219
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
O’QUVCHILARDA TADBIRKORLIK KO’NIKMALARI VA
INNOVATSIYALARNI RIVOJLANTIRISH TEXNOLOGIYA FANINING
O’RNI VA AHAMIYATI
Namangan davlat pedagogika instituti
Aniq fanlar kafedrasi katta o’qituvchisi Sh.Tursunova
Annotatsiya:
Ushbu maqolamda bugungi kunda maktabgacha, umumiy o’rta,
professional va oliy ta’lim tizimlarida ta’lim olayotgan o’quvchilarda sanoatlashgan
mamlakatda ta’lim olishi, yashashi va ishlashi uchun zarur ko’nikmalarni
shakllantirish dolzarb masalaga aylanib bormoqda.O’quvchilarda tadbirkorlik
ko’nikmalari va innovatsiyalarni rivojlantirish istiqbollari haqida fikr yuritilgan
Kalit so’zlar:
Texnologiya, professional ta’lim, infratuzilma,
tadbirkorlik, intellektual mulk, innovatsiya, imidj, gnoseologik, psixologik,
didaktik, sotsiologik, kibernetik qonuniyatlar
«Texnologiya» fani boshqa o’quv fanlaridan o’quvchilarning muayyan
ishlab chiqarish sohalari bo’yicha bilimi, ko’nikma va malakalarini
shakllantiruvchi yagona o’quv fani sifatida o’ziga xos jihatlari bilan ajralib turadi.
«Texnologiya» fani mashg’ulotlari maxsus sinf xonalarida, o’quv-tajriba
maydonida, o’quv-tarbiyaviy tadbirlar jarayonida, ishlab chiqarish korxonalarida,
hunarmandchilik ustaxonalarida olib boriladi
Bugungi kunda maktabgacha, umumiy o’rta, professional va oliy ta’lim
tizimlarida ta’lim olayotgan o’quvchilarda sanoatlashgan mamlakatda ta’lim olishi,
yashashi va ishlashi uchun zarur ko’nikmalarni shakllantirish dolzarb masalaga
aylanib bormoqda.
O’quvchilarda tadbirkorlik ko’nikmalari va innovatsiyalarni rivojlantirish
istiqbollari oxirgi 30 yil ichida jamiyatni turli sohalarini tubdan o’zgartirdi. SHu
bilan birga katta mehnat migratsiyasi, rivojlanmagan ijtimoiy infratuzilma
qashshoqlik va ishsizlikning yuqori darajasi, infratuzilmaning eskirganligi,
kadrlar kompetentsiyalarining iqtisodiy rivojlanish strategik maqsadlariga
nomuvofiqligi, intellektual mulkni himoya qilish muammolari, oliy ma’lumot
olish imkoniyatlarining cheklanganligi, yuqori texnologiya va ilm-fanga
asoslangan ishlab chiqarishning rivojlanmaganligi, inson kapitali va imidjiga
zarur miqdordagi investitsiyalarning sarflanmasligi, malakali xodimlarning
yetishmasligi, o’rta bo’g’in rahbar va xodimlarning past darajadagi malakasi,
ishchilarda mehnatga nisbatan rag’batning yo’qligi, ishchi va muhandis-texnik
kasblar obro’sining tushgani, eskirgan ish usullaridan foydalanish kabi
muammolar o’z yechimini kutmoqda.
Ishlab chiqarish jarayonlari yuqori darajada sanoatlashgan Buyuk Britaniya,
Frantsiya, Germaniya, AQSH, Isroil, Yaponiya, Janubiy Koreya, Xitoy Xalq
Respublikasi va boshqa rivojlangan davlatlar ta’lim tizimida texnologik ta’lim
tizimi ishlab chiqarishning asosiy bo’g’ini hisoblanib, jahon mehnat bozoriga
malakali
mutaxassislar tayyorlashning
muhim bosqichlari
va
tashkil
etuvchilaridan biri deb qaraladi.
Texnologik ta’lim bakalavriat ta’lim yo’nalishi bo’yicha Milliy malaka
ramkasining 6-malaka darajasi hamda bakalavr kasbiy faoliyatlarining sohalari,
220
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
ob’ektlari va turlariga muvofiq bakalavriat bitiruvchisi quyidagi kasbiy vazifalarni
bajarishga qodir bo’lishi lozim:
Pedagogik faoliyatida:
umumiy o’rta ta’lim maktablarida texnologiya fanlaridan, o’rta maxsus,
kasb-hunar va professional ta’lim muassalarida kasbiy fanlardan o’rnatilgan
tartibda dars berish;
umumiy o’rta ta’lim maktablari, o’rta maxsus, kasb-hunar va professional
ta’lim muassalaridan tashqari muassasalarda tarbiyachi bo’lib ishlash;
ta’lim tizimida kabinet mudiri, laborant va unga tenglashtirilgan
lavozimlarda ishlash;
professional ta’lim muassasalarida o’quv ustasi bo’lib ishlash;
kasbiy ta’lim o’qituvchisi mos ta’lim yo’nalishlar bo’yicha ta’limni
amalga oshiruvchi vazirliklar, uning tarmoq boshqarmalari va muassasalarida
metodist bo’lib ishlash;
pedagogika va texnika fanlar yo’nalishidagi ilmiy-tadqiqot
tashkilotlarida kichik ilmiy xodim bo’lib ishlash;
umumiy o’rta ta’lim muassasalarida va maktabdan tashqari ta’lim
muassasalarida ishlash;
mahalliy o’z-o’zini boshqarish organlari hamda joylardagi
ma’naviyat va ma’rifat markazlarida ishlash.
Tashkiliy-boshqaruv faoliyatda:
pedagogik va axborot texnologiyalardan foydalangan holda ishlab
chiqarish jarayonlari monitoringi va sifatini baholash mexanizmlarini ishlab
chiqish;
atrof-muhitni muhofaza qilish va mehnat xavfsizligi talablariga mos
kelishi borasida ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qilish;
jamoada ijtimoiy va ma’naviy-ma’rifiy ishlarni tashkil etish va
boshqarish;
fikrlar har xil bo’lgan sharoitda to’g’ri qaror qabul qilish;
bajarayotgan faoliyati bo’yicha ish rejasini tuzish, nazorat qilish va
amalga oshirilgan ishning natijalarini baholash qobiliyatlariga ega bo’lishi kerak
ta’lim mazmunini belgilash tamoyillari va mezonlariga rioya etish,
o’quv materiallarini tanlash va tizimlashtirishga doir zamonaviy yondashuvlarni
hisobga olish, o’quv materiallarini modellashtirish;
yaxlit pedagogik jarayonning umumiy qonun, qonuniyat va
tamoyillariga amal qilish, ta’lim-tarbiya jarayonida gnoseologik, tashkiliy,
psixologik, didaktik, sotsiologik va kibernetik qonuniyatlarning uyg’unligiga
erishish;
ta’lim-tarbiya jarayoni tarkibiy qismlari (maqsad, natija, mazmun,
shakl, metod va vosita)ning o’zaro aloqadorligi va umumiyligini hisobga olish;
ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etishning asosiy va yordamchi
shakllaridan unumli foydalanish; o’quvchilarning bo’sh vaqtini samarali tashkil
etish va o’tkazish;
221
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
talabalarning kreativ salohiyatni ta’lim tizimni axborotlantirish
jarayonida shakllantirish va rivojlantirish;
ta’lim menejmenti bo’yicha bilim va ko’nikmalarni shakllantirish va
rivojlantirish;
ta’lim-tarbiyaning xilma-xil metodlarini, zamonaviy pedagogik
texnologiyalarni oqilona tanlay olish, ijodiy yondashuv asosida metod va
texnologiyalarning milliy mentalitetga mosligini ta’minlash qobiliyatlariga ega
bo’lishi kerak.
Ilmiy-tadqiqot faoliyatida:
ilmiy-tadqiqot institutlari va ilmiy markazlarda ta’lim yo’nalishlaridagi
fanlar va ularni o’qitish metodikasiga oid mavzularda tadqiqot olib borish;
internet tarmog’ida eng yangi ilmiy yutuqlar haqidagi ma’lumotlarni
maqsadga yo’nalgan holda qidirish va topish;
ta’lim yo’nalishlaridagi fanlarga oid ilmiy to’plamlar, mahalliy va chet el
ilmiy-tadqiqot yutuqlarini o’rganish;
ilmiy-tadqiqot ishlanmalarini tayyorlash, soha adabiyotlari ekspertizasini
amalga oshirishda qatnashish;
ma’lumotlarni jamlash, qayta tayyorlash, mavzu bo’yicha ilmiy
ma’lumotlarni tizimli tahlil qilish;
tadqiqot natijalari va ishlanmalarini tatbiq etish.
Ma’naviy-ma’rifiy faoliyatida:
ma’naviy-ma’rifiy ishlarni rejalashtira olishi, uni tashkil etish metodikasini
egallash, o’quvchilar ongiga milliy istiqlol g’oyasini singdirish;
o’quvchilarda mafkuraviy va axborot hurujlariga qarshi immunitetni
yuzaga keltirish metod va texnologiyalarini bilishi;
globallashuv sharoitida kechayotgan jarayonlarda axborot kommunikatsiya
texnologiyalarining o’rni va ta’siri haqida tushuntirish ishlarini olib borish;
mahallalarda ma’naviy-ahloqiy tarbiya masalalari bo’yicha individual
suhbat o’tkazish;
milliy urf-odat va marosimlarni o’tkazishda, umuminsoniy qadriyatlar,
mehr-muruvvat, bag’rikenglik, vatanparvarlik, sadoqat kabi yuksak insoniy
fazilatlarni ochib berish qobiliyatlariga ega bo’lishi kerak.
Tadbirkorlik faoliyatida:
ta’limda yangi biznes-loyihalarni shakllantirish va amalga oshirish;
biznesni tashkil etish, biznes-rejalarni ishlab chiqish va amalga oshirish.
Pedagog olimlar va tadqiqotchilarning tasniflari shuni ko’rsatadiki, ta’lim
muhitida tadbirkorlik ko’nikmalari va innovatsiyalarning yo’nalishlariga
muvofiq, ta’lim tizimlari oliy ta’limda tahsil olayotgan bo’lajak texnologiya fani
o’qituvchilarining tadbirkorlik ko’nikmalarini tizimlashtirish imkonini beradi.
Xozigi davrda bo’lajak texnologiya fani o’qituvchilaridan umumiy o’rta ta’lim
222
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
maktablari o’quvchilarida “startap” madaniyati tizimi, tadbirkorlik ko’nikmalari
va innovatsiyalarni rivojlantirish hamda o’quvchi yoshlar orasida targ’ib qilish
maqsadida maktablarda master-klass, treninglar o’tkazishni sifatli tashkil etish
kompetentsiyalari talab etiladi.
Ushbu muammo yechim ilmiy xodimlar hamda ilg’or tajribali amaliyotchi
o’qituvchilar fikr mulohazalari, tavsiya va takliflarini inobatga olgan holda
yaratilgan ta’lim muhiti bo’lib, texnologiya fani o’qituvchilari, maktablar
rahbarlari, metodist va sinf rahbarlari uchun mo’ljallangan umumiy o’rta ta’lim
maktablari o’quvchilarida “startap” madaniyati tizimi, tadbirkorlik ko’nikmalari
va innovatsiyalarni rivojlantirish hamda o’quvchi yoshlar orasida targ’ib qilishga
mo’ljallangan o’quv-metodik resurslarni ijodiy yondashgan holda tayyorlab
qo’llash orqali amalga oshiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Tursunova SH.B.
O’qituvchi kasbiy kompetensiyasini rivojlantirishda
kreativ muloqot omillari T.N.Qori Niyoziy nomidagi O’zbekiston Pedagogika
fanlari ilmiy tadqiqot instituti “Uzluksiz ta’lim” ilmiy uslubiy jurnal 2021 yil
Maxsus son 80-83 betlar (13.00.00
№
9)
2.
Tursunova SH.B.
Oliy ta’lim muassasalarida bo’lajak texnologik ta’limi
o’qituvchilarining kasbiy kompetentligini shakllantirish academic research in
educational sciences volume 2 | issue 6 | 2021 issn: 2181-1385 scientific journal
impact factor (sjif) 2021: 5.723 academic research, uzbekistan 824
www.ares.uz
3.
Tursunova SH.B.
Pedagogik kompetentlik va uni samarali rivojlantirish
"Science and education" scientific journal march 2021 / volume 2 issue 3
4.
Tursunova SH.
B. “Characteristics of the future technological education”
“JournalNX” – A Multidisciplinaru Peer Reviewed Journal ISSN: 2581-4230 Impact
factor 7.223. 34-36 betlar
