“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
607
QANDLI DIABETNING BIOKIMYOVIY KO‘RSATKICHLARI VA TANA TARKIBI
O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIK: ZAMONAVIY ILMIY YONDASHUVLAR TAHLILI
1
Kudeshova Gulchekhra Tengelbaevna.,
2
Turdibekova Perizat Oktyabrevna
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti,
Umumiy biologiya va fiziologiya kafedrasi, dotsent
1
, 1-kurs tayanch doktorant
2
k.gulchi@karsu.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.15572670
Annotatsiya.
Mazkur maqolada 2-tip qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarning tana tarkibi
(yog‘ massasi, ozg‘in massa, TMI) bilan klinik-biokimyoviy qon ko‘rsatkichlari (glyukoza, HbA1c,
insulin, lipid profili) o‘rtasidagi bog‘liqlik yoritilgan. Jahon miqyosida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar
tahlili asosida ushbu korrelyatsiyaning ahamiyati aniqlanadi. Tana yog‘i va visseral semizlik darajasi
oshgani sari metabolik buzilishlar, insulin qarshiligi va glyukoza tolerantligi yomonlashishi
aniqlangan. Tadqiqotlar qandli diabetni individual yondashuv asosida boshqarish uchun tana tarkibini
monitoring qilish zarurligini ta’kidlaydi.
Kalit so‘z:
qandli diabet, tana tarkibi, HbA1c, TMI, lipidlar, insulin, korrelyatsiya
Аннотация
.
В
данной
статье
рассматривается
взаимосвязь
между
составом
тела
(
жировая
масса
,
обезжиренная
масса
,
индекс
массы
тела
)
и
клинико
-
биохимическими
показателями
крови
(
глюкоза
, HbA1c,
инсулин
,
липидный
профиль
)
у
пациентов
с
сахарным
диабетом
2
типа
.
На
основе
анализа
современных
международных
исследований
выявлено
значение
данной
корреляции
.
Установлено
,
что
с
увеличением
жировой
массы
тела
и
висцерального
ожирения
усугубляются
метаболические
нарушения
,
инсулинорезистентность
и
ухудшается
глюкозная
толерантность
.
Исследования
подчёркивают
необходимость
мониторинга
состава
тела
при
индивидуальном
подходе
к
лечению
диабета
.
Ключевые
слова
:
сахарный
диабет
,
состав
тела
, HbA1c,
ИМТ
,
липиды
,
инсулин
,
корреляция
Abstract.
This article examines the relationship between div composition (fat mass, lean
mass, BMI) and clinical-biochemical blood indicators (glucose, HbA1c, insulin, lipid profile) in
patients with type 2 diabetes. Based on a review of international scientific studies, the significance of
this correlation is highlighted. It has been found that as div fat percentage and visceral obesity
increase, metabolic disturbances, insulin resistance, and glucose intolerance worsen. The studies
emphasize the importance of monitoring div composition as part of an individualized approach to
diabetes management.
Keyword:
diabetes mellitus, div composition, HbA1c, BMI, lipids, insulin, correlation
Kirish.
Qandli diabet bugungi kunda dunyo miqyosida surunkali kasalliklar ichida eng ko‘p
tarqalgan va xavfli holatlardan biridir. Ayniqsa 2-tip diabet insulinga nisbatan sezuvchanlikning
pasayishi, glyukoza metabolizmining buzilishi va tana tarkibidagi o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi.
Ko‘plab tadqiqotlar qandli diabetning rivojlanishida semizlik, xususan visseral yog‘ to‘qimalarining
ortiqcha bo‘lishi muhim omil ekanini ko‘rsatmoqda. Shunday ekan, tana tarkibi bilan qon biokimyosi
o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash diabetga qarshi profilaktika va nazoratda muhim o‘rin tutadi.
DeFronzo va boshqalar (2015) tadqiqotiga ko‘ra, 2-tip diabetning asosiy patofiziologik
mexanizmlaridan biri bu insulin rezistentligidir. Bu holat ko‘pincha tana yog‘ining ortishi, ayniqsa
visseral semizlik bilan bog‘liq. Tadqiqotda tana yog‘ massasi va HbA1c ko‘rsatkichlari o‘rtasida
ijobiy korrelyatsiya aniqlangan. Bundan tashqari, glyukoza tolerantligi pasaygani sari triglitseridlar
darajasi ham oshgan [1].
American Diabetes Association (2023) tomonidan ishlab chiqilgan standartlarga ko‘ra, BMI
>30 kg/m2 bo‘lgan bemorlar qandli diabet uchun yuqori xavf guruhiga kiradi. ADA HbA1c
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
608
ko‘rsatkichining normal holatda <7% bo‘lishi kerakligini belgilaydi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatmoqdaki, TMI oshgani sari HbA1c va insulin rezistentligi darajasi ham yuqorilaydi [2].
Gallagher va boshqalar (2000) tomonidan taklif etilgan tana yog‘i foizi chegaralari diabet
kasalligi xavfini baholashda ishlatiladi. Sog‘lom tana yog‘i foizi erkaklar uchun 10-20%, ayollar
uchun 20-30% deb hisoblanadi. Diabet bilan og‘rigan bemorlarda ushbu ko‘rsatkichlarning keskin
ortishi bilan lipidlar balansidagi o‘zgarishlar aniqlangan [3].
Wajchenberg (2000) o‘z tadqiqotida visseral yog‘ to‘qimalari va insulin qarshiligi o‘rtasidagi
bog‘liqlikni o‘rganib, teri ostida to‘plangan yog‘ga qaraganda visseral yog‘ diabet patogenezida
muhimroq rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Bu holat metabolik sindrom, giperinsulinemiya va dislipidemiya
bilan bog‘liq [4].
Jung va boshqalar (2020) tomonidan olib borilgan tadqiqotda segmentar bioimpedans tahlili
asosida qorin, oyoq va qo‘llardagi yog‘ miqdori bilan HbA1c va glyukoza darajalari o‘rtasidagi
bog‘liqlik tahlil qilingan. Bunda aynan qorin sohasidagi yog‘larning diabetik ko‘rsatkichlarga kuchli
ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan [5].
Chen va boshqalar (2018) tomonidan olib borilgan klinik kuzatuvda mushak massasining
kamayishi (sarkopeniya) bilan insulin sezuvchanlik darajasi orasida bog‘liqlik aniqlangan. Diabet
bilan og‘rigan keksa bemorlarda mushak massasini oshirish glyukozani nazorat qilishda ijobiy natija
bergan [6].
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (2022) ma’lumotlariga ko‘ra, semizlik va harakatsiz turmush
tarzi global miqyosda 2-tip diabetning asosiy xavf omillaridan biridir. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti tana tarkibini o‘rganish orqali diabet profilaktikasini takomillashtirish zarurligini
ta’kidlaydi [7].
Xulosa.
Yuqorida tahlil qilingan adabiyotlar shuni ko‘rsatadiki, qandli diabet bilan og‘rigan
bemorlarda tana tarkibi bilan biokimyoviy ko‘rsatkichlar o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjud. TMI,
tana yog‘ foizi, visseral semizlik darajasi oshgan sayin glyukoza, HbA1c, triglitserid va past
zichlikdagi lipoprotein ko‘rsatkichlari ham yomonlashadi. Shuningdek, mushak massasining yetarli
darajada bo‘lishi esa metabolik holatni barqarorlashtiradi. Shuning uchun diabetni samarali
boshqarish uchun parhez, jismoniy faollik va tana tarkibini muntazam kuzatib borish zarur.
Tavsiyalar:
Klinik amaliyotda tana tarkibi tahlilini standart protseduraga kiritish;
·
Bioimpedans usulidan foydalanishni kengaytirish;
·
Diabetik bemorlar uchun jismoniy mashqlar dasturini mushak massasini oshirishga
yo‘naltirish;
·
Profilaktika ishlarini tana tarkibidagi o‘zgarishlar asosida olib borish.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. DeFronzo R.A. et al. (2015). Pathogenesis of type 2 diabetes mellitus. Med Clin North Am, 99(1):1–
15. https://doi.org/10.1016/j.mcna.2014.10.006
2. American Diabetes Association. (2023). Standards of Medical Care in Diabetes. Diabetes Care,
46(Suppl 1):S1–S291. https://doi.org/10.2337/dc23-S001
3. Gallagher D. et al. (2000). Healthy percentage div fat ranges. Am J Clin Nutr, 72(3):694–701.
https://doi.org/10.1093/ajcn/72.3.694
4. Wajchenberg B.L. (2000). Subcutaneous and visceral adipose tissue. Endocrine Reviews, 21(6):697–
738. https://doi.org/10.1210/edrv.21.6.0415
5. Jung C.H. et al. (2020). Segmental div composition and glycemic control. Cardiovasc Diabetol,
19:99. https://doi.org/10.1186/s12933-020-01062-w
6. Chen
L.K.
et
al.
(2018).
Sarcopenia
in
diabetes.
Metabolism,
79:36–46.
https://doi.org/10.1016/j.metabol.2017.12.006
