“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
605
O‘SMIRLIK DAVRIDA TANA TARKIBINING JINSGA XOS MORFOLOGIK VA
FIZIOLOGIK O‘ZGARISHLARI: ADABIYOTLAR TAHLILI
1
Kudeshova Gulchekhra Tengelbaevna.,
2
Pulatova Nafisa Alijan qizi
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti,
Umumiy biologiya va fiziologiya kafedrasi, dotsent
1
,
1-kurs magistrant
2
k.gulchi@karsu.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.15580101
Annotatsiya.
Mazkur maqolada o‘smirlik davrida tana tarkibida yuz beradigan jinsga xos
morfologik va fiziologik o‘zgarishlar haqida ilmiy adabiyotlar tahlil qilingan. Tana tarkibining asosiy
komponentlari – mushak massasi, yog‘ to‘qimasi, suyak zichligi va bazal metabolizm – yigitlar va
qizlarda pubertat bosqichlarida qanday farq qilishi o‘rganilgan. Sharhda ilg‘or tadqiqotlar, ayniqsa
bioimpedans va DEXA metodlariga asoslangan empirik ma’lumotlarga tayangan holda jinsiy
dimorfizm biologik asoslari yoritilgan.
Kalit so‘z:
o‘smirlik, tana tarkibi, jinsiy dimorfizm, mushak massasi, yog‘ to‘qimasi, fiziologik
rivojlanish, pubertat.
Аннотация
.
В
данной
статье
проведён
анализ
научной
литературы
о
морфологических
и
физиологических
изменениях
состава
тела
,
связанных
с
полом
,
в
подростковом
возрасте
.
Изучены
основные
компоненты
состава
тела
–
мышечная
масса
,
жировая
ткань
,
плотность
костей
и
базальный
метаболизм
–
и
их
различия
у
юношей
и
девушек
в
период
полового
созревания
.
В
обзоре
освещены
биологические
основы
полового
диморфизма
на
основе
передовых
исследований
,
в
частности
с
использованием
методов
биоимпеданса
и
DEXA.
Ключевые
слова
:
подростковый
возраст
,
состав
тела
,
половой
диморфизм
,
мышечная
масса
,
жировая
ткань
,
физиологическое
развитие
,
пубертат
.
Abstract.
This article presents a literature review on sex-specific morphological and
physiological changes in div composition during adolescence. The main components of div
composition - muscle mass, fat tissue, bone density, and basal metabolism - are analyzed in terms of
how they differ between boys and girls during the pubertal stage. The review highlights the biological
foundations of sexual dimorphism based on advanced research, particularly using bioimpedance and
DEXA methods.
Keyword:
adolescence, div composition, sexual dimorphism, muscle mass, fat tissue,
physiological development, puberty.
O‘smirlik – bu bolalikdan yetuklikka o‘tishdagi murakkab biologik, fiziologik va psixologik
jarayonlar davri bo‘lib, u organizmda keskin o‘sish va shakllanish bilan xarakterlanadi. Aynan shu
davrda tana tarkibida o‘zgarishlar sodir bo‘ladi, bu esa jinsiy gormonlar darajasining keskin ortishi
bilan bog‘liq. Morfologik va fiziologik ko‘rsatkichlarning jinsiy tafovutlari organizmning umumiy
sog‘lig‘i, jismoniy faoliyatga tayyorgarligi va psixologik holatiga ham ta’sir qiladi.
Biologik jins o‘smir organizmida o‘zgarishlarning yo‘nalishi va sur’atini belgilovchi asosiy
omillardan biridir. Testosteron va estrogen gormonlarining turlicha ta’siri natijasida erkaklar va
ayollarda tana tarkibining shakllanishi hamda funktsional ko‘rsatkichlar farq qiladi. Ana shunday
farqlarni o‘rganish orqali biz bolalarning jismoniy rivojlanishini baholash, sportga yo‘naltirish yoki
sog‘liq profilaktikasini tashkil etishda muhim natijalarga erishamiz. Ushbu maqola o‘smirlikda tana
tarkibining jinsga xos o‘zgarishlarini ilg‘or ilmiy tadqiqotlar asosida yoritadi.
Tana tarkibi inson organizmini tashkil etuvchi asosiy strukturalar yig‘indisidir. Asosan to‘rtta
komponent ajratiladi:
• Yog‘ massasi
• Yog‘siz tana massasi: mushak, suyak va suv
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
606
• Suyak minerallari
• Umumiy tana suvi.
DEXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry), BIA (Bioelektrik Impedans Analizi) va
antropometrik o‘lchovlar yordamida bu komponentlar aniqlanadi [2].
Yigitlarda o‘smirlik davri davomida mushak massasi keskin ortadi. Bu testosteron gormonining
faol sintezi bilan bog‘liq. Qizlarda esa estrogen gormoni ta’sirida yog‘ to‘qimasi ko‘payadi.
Tadqiqotlarga ko‘ra, 16 yoshga kelib yigitlarda tana yog‘i taxminan 12–15%, qizlarda esa 20–25%
ni tashkil etadi .
Buning natijasida:
• Yigitlarda yog‘siz tana massasi yuqori,
• Qizlarda esa yog‘ massasi ko‘proq,
• Yigitlarda mushak zichligi va bazal metabolizm darajasi yuqori bo‘ladi.
Forbes (1987) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda ko‘rsatilishicha, pubertat davrining
o‘rtasida yigitlarning mushak massasi 30–40% ga ortsa, qizlarda bu ko‘rsatkich 15–20% atrofida
qoladi. Shu sababli yigitlar tana og‘irligining ko‘proq qismini yog‘siz massa hisobiga egallaydi.
Bazal metabolik daraja (BMD) – organizmning dam holatida sarflaydigan energiya miqdori –
o‘smirlikda yigitlarda yuqoriroq bo‘ladi. Bu mushak massasi ko‘paygan sari metabolik faollikning
ortishi bilan bog‘liq. Qizlarda esa yog‘ to‘qimasi ko‘p bo‘lgani uchun BMD nisbatan past bo‘ladi [3].
Wang & Heymsfield (2001) tahlilida ko‘rsatilishicha, tana tarkibi metabolik faollikka bevosita
ta’sir ko‘rsatadi va bu farq jinsiy dimorfizmda eng muhim omillardan biri hisoblanadi.
Yigitlarda suyaklar zichligi yuqori bo‘lib, bu suyak massasi ko‘payishi bilan bog‘liq. Bu farq
ayniqsa sportchilar orasida yaqqol kuzatiladi. Qizlarda suyak massasi nisbatan kamroq bo‘lib, bu
osteoporoz xavfini oshiradi. Shu bois, pubertat davrida suyak zichligining shakllanishi sog‘liqni
saqlashda muhim ko‘rsatkich hisoblanadi [4].
Jinsga xos tana tarkibining o‘zgarishlari o‘smirlarning o‘zini tanlashi, ijtimoiy moslashuvi va
ruhiy holatiga ham ta’sir etadi. Ortiqcha tana yog‘i qizlarda ko‘proq psixologik bosim va salbiy self-
baho shakllanishiga olib kelishi mumkin. Yigitlarda esa mushak massasining ortishi o‘ziga ishonchni
oshiradi. Bu holatlarni ham tahlil qilish o‘smirlikdagi jismoniy o‘zgarishlar bilan psixologik
o‘zgarishlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib beradi [5].
12–18 yosh oralig‘ida tana massasi o‘rtacha 15–25% ga oshadi. Oziqlanish sifati, jismoniy
faollik, uyqu rejimi va stress darajasi kabi omillar ham tana tarkibiga ta’sir qiladi [4]. Shu bilan birga,
ijtimoiy tengsizlik, noto‘g‘ri ovqatlanish va kamharakat turmush tarzi qizlarda ortiqcha tana
yog‘ining to‘planishiga sabab bo‘lishi mumkin, bu esa salomatlik uchun xavfli omilga aylanadi.
Xulosa.
Yuqoridagi adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘smirlik davrida tana tarkibida
yuzaga keladigan morfologik va fiziologik o‘zgarishlar jinsga xos ravishda sodir bo‘ladi. Yigitlarda
mushak massasi va suyak zichligi ortsa, qizlarda yog‘ to‘qimasi ko‘payadi. Bu esa nafaqat jismoniy
rivojlanishga, balki metabolik faollik, sport salohiyati va ruhiy salomatlikka ham ta’sir ko‘rsatadi.
Shu sababli o‘smirlar bilan ishlashda individual yondashuv va tana tarkibini muntazam monitoring
qilish muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Malina, R.M., Bouchard, C., & Bar-Or, O. (2007). Growth, Maturation, and Physical Activity.
Human Kinetics. https://doi.org/10.5040/9781492599254
2. Wells, J.C.K., & Fewtrell, M.S. (2006). Measuring div composition. Archives of Disease in
Childhood, 91(7), 612–617. https://adc.bmj.com/content/91/7/612
3. Forbes, G.B. (1987). Human Body Composition: Growth, Aging, Nutrition, and Activity.
Springer-Verlag.
4. Wang, Z., & Heymsfield, S.B. (2001). Is div fat percentage a useful criterion for obesity?
The American Journal of Clinical Nutrition, 73(5), 683–685.
https://doi.org/10.1093/ajcn/73.5.683
5. Rosenblum, G.D., & Lewis, M. (2003). Emotional development in adolescence. In Adams,
G.R. & Berzonsky, M.D. (Eds.), Blackwell Handbook of Adolescence, 269–289.
