Universal International Scientific Journal
33
Razakova Gulshanoy Haydarali qizi,
Tojiboyev Murodali Umaraliyevich
Andijon davlat pedagogika instituti
Uzbekistan
O’ZBEKISTON TOG’LARIDA TARQALGAN JUNIPERUS. L TURKUMI
BOTANIK TAVSIFI, VAKILLARI VA AHAMIYATI
Abstract:
The article is devoted to the botanical description of plants of the genus Juniperus L.,
distributed in the mountains of Uzbekistan, their representatives and ecological significance. The genus
Juniperus is one of the oldest and ecologically important groups of plants. These plants are mainly found
in mountainous and foothill areas and are highly resistant, exhibiting resistance to drought and frost. The
article analyzes in detail the characteristics of plants belonging to the genus Juniperus, the biotopes in which
they grow, and their ecological role. Juniperus representatives distributed in the Tien Shan, Fergana and
Zarafshan mountains of Uzbekistan, especially such species as Juniperus communis and Juniperus
turkestanica, are discussed. The article also considers the use of Juniperus plants in folk medicine and the
construction industry, their economic and ecological significance, as well as their role in preserving the
nature of Uzbekistan. The article emphasizes the need to increase the importance of Juniperus plants in
ensuring ecological sustainability and managing natural resources.
Keywords:
juniper, dome, apricot juniper, black juniper, Zarafshan juniper.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
3
4
Annotatsiya:
Maqola O‘zbekiston tog‘larida tarqalgan Juniperus L. turkumi o‘simliklarining botanik
tavsifi, ularning vakillari va ekologik ahamiyatini yoritishga bag‘ishlangan. Juniperus turkumi,
o‘simliklarning eng qadimgi va ekologik jihatdan muhim guruhlaridan biri hisoblanadi. Ushbu o‘simliklar
asosan tog‘lik va tog‘oldi hududlarida uchraydi va yuqori chidamlilikka ega bo‘lib, qurug‘ochilik va
sovuqqa qarshi barqarorlik ko‘rsatadi. Maqolada Juniperus turkumiga kiruvchi o‘simliklarning
xususiyatlari, ular o‘sadigan biotoplar va ekologik roli batafsil tahlil qilinadi. O‘zbekistonning Tyan-Shan,
Farg‘ona va Zarafshon tog‘larida tarqalgan Juniperus vakillari, ayniqsa, Juniperus communis va Juniperus
turkestanica kabi turlar muhokama qilinadi. Shuningdek, maqolada Juniperus o‘simliklarining xalq
tibbiyoti va qurilish sanoatida qo‘llanilishi, ularning iqtisodiy va ekologik ahamiyati, shuningdek,
O‘zbekistonning tabiatini saqlashdagi roli ko‘rib chiqiladi. Maqola ekologik barqarorlikni ta’minlashda va
tabiiy resurslarni boshqarishda Juniperus o‘simliklarining ahamiyatini oshirish zarurligini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
archa, qubba, o’rik archasi, qora archa, Zarafshon archasi.
Аннотация:
Статья посвящена ботаническому описанию растений семейства Juniperus L.,
распространенных в горах Узбекистана, их представителям и экологическому значению. Род
Juniperus — одна из древнейших и экологически важных групп растений. Эти растения в основном
встречаются в горных и предгорных регионах, обладают высокой выносливостью и устойчивостью
к засухе и холоду. В статье подробно анализируются свойства растений семейства можжевеловых,
их биотопы и экологическая роль. Представители Juniperus, особенно Juniperus communis и Juniperus
turkestanica, встречаются в Тянь-Шане, Фергане и Зарафшанских горах Узбекистана. Также в статье
рассматривается использование растений можжевельника в народной медицине и строительной
отрасли, их экономическое и экологическое значение, а также роль в сохранении природы
Узбекистана. В статье подчеркивается необходимость повышения значения растений
можжевельника в обеспечении экологической стабильности и рациональном использовании
природных ресурсов.
Ключевые слова:
ель, купол, ель абрикосовая, ель черная, ель Зарафшанская.
Language:
Uzbek
Citation:
Razakova , G., & Tojiboyev , M. JUNIPERUS DISTRIBUTED IN THE MOUNTAINS
OF UZBEKISTAN. BOTANICAL DESCRIPTION, REPRESENTATIVES AND SIGNIFICANCE OF
THE L GROUP. Universal International Scientific Journal, 1(9), 33–36. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1206
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14326770
Archa (Juniperacea)-Sarvdoshlar oilasiga
mansub doim yashil daraxt va butalar turkumi
70 ga yaqin turi bor. Archa bir jinsli yoki
ikki jinsli shamol yordamida changlanuvchi
Universal International Scientific Journal
3
5
o‘simlik. Archaning erkak qubbasi sarg‘ish, 3-6
changdonli qipiqsimon changchilardan iborat.
Urg‘ochi qubbalari yashil bo‘lib qarama-qarshi
yoki oldinma keyin o‘rnashgan urug’chi barg
va urug‘kurtakdan iborat. Qubbalari yumaloq
diametri 5 -20 mm bo’lib, ichida 1-10 dona
urug‘ bor. Archa mart-may oylarida gullaydi.
Archaning ko‘pchiligi o‘rta mintaqalarda
o‘sadi. Archaning ba’zi turlari tropik
hududlardagi tog‘larda uchraydi. Masalan Sarv
archa, O‘rik archa, Zarafshon archasi, Qora
archa kabilar O‘rta Osiyoda xususan
O‘zbekiston tog‘larida tarqalgan va ular maxsus
archa zonalarini tashkil qiladi. Archa Shimoliy
yarimsharlarda
ham
bo‘lib
katta-katta
o‘rmonlar hosil qiladi. Archa juda ham
foydali, dorivor, xushmanzara o‘simlik
hisoblanadi. Archa asab sistemasiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Buning uchun archa
yog‘ochlaridan tayyorlangan yostiqlar ham
mavjud. Ular asabni tinchlantirish bilan nerv
sistemasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Undan
chiqadigan hid bakteriyalarni yo‘qotadi.
Shamollash, uyqusizlik va bo‘g‘im
kasalliklarida archa yostiqlaridan
foydalaniladi. Qadimda va hozirda ham
ba’zi joylarda chaqaloqlarning qovuzloqlarini
tozalashda archaning quritilgan barglaridan
foydalaniladi. Archa revatizm kasalligiga
ham davo bo’ladi. Revmatizm kasalligini
streptakkok bakteryasi keltirib chiqaradi. Bu
bakteriya tizzadagi nerv hujayralarini
yemiradi, archadagi fitonsid bakteryasi uni
yo‘q qiladi. Buning uchun archaning nina
barglaridan foydalaniladi. Archalarning yosh
novdalari yig‘ib olinadi.Yosh novdalari
tarkibida efir moyi, qubba mevasida qandlar,
oshlovchi bo‘yoq, efir moyi va boshqalar bor.
Xalq meditsinasida archaning g‘udda
mevasidan tayyorlangan qaynatma milk va
og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklarida og‘iz chayish
uchun ishlatiladi. Archa oʻsimliklari turli
muhitlarda oʻsa oladi. Bundan tashqari
archalarni toshloq tuproqli, quruq joylarda
topish mumkin. Bu oʻsimliklarni yaylov
hayvonlari va qishloq aholisi turli maqsadlarda
keng foydalanadi. Barglari va yogʻochining
muhim xususiyatlari tufayli, qishloq aholisi
ushbu daraxtlarni kesib ulardan foydalanadi.
Gʻarbiy hududlarda archa oʻsimliklarining
oʻziga xos turlari keng va ochiq oʻrmonlarda
uchraydi. Yongʻinlarning kamayishi va chorva
mollarining yoʻqligi tufayli gʻarbiy archalar
koʻpayib, ularni kesish koʻpaygan. Bu esa atrof-
muhitda oʻzgarishlarga olib keladi; masalan,
avval atrof-muhit va qishloq xoʻjaligi uchun
zarur
boʻlgan
hayvonlar
yashaydigan
ekotizmlar buziladi. Archalar populyatsiyasi
ortgani sari, togʻlarda yogʻoch turlarining
kamayishi kuzatilmoqda. Daraxtlar orasidagi
raqobatning kuchayishi, meva mahsulotlari
hajmining
kamayishiga
olib
kelmoqda.
Universal International Scientific Journal
3
6
Archalar park va bogʻlar uchun manzarali
oʻsimlik sifatida keng tarqalgan eng mashhur
ignabargli daraxtlardan biridir. Ular turli rang
va oʻlchamlarda koʻp yillar davomida
koʻpaytirilgan boʻlib, turli shakllarni yaratish
imkonini
beradi.
Shu
jumladan,
mitti
miniatyura navlari ham mavjud boʻlib, ular
dekorativ koʻrinishi bilan bogʻlarga oʻzgacha
goʻzallik bagʻishlaydi. Yog’och qatronli,
qizgʻish, juda qattiq va chirishga yaxshi
qarshilik koʻrsatadi, kuyganda yoqimli hidga
ega.
Yog’ochlik,
duradgorlik
va
hunarmandchilik uchun ishlatiladi. Baʼzan ular
qurilish materiali va yoqilgʻi sifatida
ishlatilgan, ammo archa oʻrmonlaridagi
yogʻoch zaxiralari juda kam va bundan tashqari,
archa togʻli oʻrmonlarda suvni saqlashda katta
ahamiyatga
ega.
Baland
archa
zang
qoʻziqorinining (Gymnosporangium sabinae)
asosiy mezbonlaridan biridir, Zamburug’lar
archa poʻstlogʻi va yogʻochida tarqalib,
hujayralar oʻsishining kuchayishiga olib keladi,
buning
natijasida
zararlangan
hududdagi
novdalar qalinlashadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Zaxarov V.B..Mamatov S., Обшая биология. M., 2002;
2.
Chyen-sov Yu.S.,Обшая ситология , M.;1984;
3.
Grin N., Staut U., Teylor D., Biologiya, t. 1—3. M., 1990;
4.
Mavlonov O., Biologiya (Maʼlumotnoma), T., 2003.
5.
N.Grin va boshq. Biologiya. 1990y.
6.
Troshin.A.S.va boshq. Sitologiya. 1970y-.
7.
Boyqobilov.T.B, Ikromov. X Sitologiya.1980y.
