Universal International Scientific Journal
321
Bazarov Xayotbek Ne’matovich
Andijon davlat universiteti
Musiqa ta’lim yo‘nalishi kafedrasi katta o‘qituvchisi
Uzbekistan
Annotatsiya.
mazkur maqolada bo‘lg‘usi musiqa o‘qituvchilarida kasbiy identni rivojlantirishning
pedagogik imkoniyatlari. Kasbiy ident tushunchasi, uning pedagogik faoliyatdagi ahamiyati, o‘qituvchi
shaxsining shakllanishida zamonaviy texnologiyalar va innovatsion yondashuvlarning o‘rni tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
kasbiy ident, musiqa o‘qituvchilari, milliy madaniyat, zamonaviy texnologiyalar,
pedagogik yondashuvlar, ijodkorlik, integratsiya, zamonaviy texnologiyalar, innovatsion yondashuvlar.
Аннотация:
В статье анализируются педагогические возможности формирования
профессиональной идентичности будущих учителей музыки. Анализируется понятие
профессиональной идентичности, ее значение в педагогической деятельности, роль современных
технологий и инновационных подходов в формировании личности учителя.
Ключевые слова:
профессиональная идентичность, учителя музыки, национальная культура,
современные технологии, педагогические подходы, творчество, интеграция, современные
технологии, инновационные подходы.
Abstract:
This article analyzes the pedagogical possibilities of developing professional identity in
future music teachers. The concept of professional identity, its importance in pedagogical activity, and the
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
TALABALARDA KASBIY IDENTINI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK
IMKONIYATLARI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 31.05.2025
International indexes
32
2
Universal International Scientific Journal
role of modern technologies and innovative approaches in the formation of the teacher's personality are
analyzed.
Keywords:
professional identity, music teachers, national culture, modern technologies, pedagogical
approaches, creativity, integration, modern technologies, innovative approaches.
Language:
Uzbek
Citation:
Bazarov , X. (2025). PEDAGOGICAL OPPORTUNITIES FOR DEVELOPING
PROFESSIONAL IDENTITY IN STUDENTS. Universal International Scientific Journal, 2(5), 321–325.
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/2716
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed
under the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0). http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Bugungi kunda O‘zbekiston ta’lim
tizimi milliy qadriyatlarni asrab-avaylash va
o‘ziga
xos
pedagogik
yondashuvlarni
shakllantirish orqali xalqaro tajriba bilan
uyg‘unlashgan holda rivojlanmoqda. Shu
sababli, musiqa o‘qituvchilarining kasbiy
tayyorgarligi faqatgina bilim va ko‘nikmalarga
ega bo‘lishni emas, balki ularning ijtimoiy va
shaxsiy mas’uliyatlarini shakllantirishni ham
o‘z ichiga oladi. Mazkur tadqiqot ishida
bo‘lg‘usi musiqa o‘qituvchilarida kasbiy
identni
rivojlantirishning
ijtimoiy
va
pedagogik
zaruratlari
tahlil
qilinadi.
Shuningdek, milliy ta’lim tizimida bu
jarayonni
amalga
oshirishning
samarali
usullari va xorijiy tajribalari ham o‘rganiladi.
Bo‘lg‘usi musiqa o‘qituvchilarida kasbiy
identni rivojlantirish uchun zarur ijtimoiy va
pedagogik shart-sharoitlarni aniqlash va
ularning milliy madaniyatni rivojlantirishdagi
o‘rnini yoritishdir. Shu orqali musiqa ta’limi
tizimida ijodiy va professional o‘qituvchilarni
tayyorlashga hissa qo‘shishdir.
Kasbiy ident — bu shaxsning o‘zini
kasbiy faoliyat orqali anglash va o‘z
qobiliyatlarini jamiyatga namoyon etish
jarayonidir. Ushbu tushuncha shaxsning
ijtimoiy va kasbiy rivojlanishini ifodalaydi
hamda uning jamiyatdagi ijtimoiy o‘rnini
belgilaydi. Kasbiy ident jarayonida shaxs o‘z
kasbiy
maqsadlarini
anglaydi,
o‘ziga
xosliklarini rivojlantiradi va tanlagan kasbiy
yo‘nalishiga
bo‘lgan
munosabatini
shakllantiradi.
Kasbiy identning mohiyati shaxsning
o‘zini jamiyatning muayyan sohasida foydali
deb his qilishida namoyon bo‘ladi. Bu jarayon,
ayniqsa, pedagogik faoliyat sohasida dolzarb
ahamiyat kasb etadi, chunki o‘qituvchi nafaqat
o‘z kasbiy bilimlarini, balki shaxsiy
xususiyatlarini ham ta’lim jarayonida ifoda
etadi.
O‘rinova,
S.
Sh
“Musiqa
o‘qituvchilarining
kasbiy-pedagogik
mahoratini va uning bir tarmog‘i sanaladigan
kasbiy kompetensiyasini oshirish ahamiyati
haqida so‘z boradi”.
Demak
bugungi
musiqa
o‘qituvchilarining
kasbiy-pedagogik
mahoratini oshirish zarur. Bu, o‘z navbatida,
ularning kasbiy identini shakllantirish va
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Kasbiy kompetensiya o‘qituvchining o‘z
faoliyatida
samarali
ishlash
qobiliyatini
belgilaydi va ta'lim jarayonining sifatini
oshiradi.
Universal International Scientific Journal
32
3
O‘rinova, S. Sh. “Kompetensiyaviy
yondashuv o‘qituvchilarning kasbiy identini
shakllantirishda asosiy omil bo‘lib, ularning
bilim, ko‘nikma va malakalarini amaliyotda
qo‘llash qobiliyatini rivojlantiradi”. Bo‘lajak
musiqa
o‘qituvchilarining
pedagogik
faoliyatga
tayyorgarligi
jarayonida
kompetensiyaviy yondashuv jihatlari bayon
etgan.
Bo‘lajak
musiqa
o‘qituvchilarini
tayyorlash
jarayonida
kompetensiyaviy
yondashuvning
ahamiyatini
ta’kidlaydi.
Kompetensiyaviy
yondashuv
o‘qituvchilarning
kasbiy
identini
shakllantirishda asosiy omil bo‘lib, ularning
bilim, ko‘nikma va malakalarini amaliyotda
qo‘llash qobiliyatini rivojlantiradi.
Primov, R. T “Kasbiy kompetensiya
o‘qituvchining o‘z faoliyatida samarali ishlash
qobiliyatini belgilaydi va ta’lim jarayonining
sifatini oshiradi”. musiqa o‘qituvchilarining
kasbiy-pedagogik
mahoratini
oshirish
zarurligini ta’kidlaydi. Bu, o‘z navbatida,
ularning kasbiy identini shakllantirish va
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekistonda
mustaqillikka
erishgandan so‘ng ta’lim sohasida milliy
qadriyatlarni rivojlantirish asosiy maqsadlarga
aylandi. Milliy musiqa madaniyati va uning
ta’lim
jarayonidagi
o‘rni
jamiyatning
ma’naviy
rivojlanishi
uchun
muhim
ahamiyatga ega. Shu nuqtai nazardan musiqa
o‘qituvchilarining kasbiy identi ularning
quyidagi faoliyatlarida aks etadi:
• Milliy
qadriyatlarni
asrash:
O‘quvchilarga milliy musiqa an’analarini
o‘rgatish va uni yangi avlodga yetkazish.
• Ijodiy jarayonni rag‘batlantirish:
Talabalarni ijodiy fikrlashga, yangi musiqa
asarlarini yaratishga undash.
• Musiqa madaniyatini targ‘ib qilish:
Jamiyatda milliy musiqa madaniyatining
ahamiyatini oshirish.
Bo‘lg‘usi musiqa o‘qituvchilarida kasbiy
identni rivojlantirishning ijtimoiy zaruriyati
milliy madaniyatni saqlash, ta'lim sifatini
oshirish va jamiyat talablariga javob beradigan
ijodkor shaxslarni tayyorlash bilan uzviy
bog‘liqdir. Bu jarayon nafaqat o‘qituvchining
shaxsiy rivojlanishini, balki milliy va global
musiqiy merosni boyitish orqali jamiyatning
madaniy rivojlanishini ham ta'minlaydi.
Pedagogik yondashuvlarning o‘rni -
bo‘lg‘usi musiqa o‘qituvchilarida kasbiy
identni shakllantirish va rivojlantirishda
pedagogik yondashuvlar muhim ahamiyatga
ega. Ular orqali o‘qituvchilar o‘z faoliyatini
zamonaviy talablarga moslashtiradi, shaxsiy
va professional rivojlanishni ta’minlaydi va
talabalarning ijodiy imkoniyatlarini ochib
berishga
xizmat
qiladi.
Quyida
bu
yondashuvlarning asosiy yo‘nalishlari va ular
natijalari batafsil bayon etiladi. Bo‘lg‘usi
musiqa o‘qituvchilarining kasbiy identini
shakllantirish
uchun
ularda
quyidagi
ko‘nikmalarni rivojlantirish muhim:
• Tanqidiy
fikrlash:
Musiqa
o‘qituvchilarining o‘z ishini tahlil qilish va
yaxshilash qobiliyatini oshiradi. Tanqidiy
fikrlash ularga o‘zlarini professional jihatdan
baholash, dars jarayonidagi kamchiliklarni
aniqlash va takomillashtirish imkonini beradi.
• Ijodiy
yondashuv:
Musiqa
o‘qituvchilari nafaqat mavjud metod va
texnologiyalardan foydalanishi, balki yangi
yondashuvlarni ishlab chiqishi lozim. Bu
ularga darslarni yanada qiziqarli va samarali
tashkil qilishda yordam beradi. Masalan,
o‘quvchilarni
mumtoz
musiqa
bilan
zamonaviy
musiqiy
yo‘nalishlarni
uyg‘unlashtirish orqali qiziqtirish mumkin.
Universal International Scientific Journal
321
• O‘z-o‘zini
baholash:
Musiqa
o‘qituvchilarida o‘zining pedagogik va ijodiy
yutuqlarini ob’ektiv baholash ko‘nikmasi
shakllantiriladi. Bu ularga kasbiy faoliyatini
rejalashtirish va rivojlantirishga yordam
beradi.
Amaliy
mashg‘ulotlar
orqali
o‘qituvchilar o‘z kasbiy qobiliyatlarini
oshiradi va real muhitda o‘z mahoratini
sinovdan o‘tkazadi:
• Professional muhitni yaratish: Musiqa
o‘qituvchilari
amaliy
mashg‘ulotlarda
birgalikda ishlash, ansambllarda qatnashish
yoki talabalar bilan hamkorlikda musiqiy
loyihalar tashkil etish orqali professional
muhitni shakllantiradi. Bunday muhit o‘zaro
tajriba almashish va kasbiy kompetensiyalarni
rivojlantirish uchun qulay imkoniyat yaratadi.
• Ijtimoiy hamkorlik: Mashg‘ulotlarda
talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasida ijtimoiy
hamkorlikni
rivojlantirish
musiqa
o‘qituvchilarining
kommunikativ
ko‘nikmalarini oshirishga xizmat qiladi. Bu
ularga jamiyat ehtiyojlariga mos pedagogik
faoliyat olib borishda yordam beradi.
• Loyiha
asosida
o‘rganish:
O‘quvchilarni musiqiy loyihalarga jalb qilish,
masalan, mahalliy musiqiy merosni tadqiq
qilish yoki konsert dasturlarini tayyorlash,
talabalarning nazariy bilimlarini amaliy
faoliyat bilan birlashtirishga imkon beradi.
Bugungi kungacha bir qanacha xorij
olimlar
tomonidan
kasbiy
indenti
rivojlantirishni ijtimoiy pedagogic zaruriyati
o’rganilagan va taxlil qilingan.
Lev Semyonovich Vygotskiy “Ta'lim -
bu ijtimoiy jarayon. Inson rivojlanishi
boshqalar va atrof-muhit bilan o'zaro ta'sir
orqali sodir bo'ladi”. Vygotskiy ta'lim
jarayonida ijtimoiy muloqot va hamkorlikning
muhimligini ta'kidlaydi. Uning fikricha,
shaxsning
rivojlanishi
va
kasbiy
identifikatsiyasi
jamiyatdagi
ijtimoiy
munosabatlar orqali shakllanadi. Kasbiy
faoliyatda
ham
talabalar
real
hayotiy
vaziyatlarga duch kelib, ularni hal qilish
jarayonida
boshqa
mutaxassislar
bilan
muloqot
va
hamkorlikda
o'z
kasbiy
qobiliyatlarini rivojlantiradilar.
Erik Erikson “Shaxsiyat shakllanishi
butun umr davom etadigan jarayon, ammo
o'smirlik davri o'zini anglash va kasbiy
yo'nalishni rivojlantirish uchun hal qiluvchi
davrdir”. Eriksonning nazariyasiga ko'ra,
yoshlik davri shaxsning o'zligini anglash va
kasbiy yo'nalishini aniqlash uchun juda muhim
davrdir. Bu davrda talaba o'z qobiliyatlarini
sinab ko'radi, maqsadlarini belgilaydi va
kasbiy faoliyatda o'z o'rnini topishga intiladi.
Agar talaba o'z yo'nalishini aniq belgilab
olmasa, kelgusida kasbiy motivatsiya va
qoniqish yetishmasligi mumkin.
Donald Super “Kasbiy rivojlanish - bu
shaxsiy qobiliyatlar, qiziqishlar va hayotiy
sharoitlarning
o'zaro
ta'siri
natijasida
shakllanadigan uzluksiz, butun umr davom
etadigan jarayondir”. Super shaxsning kasbiy
rivojlanishi
dinamik
jarayon
ekanligini
ta'kidlaydi.
Unga
ko'ra,
talaba
o'z
imkoniyatlari va qiziqishlariga mos ravishda
kasb tanlashi lozim. Shaxs o'z hayoti
davomida
turli
bosqichlarda
kasbiy
maqsadlarini
qayta
ko'rib
chiqadi
va
sharoitlarga moslashadi. Shu sababli, ta'lim
jarayonida talabaga tanqidiy va ijodiy fikrlash
ko'nikmalarini singdirish muhim hisoblanadi.
John
Dewey
“Ta'lim
hayotga
tayyorgarlik emas; ta'limning o'zi hayotdir”.
Dewey ta'lim jarayonini real hayotdan ajratib
bo'lmasligini ta'kidlaydi. Uning fikricha, ta'lim
nazariya va amaliyotning uyg'unligi orqali
samarali bo'ladi. Kasbiy identifikatsiya ham
faqat o'quv jarayonida emas, balki hayotiy
tajribalarda, amaliy mashg'ulotlar va real
Universal International Scientific Journal
32
4
muhitdagi faoliyat orqali rivojlanadi. Bu
yondashuv talabaning o'zini to'liq kasbiy shaxs
sifatida shakllantirishiga yordam beradi.
Albert Bandura “O'ziga ishonch - bu
shaxsning kelajakdagi vaziyatlarni boshqarish
uchun zarur bo'lgan harakatlarni tashkil etish
va amalga oshirish qobiliyatiga bo'lgan
ishonchidir”. Bandura o'ziga ishonchning
(self-efficacy)
shaxsiy
va
kasbiy
muvaffaqiyatdagi
ahamiyatini
ta'kidlaydi.
Agar talaba o'z qobiliyatlariga ishonmasa,
murakkab vazifalar oldida chekinishi yoki
muvaffaqiyatsizlikdan
qo'rqishi
mumkin.
Shuning uchun, ta'lim jarayonida talabalarga
o'z qobiliyatlarini sinab ko'rish va o'z ustida
ishlash imkoniyatlarini yaratish zarur. Bu
ularga kasbiy mas'uliyat va muvaffaqiyatga
erishish uchun zarur bo'lgan ishonchni
rivojlantiradi.
Makiguchi Tsunesaburo “Ta'limning
asosiy maqsadi - shaxsning baxt-saodatini
ta'minlashdir. Bu esa uning jamiyatdagi o'rni
va kasbiy faoliyatida o'z aksini topadi”. Yapon
pedagogi
Makiguchi
ta'limning
bosh
maqsadini
shaxsning
baxt-saodati
bilan
bog'laydi. Uning fikricha, ta'lim jarayoni
talabaning jamiyatdagi o'rni va kasbiy
faoliyatida namoyon bo'lishi kerak. Bu
yondashuv
kasbiy
identifikatsiyani
shakllantirishda ta'limning insoniy va ijtimoiy
jihatlariga e'tibor qaratishni talab etadi.
Paulo Freire “Ta'lim - bu ozodlik
amaliyotidir, u orqali insonlar o'z haqiqatlarini
kashf etadilar va o'z dunyosini o'zgartiradilar”.
Braziliyalik pedagog Freire ta'limni ozodlikka
erishish vositasi sifatida ko'radi. Uning
nazarida, ta'lim jarayoni talabalarga o'z
haqiqatlarini
kashf
etish
va
jamiyatni
o'zgartirish imkonini beradi. Bu yondashuv
kasbiy identifikatsiyada talabaning faolligi va
tanqidiy fikrlashini rivojlantirishga urg'u
beradi.
Sugata Mitra “Bolalarga o'rganish uchun
erkinlik bering, ular o'zlari bilmagan narsalarni
ham o'rganadilar”. Hindistonlik ta'lim
tadqiqotchisi Mitra ta'limda erkinlik va
mustaqil
o'rganishning
ahamiyatini
ta'kidlaydi. Uning fikricha, talabalarga o'z-
o'zini o'rganish imkoniyatini berish orqali ular
yangi
bilimlarni
mustaqil
ravishda
egallaydilar.
Bu
yondashuv
kasbiy
identifikatsiyada
talabaning
o'zini
rivojlantirish va mustaqil qaror qabul qilish
qobiliyatini oshiradi.
Xulosa qilib aytganda bo‘lg‘usi musiqa
o‘qituvchilarining kasbiy identi rivojlanishi
nafaqat ularning shaxsiy o‘sishi, balki milliy
musiqa ta’limining sifatini oshirishga, yosh
avlodning madaniy va ma’naviy tarbiyasini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Shuningdek,
ushbu jarayon milliy musiqa madaniyatini
jahon miqyosida targ‘ib qilish, ijodiy
salohiyatni rivojlantirish va musiqa ta’limini
innovatsion yondashuvlar bilan boyitishga
imkon beradi. Shu sababli, kasbiy identni
rivojlantirish
ta’lim
tizimining
barcha
darajalarida ustuvor yo‘nalish bo‘lishi va
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi zarur.
Faqat shunda biz madaniy boyliklarni asrab-
avaylash va ularni yangi avlodga etkazish
orqali madaniy taraqqiyotga erisha olamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.
Kolb, D. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and
Development. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
2.
Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Macmillan.
3.
Vygotsky, L.S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press.
4.
Elliot, D. (1995). Music Matters: A New Philosophy of Music Education. New York: Oxford
Universal International Scientific Journal
32
5
University Press.
5.
Назаров, Х. (2018). Ўзбекистонда миллий мусиқа таълими тизими ва унинг
ривожланиши. Тошкент: Ўқитувчи.
6.
Каримов, Ш. (2020). Таълимда инновацион технологиялардан фойдаланишнинг
самарали усуллари.Тошкент: Илм-зиё.
