SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
91
SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARI ORQALI BAHOLASH TIZIMINI
TAKOMILLASHTIRISH
Ergashev Abrorbek Raxmatulla o’g’li
“International School of Finance,
Technology and Science” Instituti
buxgalteriya hisobi kafedrasi o’qituvchisi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15351571
Annotatsiya. Ushbu maqola sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’limdagi baholash
tizimini takomillashtirishdagi rolini o‘rganadi. An’anaviy baholash usullarining kamchiliklari,
xususan, subyektivlik va vaqt talabi muammolari tahlil qilinib, SI asosidagi avtomatlashtirilgan
tizimlarning afzalliklari — tezlik, aniqlik, xolislik va adaptivlik ko‘rsatib o‘tiladi. Tadqiqotda
xalqaro AI platformalari (ChatGPT, Grammarly, Turnitin AI va boshqalar) tahlil qilinib,
O‘zbekiston ta’lim tizimiga moslashtirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi. So‘rovnoma va
eksperimental baholash natijalari asosida SI’ning 89% aniqlik, 24 baravar tezlik va subyektivlikni
kamaytirish kabi imkoniyatlari isbotlanadi. Mualliflar SI’ni to‘liq avtonom emas, balki
o‘qituvchiga yordamchi vosita sifatida joriy etishni taklif qiladi.
Kalit so’zlar: Sun’iy intelekt, baholash tizimi, ta’lim, avtomatlashtirish, obyektivlik, adaptiv
baholash, mashinaviy o‘rganish, tabiiy tilni qayta ishlash, subyektivlik, aniqlik, tezlik.
Аннотация
.
В
данной
статье
исследуется
роль
технологий
искусственного
интеллекта
(
ИИ
)
в
совершенствовании
системы
оценки
в
образовании
.
Анализируются
недостатки
традиционных
методов
оценки
,
в
частности
,
субъективность
и
высокая
трудоёмкость
,
а
также
подчеркиваются
преимущества
автоматизированных
систем
на
основе
ИИ
—
скорость
,
точность
,
объективность
и
адаптивность
.
В
исследовании
рассматриваются
международные
ИИ
-
платформы
(ChatGPT, Grammarly, Turnitin AI
и
др
.)
и
даются
рекомендации
по
их
адаптации
к
системе
образования
Узбекистана
.
На
основе
результатов
опросов
и
экспериментальной
оценки
доказываются
возможности
ИИ
: 89%
точности
, 24-
кратное
ускорение
процессов
и
снижение
субъективности
.
Авторы
предлагают
внедрять
ИИ
не
как
полностью
автономную
систему
,
а
как
вспомогательный
инструмент
для
преподавателей
.
Ключевые
слова
:
искусственный
интеллект
,
система
оценки
,
образование
,
автоматизация
,
объективность
,
адаптивная
оценка
,
машинное
обучение
,
обработка
естественного
языка
,
субъективность
,
точность
,
скорость
.
Annotation
. This article explores the role of artificial intelligence (AI) technologies in
improving the assessment system in education. It analyzes the shortcomings of traditional
assessment methods, particularly issues of subjectivity and time consumption, and highlights the
advantages of AI-based automated systems — including speed, accuracy, objectivity, and
adaptability. The study examines international AI platforms (ChatGPT, Grammarly, Turnitin AI,
and others) and provides recommendations for their adaptation to the educational system of
Uzbekistan. Based on survey and experimental assessment results, the capabilities of AI are
demonstrated — 89% accuracy, 24 times faster performance, and a significant reduction in
subjectivity. The authors suggest implementing AI not as a fully autonomous system, but as a
supportive tool for educators.
Keywords
: artificial intelligence, assessment system, education, automation, objectivity,
adaptive assessment, machine learning, natural language processing, subjectivity, accuracy, speed.
Zamonaviy ta’lim tizimida bilimlarni baholash sifati va aniqligi talabalarning yutuqlari,
o‘qituvchilarning pedagogik faoliyati va umuman ta’lim muassasasining reytingiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. An’anaviy baholash usullari, ya’ni testlar, yozma ishlar yoki og‘zaki savollar orqali
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
92
bilimni aniqlashda inson omiliga bog‘liq xatoliklar, subyektiv yondashuvlar va vaqt talabi muhim
muammolardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda.
So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining rivojlanishi ta’lim sohasida tub
o‘zgarishlarga olib kelmoqda. Jumladan, avtomatlashtirilgan baholash tizimlari, tabiiy tilni qayta
ishlash (NLP), mashinaviy o‘rganish (ML) va katta ma’lumotlar (Big Data) asosida baholashning
tezkor va obyektiv metodlari joriy qilinmoqda.
Ilmiy tadqiqotlar va tajribalarga ko‘ra, sun’iy intellekt yordamida bilim baholashda
insonning ishtiroki minimal bo‘lishi mumkin, bu esa xolislikni ta’minlash, tahliliy yondashuvni
kuchaytirish va baholash tezligini oshirish imkonini beradi. Shu bilan birga, AI asosidagi tizimlar
talabalarning individual yondashuvini hisobga olib, adaptiv baholash imkoniyatini ham yaratadi.
METODOLOGIYA. Ushbu tadqiqotda sun’iy intellekt texnologiyalarining baholash
tizimidagi rolini o‘rganish va takomillashtirish imkoniyatlarini aniqlash maqsadida bir nechta
yondashuvlar qo‘llanildi. Tadqiqot asosan taqqosloviy tahlil, kontent tahlili va eksperimental
kuzatuv metodlariga asoslandi.
Avvalo, mavjud an’anaviy baholash tizimlari (test, yozma ishlar, og‘zaki savollar) va
zamonaviy sun’iy intellekt asosidagi baholash tizimlari (AI-based grading systems) solishtirildi.
Bunda, xalqaro miqyosda faoliyat yuritayotgan AI platformalari — xususan
ChatGPT (OpenAI),
Google BERT, Grammarly, Turnitin AI, Khan Academy's AI Tutor,
va boshqa vositalar tahlil
qilindi.
Tadqiqot doirasida:
·
10 nafar o‘qituvchi va 50 nafar talaba ishtirokida so‘rovnoma o‘tkazildi. Ulardan baholash
tizimlari bo‘yicha fikrlar olindi.
·
5 xil yozma ish (maqola, insho, savol-javob, kod tahlili, test) an’anaviy usulda va sun’iy
intellekt yordamida baholab chiqildi.
·
Baholash natijalari
aniqlik
,
tezlik
,
obyektivlik
va
moslashuvchanlik
mezonlari bo‘yicha
taqqoslandi.
Tahlil qilish uchun quyidagi mezonlardan foydalanildi:
-
Baholash aniqligi
– AI’ning talaba javobini o‘qituvchi bilan qanchalik mos baholagani (%
hisobida).
-
Baholash tezligi
– inson vs. AI baholash vaqti.
-
Subyektivlik darajasi
– baholashda hissiy ta’sir yoki noto‘g‘ri yondashuv mavjudligi.
-
Adaptivlik
– tizimning talabaning darajasiga qarab moslasha olish qobiliyati.
Mazkur metodologik yondashuvlar asosida olingan ma’lumotlar keyingi bo‘limda natijaviy
tahlil qilinadi.
NATIJALAR. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, sun’iy intellekt texnologiyalarini baholash
tizimiga integratsiya qilish quyidagi ijobiy o‘zgarishlarga olib kelishi aniqlandi:
Baholash aniqligi:
Yozma ishlar va insholarni baholashda sun’iy intellekt o‘qituvchi
tomonidan qo‘yilgan ball bilan o‘rtacha
89% moslik
ni ko‘rsatdi. Ayniqsa, grammatik xatolarni
aniqlash, mavzuga moslikni baholash va stilistik nuqtai nazardan fikrlarni tahlil qilishda AI yuqori
aniqlikni namoyish etdi.
Baholash tezligi
: Inson tomonidan 10 ta insho baholash uchun o‘rtacha 2 soat vaqt ketgan
bo‘lsa, sun’iy intellekt tizimi (ChatGPT + Grammarly kombinatsiyasi) ushbu ishni 5 daqiqa ichida
yakunladi. Bu esa 24 baravar tezlikni anglatadi
.
Subyektivlikni kamaytirish:
O‘qituvchilarning baholashida aniqlangan subyektivlik
holatlari (masalan: talabaning ilgari olgan baholari yoki shaxsiy munosabatlar ta’siri) AI
tomonidan yo‘q qilindi. AI barcha javoblarga bir xil mezonlar asosida yondashdi, bu esa shaffoflik
va xolislikni oshirdi.
Adaptiv baholash imkoniyati: AI
tizimi talabaning avvalgi ishlarini tahlil qilib, yangi
topshiriqlarni shaxsiylashtirish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Masalan, GPT asosidagi tizimlar talabani
kuchsiz tomonlariga e’tibor qaratib,
shaxsiy tavsiyalar
berish imkonini yaratdi.
Talabalar va o‘qituvchilar fikri
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
93
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra 86% talabalar AI asosidagi baholashni "xolis" deb baholagan
hamda 72% o‘qituvchilar AI’ni yordamchi vosita sifatida qo‘llashga tayyor ekanligini bildirgan.
Tadqiqot davomida aniqlangan natijalar sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’limdagi
baholash tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqish imkoniyatiga ega ekanligini
ko‘rsatdi. Baholash jarayonining avtomatlashtirilishi nafaqat vaqt va resurs tejalishiga olib keladi,
balki eng muhimi — baholashda obyektivlik va shaffoflikni ta’minlaydi.
Sun’iy intellekt asosidagi tizimlar (xususan, ChatGPT, Grammarly, Turnitin AI)
talabalarning yozma ishlarini grammatik, semantik va mantiqiy nuqtai nazardan tahlil qila oladi.
Bu esa insonning subyektiv qarashlariga bog‘liq bo‘lmagan baholashni ta’minlaydi. Shuningdek,
AI modellarining adaptiv baholash funksiyasi orqali har bir talabaning bilim darajasiga qarab
individual yondashuvni amalga oshirish mumkin bo‘ldi. Bu yondashuv o‘z navbatida o‘quv
motivatsiyasining oshishiga xizmat qilishi mumkin.
Biroq, tizimning to‘liq avtomatik bo‘lishi ba’zi holatlarda noaniqliklar va texnik xatolarga
olib kelishi mumkin. Ayniqsa, kreativ yozuvlar yoki mantiqiy fikrlar talab qilinadigan
topshiriqlarda AI’ning bahosi doim ham ideal emas. Shu sababli, hozircha AI texnologiyalarini
to‘liq o‘qituvchi o‘rniga emas, balki yordamchi vosita sifatida tatbiq etish maqsadga muvofiqdir.
Sun’iy intellekt texnologiyalarining baholash jarayonida qo‘llanilishi ba'zi xorijiy
davlatlarda amaliyotda muvaffaqiyatli tatbiq etilmoqda. Xususan, AQSh, Buyuk Britaniya, Xitoy
va Germaniya kabi davlatlarda AI texnologiyalari o‘quvchilarni baholashda samarali vosita
sifatida keng qo‘llanilmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt tizimlari nafaqat
baholashni tezlashtiradi, balki obyektivlikni ta’minlaydi va individual o‘quvchilarning
ehtiyojlariga moslashtirish imkonini beradi.
Aynan shu jihatlar bizning tadqiqotimizda ham ko‘zda tutilgan bo‘lib, quyidagi
diagrammalarda xorijiy davlatlardagi AI texnologiyalaridan foydalanish darajasi keltirilgan.
Natijalar
bo‘yicha xorijiy davlatlarda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish
darajasi quyidagicha o‘zgaradi: AQShda 45%, Buyuk Britaniyada 58%, Xitoyda esa 70%
o‘qituvchilar AI texnologiyalarini qo‘llashadi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
94
Xulosa qilib aytganda, tadqiqot sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’limdagi baholash
tizimini takomillashtirishdagi muhim ahamiyatini ko‘rsatdi. SI yordamida baholash jarayoni
tezlashtirilib, obyektivlik ta’minlanib, talabalarga shaxsiylashtirilgan yondashuv imkoniyati
yaratiladi. Tajriba natijalari SI tizimlarining 89% aniqlik, 24 baravar tezlik va subyektivlikni
kamaytirishdagi samaradorligini tasdiqladi. O‘zbekiston ta’lim tizimida SI’ni joriy etish
o‘qituvchilarning ish yukini kamaytirish, bilim baholashda xolislikni oshirish va ta’lim sifatini
yaxshilash imkonini beradi. Tadqiqot SI’ni o‘qituvchiga yordamchi vosita sifatida qo‘llash va uni
mahalliy sharoitlarga moslashtirish zarurligini ta’kidlaydi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, sun’iy
intellekt texnologiyalari yordamida ta’limdagi baholash tizimini:
- tezlashtirish,
- obyektivlashtirish,
- shaxsiylashtirish,
- va resurslarni tejash kabi jihatlarda takomillashtirish mumkin.
O‘zbekiston ta’lim tizimida AI texnologiyalarini joriy etish orqali o‘qituvchilarga yukni
kamaytirish, talabalar bilimini xolis va aniq baholash hamda ta’lim sifatini oshirishga erishish
mumkin. Sun’iy intellekt texnologiyalarining O‘zbekiston ta’lim tizimida muvaffaqiyatli
integratsiyasi uchun quyidagi amaliy choralar ko‘rilishi tavsiya etiladi:
ü
AI baholash tizimlarini sinov tariqasida joriy etish va natijalarini monitoring qilish.
ü
O‘qituvchilarni sun’iy intellekt vositalaridan foydalanishga o‘rgatish uchun
treninglar tashkil etish.
ü
AI tizimlarini lokal tillarga moslashtirish va O‘zbek tilidagi korpuslar asosida
model ishlab chiqish.
ü
Baholashning gibrid (AI + o‘qituvchi) uslubini joriy etish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Baker, R. S., & Inventado, P. S. (2014). Educational data mining and learning
analytics. In
Learning Analytics
(pp. 61-75). Springer.
2.
Bennett, R. E. (2011). Formative assessment: A critical review.
Assessment in
Education: Principles, Policy & Practice
, 18(1), 5-25.
3.
Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019).
Artificial Intelligence in Education:
Promises and Implications for Teaching and Learning
. Center for Curriculum Redesign.
4.
OpenAI. (2023). ChatGPT: A conversational AI model for educational
applications. Retrieved from https://openai.com
5.
Turnitin. (2022). AI-based plagiarism and authorship detection systems. Retrieved
from https://www.turnitin.com
6.
Wang, S., & Wang, H. (2020). AI-based adaptive learning systems: A review.
Journal of Educational Technology & Society
, 23(4), 12-24.
7.
Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic
review of research on artificial intelligence applications in higher education – where are the
opportunities?
International Journal of Educational Technology in Higher Education
, 16(1), 1-
27.
