SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
207
HOZIRGI ZAMON TA’LIM JARAYONIDA TALABALARNING SUN’IY
INTELLEKTDAN FOYDALANISH MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH
To’raboyeva Mahliyo Kozimbek qizi
Andijon davlat pedagogika inistituti stajyor-o‘qituvchisi
G‘oyipova Zulayho Adxamjon qizi
Andijon davlat pedagogika
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15354417
inistituti talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada zamonaviy ta’lim jarayonida sun’iy intellekt (SI)
texnologiyalarining o‘rni va talabalar orasida undan foydalanish madaniyatini shakllantirish
masalalari tahlil qilinadi. Talabalarning SI vositalaridan foydalanishining afzalliklari, imkoniyatlari
va xavflari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, SI texnologiyalaridan samarali va axloqiy jihatdan to‘g‘ri
foydalanish tamoyillari, akademik halollikni saqlash, axborot xavfsizligi va maxsus o‘quv
dasturlarining roli yoritilgan. Maqola SI vositalaridan ongli ravishda foydalanish madaniyatini
shakllantirish bo‘yicha tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
Shuningdek, ma’lumki, global, biroq, sun’iy intellect, ChatGPT, Grammarly,
DeepL.
Annotation.
This article analyzes the role of artificial intelligence (AI) technologies in the
modern education process and issues of forming a culture of its use among students. Advantages,
opportunities and risks of students’ use of SI tools are considered. Also, the principles of effective
and ethical use of SI technologies, maintaining academic integrity, information security, and the role
of special training programs are covered. The article also includes recommendations for the formation
of a culture of conscious use of SI tools.
Keywords:
Also known as global, however, artificial intelligence, ChatGPT, Grammarly,
DeepL.
Аннотация
.
В
данной
статье
анализируется
роль
технологий
искусственного
интеллекта
(A
И
)
в
современном
образовательном
процессе
и
вопросы
формирования
культуры
их
использования
у
студентов
.
Рассмотрены
преимущества
,
возможности
и
риски
использования
студентами
инструментов
СИ
.
Также
освещены
принципы
эффективного
и
этичного
использования
технологий
СИ
,
поддержания
академической
честности
,
информационной
безопасности
,
а
также
роль
специальных
программ
обучения
.
Также
в
статью
включены
рекомендации
по
формированию
культуры
осознанного
использования
инструментов
СИ
.
Ключевое
слово
:
Также
известный
как
глобальный
искусственный
интеллект
, ChatGPT,
Grammarly, DeepL.
So‘nggi yillarda mamlakatimizda barcha sohalarda keng qamrovli islohotlar amalga
oshirilmoqda. Jumladan Sun’iy intellekt (artificial intelligence, AI) texnologiyalarining katta
ahamiyati va salohiyatini e’tirof etgan holda ularni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Sun’iy intellekt (SI) – bu kompyuter tizimlariga inson aqliy qobiliyatlarini taqlid qilish
imkonini beruvchi texnologiyalar majmuasi. Unga o‘z-o‘zidan o‘rganish (machine learning),
muammolarni hal qilish, mantiqiy fikrlash, nutqni va matnni tushunish, tasvirlarni aniqlash va qaror
qabul qilish kabi imkoniyatlar kiradi.
“Sun’iy intellekt” atamasi 1956 yilga kelib paydo bo‘ldi. Shu yilning yozida AQSHning
Dartmut universitetida sun’iy tafakkur masalalari bo‘yicha anjuman bo‘lib o‘tdi. Unda Klod Shennon
(Bell Laboratories), Nataniel Rochester (IBM), Gerbert Saymon (Karnegi universiteti, Trenchard Mur
(Prinston universiteti), Jon Makkarti (Dartmut universiteti), Marvin Minski (Garvard universiteti)
kabi olimlar ishtirok etgan.
Ushbu anjumanda ma’ruza qilgan amerikalik informatika sohasidagi olim Jon Makkarti (1927–
2011) “Artificial Intelligence” (“Sun’iy tafakkur”) atamasi muallifi sifatida tarixga nom qoldirdi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
208
XX asrning 80-yillari sun’iy intellekt – kashfiyot deya e’tirof etila boshladi. Olimlar ushbu
yo‘nalishda darsliklar ishlab chiqa boshladilar.
Shuningdek, 1997 yilda shaxmat bo‘yicha Jahon chempioni Garri Kasparovni mag‘lubiyatga
uchratgan mashhur shaxmat dasturi – “Deep Blue” yaratildi. Shu yillarda Yaponiyada neyron
tarmoqlari asosida 6-avlod kompyuter loyihasi ishlab chiqilayotgan edi.
Shundan so‘ng sun’iy intellektga e’tibor kuchaydi. Yirik kompaniyalardan tortib to harbiy
muassasalargacha mazkur sohani moliyalashtira boshladi. Natijada yangi texnologiyalar soni oshib,
raqobat kuchaydi, sun’iy intellekt vositalari mukammallashib bordi.
Zamonaviy texnologiyalar, ayniqsa sun’iy intellekt (SI), ta’lim jarayoniga jadal kirib kelmoqda.
Talabalar SI vositalaridan keng foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lib, bu ularning bilim olish
jarayonini tezlashtirish va samaradorligini oshirishga yordam beradi. Biroq, SI’dan foydalanishning
samarali va axloqiy jihatlari ham e’tiborga olinishi lozim. Ushbu maqolada talabalar orasida sun’iy
intellektdan foydalanish madaniyatini shakllantirish masalalari tahlil qilinadi.
Sun’iy intellektning ta’lim jarayonidagi o‘rni.
O‘z navbatida sun’iy intellektni ilm-fanga
joriy etish uchun malakali kadrlar sonini oshirish talab etiladi. Negaki aynan o‘z kasbining ustasi
bo‘lgan mutaxassislar barcha jabhalarga sun'iy intellekt kirib borishida asosiy omil bo‘ladi. Hozirda
yurtimizda shu yo‘nalish bo‘yicha “Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt” ixtisosligi oliy
malakali kadrlarning ilmiy va ilmiy-pedagogik mutaxassisliklar nomenklaturasiga kiritildi va uning
pasporti yaratildi. Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
hamda Raqamli texnologiyalar va sun'iy intellektni rivojlantirish ilmiy-tadqiqot institutida “Raqamli
texnologiyalar va sun’iy intellekt ixtisosligi” bo‘yicha oliy ta’limdan keyingi ta’lim instituti ochildi.
Sun’iy intellekt sohasida tayanch doktorantura va stajyor-tadqiqotchilikka jami 28 ta maqsadli
kvotalar ajratildi. Bundan tayanch doktoranturaga 14 ta, stajyor-tadqiqotchilikka 14 ta qabul kvotasi
ajratildi. Shuningdek, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt yo‘nalishi bo‘yicha saralab olingan
10 nafar yosh olim 2021-2022 yillarda etakchi xorijiy ilmiy tashkilotlarga qisqa muddatli ilmiy
stajirovkalarga yuborildi.
Bugungi kunda SI texnologiyalari talabalarga quyidagi yo‘nalishlarda yordam bermoqda:
Avtomatlashtirilgan ta’lim platformalari
– ChatGPT, Coursera, Khan Academy va shunga
o‘xshash tizimlar orqali mustaqil o‘rganish imkoniyati;
Tahliliy vositalar
– ma’lumotlarni tezkor tahlil qilish, tadqiqot olib borishda yordam;
Til va tarjima vositalari
– Grammarly, DeepL kabi xizmatlar orqali matn tahrirlash va tarjima
qilish;
Kreativ fikrlash va loyihalar yaratish
– grafik dizayn, dasturlash va boshqa ijodiy
jarayonlarda yordam berish.
Sun’iy intellektdan foydalanish madaniyatini shakllantirish yo‘llari.
Sun’iy intellekt (SI)
zamonaviy ta’lim va turli sohalarda katta imkoniyatlar yaratmoqda. Biroq undan to‘g‘ri va axloqiy
foydalanish madaniyatini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Quyida talabalar va jamiyat orasida
SI-dan foydalanish madaniyatini shakllantirish yo‘llari keltirilgan:
1. Ta’lim va targ‘ibot ishlari
Talabalarga SI nima ekanligini, uning imkoniyatlari va cheklovlarini tushuntirish;
sun’iy intellektdan foydalanish bo‘yicha o‘quv kurslari va seminarlar tashkil etish;
akademik halollik va SI-dan noto‘g‘ri foydalanish oqibatlari haqida ma’lumot berish.
2. Akademik halollikni ta’minlash
Ilmiy ishlar, referatlar va boshqa akademik materiallarni SI vositalari yordamida yozishda
mualliflik huquqlariga rioya qilish;
SI yordamida plagiat yoki akademik firibgarlik sodir etishning oldini olish;
talabalarni mustaqil fikrlashga undash va SI vositalaridan faqat yordamchi sifatida
foydalanishni targ‘ib qilish.
3. Sun’iy intellektdan mas’uliyatli foydalanish
SI tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlarni tekshirish va tahlil qilish odatini shakllantirish;
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
209
tanqidiy fikrlashni rivojlantirish orqali SI tavsiyalarini so‘zsiz qabul qilmaslik;
SI yordamida yaratilgan kontentni insoniy nazoratdan o‘tkazish va haqiqatga mosligini
ta’minlash.
4. Amaliy mashg‘ulotlar va maxsus kurslar joriy etish
Talabalar uchun SI texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha maxsus amaliy mashg‘ulotlarni
yo‘lga qo‘yish.
Dasturlash, ma’lumotlar tahlili, mashinali o‘rganish kabi yo‘nalishlarda kurslar tashkil qilish.
SI bo‘yicha jahon tajribasi bilan tanishtirish va ilg‘or usullarni o‘rgatish.
5. Axborot xavfsizligini ta’minlash
SI platformalaridan foydalanishda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish choralarini ko‘rish;
ma’lumotlarni noto‘g‘ri yoki noto‘liq tahlil qilish natijasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan
xatolardan ogohlantirish;
ishonchli va tasdiqlangan SI tizimlaridan foydalanishni tavsiya qilish.
6. Sun’iy intellektning axloqiy va huquqiy jihatlarini o‘rgatish
- SI tomonidan yaratilgan kontentning axloqiy va huquqiy masalalariga e’tibor qaratish;
- SI texnologiyalarining inson huquqlari va ijtimoiy mas’uliyat bilan bog‘liq jihatlarini
tushuntirish;
-SI yordamida dezinformatsiya, firibgarlik va noto‘g‘ri ma’lumot tarqatish xavflaridan
xabardor qilish.
Sun’iy intellektdan foydalanish madaniyatini shakllantirish uchun ta’lim, axloqiy me’yorlar,
akademik halollik va xavfsizlik masalalariga alohida e’tibor qaratish kerak. Talabalar va
mutaxassislar SI texnologiyalaridan mas’uliyat bilan foydalanishni o‘rganishlari zarur. Shu yo‘l bilan
SI jamiyat rivojiga xizmat qiluvchi samarali vositaga aylanishi mumkin. Bu esa ta’lim sifati va
innovatsion rivojlanish uchun muhim omillardan biri hisoblanadi.
Ta’lim tizimida sun’iy intellektdan foydalanish ta’limning olish imkoniyatlarini oshirishga,
takrorlanuvchi operatsiyalar sonini kamaytirish va invidual ta’lim traektoriyalarini qurishda
taraqqiyotga olib kelishi mumkin. Biroq, yangi texnologiyalarni joriy etish jarayonida
innovatsiyalarni adolatli, inklyuziv tarzda va talabalar, o‘qituvchilar, ota-onalar va boshqa
ishtirokchilarning manfaatlarini hurmat qilgan holda ishlab chiqish va amalga oshirishni ta’minlash
uchun sun’iy intellekt ishini tashkil etishga oid axloqiy mulohazalarni hisobga olish muhimdir.
Shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi va maxfiyligini ham sun’iy intellekt ishlab chiquvchilari, ham ta’lim
muassasalari ma’muriyati, ham o‘quv jarayonining bevosita ishtirokchilari nazorat qilishlari kerak.
Ushbu maqola talabalar uchun sun’iy intellektdan foydalanish madaniyatini shakllantirishda
yo‘l-yo‘riq beruvchi manba bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Raqamli iqtisodiyot va sun'iy intellektni rivojlantirish
bo‘yicha qarorlari" (2023).
2.Abduqunduzova.N., Innovatsion rivojlanish vazirligi matbuot xizmati rahbari.,/ Sun’iy intellekt –
texnologik rivojlanish asosi/.,05.11.2021.
3.Russell, S., & Norvig, P. (2020).
Artificial Intelligence: A Modern Approach
. Pearson.
4. Ng, A. (2018). Machine Learning Yearning. AI Publishing.
5.Kaplan, A., & Haenlein, M. (2019). "Rethinking AI: Ethical and Societal Implications". Business
Horizons, 62(2), 157- 165.
https://yuz.uz/uz/news/suniy-intellekt--texnologik-rivojlanish-asosi
