“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
6
ZOOLOG-ENTOMOLOG MEROSI
(professor M.H.Ahmedov ilmiy maktabining rivoji)
Zokirov Islomjon Ilhomjonovich,
Farg‘ona davlat universiteti professori, biologiya fanlari doktori
Insoniyat tarixida buyuk olimlar tomonidan yaratilgan kashfiyot va g‘oyalar fan taraqqiyotini
yangi bosqichga olib chiqqan. Misol uchun, I.Nyuton mexanika qonunlarini shakllantirgan bo‘lsa,
A.Eynshteyn nisbiylik nazariyasi bilan butun dunyo e’tiborini ilmga qaratdi. Albatta, jamiyat ravnaqi
faqat Yevropa yoki Amerikaning ilmiy yutuqlari bilangina belgilanmaydi. Sharq olimlaridan Ibn
Sino, Beruniy, Alisher Navoiy, Mirzo Ulug‘bek kabi zabardast siymolar o‘z ijodi va tadqiqotlari
orqali jahon ilm-fan xazinasini boyitganlar.
Bugungi kunda ham turli sohalarda fidoiy olimlar kamol topib, O‘zbekiston nomini dunyoga
tanitishga xissa qo‘shmoqda. Ayniqsa, biologiya va tibbiyot, qishloq xo‘jaligi, pedagogika hamda
boshqa ko‘plab yo‘nalishlarda xalqaro e’tirofga sazovor bo‘layotgan ilmiy maktablar barpo
etilayotgani quvonarli holdir. Shu qatorda, zoologiya sohasida ibratli iz qoldirgan olimlar safidan
mening ustozim, taniqli zoolog-entomolog, biologiya fanlari doktori, professor Madaminbek
Hotamovich Ahmedov ham munosib o‘rin egallaydi. Ustozimizning ilmiy merosi, kashfiyotlari
hamda ustoz-shogird an’anasini rivojlantirishga qo‘shgan hissasi u kishining nomini nafaqat
O‘zbekistonda, balki xalqaro miqyosda ham e’zozlashga sabab bo‘lmoqda.
Madaminbek Hotamovich Ahmedovning ilmiy faoliyati entomologiya, xususan shiralar
(Homoptera: Aphididae) bo‘yicha yuksak ilmiy maktab yaratishga qaratilgan. O‘zbekiston bioxilma-
xilligini o‘rganishda hamda zararkunanda hasharotlarga qarshi uyg‘unlashgan kurash chora-
tadbirlarini ishlab chiqishda ustozning asarlari alohida ahamiyat kasb etadi. U kishi o‘nlab ilmiy
monografiyalar, yuzdan ortiq ilmiy maqolalar chop etgan, fan nomzodi va fan doktorlarini
tayyorlashga rahbarlik qilib, o‘ziga xos ilmiy maktabni shakllantirishga muvaffaq bo‘lgan.
Ustoz avvalo Asaka shahridagi 9-maktabda o‘qituvchilik qilgan davridan boshlab ilmga
bo‘lgan ishtiyoqi bilan ajralib turgan. Keyin Butunittifoq paxtachilik ilmiy tekshirish instituti Andijon
filialida katta laborant sifatida ishlar ekan, aynan o‘sha yerda boy tadqiqot tajribasiga ega bo‘la
boshlagan. 1972-yildan Farg‘ona davlat pedagogika institutining (hozirgi Farg‘ona davlat
universiteti) zoologiya kafedrasiga taklif qilinib, akademik M.N.Narziqulov hamda professor
A.A.Muhammadiyev kabi taniqli afidologlar bilan hamkorlikda ilk tadqiqotlarini boshlab yuboradi.
Dastlab G‘arbiy Tyon-Shon hududlarida tarqalgan dendrofil shiralarni o‘rganishdan boshlangan
izlanishlar so‘ngra butun O‘zbekiston va Markaziy Osiyo mintaqasidagi shiralar faunasining tur
tarkibini, biologik xususiyatlarini, ekologik munosabatlarini aniqlashga keng yo‘l ochdi.
Ustoz 1981-yilda nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan bo‘lsa, 1995-yilga
kelib doktorlik ishini yoqladi. Ushbu dissertatsiyada Markaziy Osiyo quruq (arid) tog‘oldi
hududlaridagi shiralar tur tarkibi ilk bor ilmiy jihatdan mukammal o‘rganilib, 300 dan ortiq turning
taksonomik ro‘yxati, ularning tarqalishi va xo‘jalik ahamiyati yoritib berildi. Shuningdek, fanga
noma’lum bo‘lgan 9 yangi tur, 1 kenja tur hamda bir necha turning avlod va kenja avlod darajasidagi
tavsifi berildi. Shu bilan bir qatorda, shiralarning ozuqa o‘simligidan foydalanish xususiyatlari,
mavsumiy rivojlanish bosqichlari, populyatsiyadagi morfologik o‘zgaruvchanlik sabablari ilmiy
mezonlar asosida izohlangan.
Mazkur izlanishlar natijasida M.H.Ahmedov ekologik sharoitning shiralar biologiyasiga
ta’sirini chuqur ochib berib, ularning agroekotizimlarda keltiradigan zarari va shu zarar bilan
kurashish usullarini ilmiy asosda ko‘rsatib berdi. Qishloq xo‘jaligi ekinlarini zararkunandalardan
himoyalash, integratsiyalashgan kurash usullarini qo‘llash bo‘yicha bir qator monografiyalar e’lon
qildi. Ular orasida “Qishloq xo‘jalik ekinlarini parvarishlash, zararkunanda va kasalliklardan himoya
qilish” (2000), “G‘o‘za shiralari va ularga qarshi kurash” (2004) kabilar ayniqsa amaliy ahamiyatga
ega.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
7
M.Ahmedovning ilmiy maktabi avvalo afidologiya – shiralar haqidagi fan doirasida rivojlangan
bo‘lsa-da, u entomologiyaning boshqa tarmoqlarini ham qamrab oldi. Ustoz o‘z mahoratini bir
paytning o‘zida bir necha yo‘nalishda namoyon qilgan:
Shiralar taksonomiyasi va sistematikasi.
Bu yo‘nalishda shiralarning yangi turlari va
ularning morfologik o‘ziga xosliklari tadqiq qilinib, fanga kiritildi. Jumladan,
Ferganaphis,
Brevicoryne, Rhopalomyzus, Avicennina, Brachyunguis
va boshqa avlodlarga mansub 21 yangi tur,
kenja tur va avlod M.H.Ahmedov tomonidan kashf etilib, jahon kataloglarida e’tirof etildi. Yangi
turlar bunday jahon miqyosidagi kataloglarga kiritilishi O‘zbekistonda entomologiya fanining yuksak
saviyada ekanini namoyish qiladi.
Zararkunanda shiralar biologiyasi va ekologiyasi.
O‘simliklar zararkunandalari sonini
me’yorlashtirish, ularga qarshi biologik kurashish, ekologik usullarni joriy etish kabi masalalar ustoz
ilmiy maktabining dolzarb mavzulari bo‘lgan. Xususan, arid mintaqalarda uchraydigan shiralarning
ozuqa spektrini, mavsumiy sikllarini va o‘simlik turlariga ko‘rsatadigan zararlari mexanizmini
o‘rganish bo‘yicha ishlab chiqilgan uslubiy tavsiyalar, talabalardan tashkil topgan “Entomolog”
otryadi ishtirokida amaliy tadqiqotlarga tatbiq etildi.
Populyatsion ekologiya va bioindikatsiya.
Ustozning “Populyatsion ekologiya” (2005) nomli
qo‘llanmasi entomologiyaning yanada murakkab bo‘limlaridan biri bo‘lgan populyatsiya
dinamikasiga bag‘ishlangan. Shuningdek, shiralar mavsumiy rivojlanishidagi morfologik
o‘zgaruvchanlik (rang, tana tuzilishi va boshqalar) muhit ifloslanishiga bog‘liqligi haqida olib
borilgan tadqiqotlari bioindikatsiya bo‘yicha mahalliy va xorijiy olimlarning ham qiziqishiga sabab
bo‘lgan.
Ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlash.
Ilmiy maktabning saqlanib qolishi va rivojlanishi
bevosita ustoz-shogird an’anasiga bog‘liq. M.Ahmedov ilmiy rahbarligida ikki nafar fan doktori,
professor, o‘nga yaqin fan nomzodlari va yuzlab magistrlar tayyorlandi. Ustoz rahbarligida bajarilgan
nomzodlik ishlarida Toshkent shahri, Farg‘ona vodiysi, sharqiy Tyon-Shon, turli iqlimlashtirilgan
hududlar shiralarining tizimli tavsifi, biologiyasi, ekologik xususiyatlari tadqiq etilgan. Masalan,
M.U.Mansurxo‘jayeva, K.X.G‘aniyev, I.I.Zokirov, M.R.Shermatov, A.K.Xusanov, Sh.Toshmatova,
S.Axmadjonova kabi shogirdlar aynan M.Ahmedovning rahbarligida o‘z izlanishlarini
muvaffaqiyatli himoya qilib, ilmiy salohiyati yuqori kadrlar safidan joy olishdi.
Bugungi kunda Farg‘ona davlat universitetida faoliyat ko‘rsatayotgan 03.00.06 – zooloiya
ixtisosligi bo‘yicha ilmiy darajalar beruvchi ixtisoslashgan Ilmiy kengashning tashkil etilishi ham
ustoz M.Ahmedovning ilm-fan sohasidagi sa’y-harakatlarining mevasi hisoblanadi. Ushbu Ilmiy
kengash hozirda respublikaning turli oliy ta’lim va ilmiy-tadqiqot muassasalariga qator zoologlar
tayyorlashga xizmat qilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, professor M.Ahmedovning ilm-fan sohasidagi fidoiyligi, avvalo,
shiralar ekologiyasi va taksonomiyasida, shuningdek, qishloq xo‘jaligi zararkunandalari bilan
kurashish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalarida yaqqol namoyon bo‘ladi. U kishi shakllantirgan ilmiy
maktab bugungi kunda bir necha yo‘nalishda izchil faoliyat ko‘rsatib, yangi izlanishlar, asarlar,
kashfiyotlar taqdim etishda davom etmoqda. Yosh tadqiqotchilarni ilmga safarbar etish, ularga
rahbarlik qilish, shuningdek, O‘zbekistonning tabiiy resurslarini tadqiq etish va muhofaza qilish
bo‘yicha salmoqli hissa qo‘shish M.Ahmedovning yillar davomida orttirgan tajribasi bilan boyitilgan
ilmiy faoliyatining uzviy qismidir.
Shubhasiz, ushbu ilmiy maktab oldindagi yillarda ham yangi kashfiyotlar va istiqbolli
tadqiqotlar sari yetaklab, mamlakatning ilmiy salohiyatini mustahkamlashga xizmat qiladi. Ustozning
manaviy va ilmiy merosi kelajak avlodlar uchun bebaho manba bo‘lib, O‘zbekistonda entomologiya
va ekologiya yo‘nalishining ravnaqida davomiy samaradorlik ko‘rsataveradi.
