Universal International Scientific Journal
22
Niyozova Dildora Nuriddin qizi.,
Tojiboyev Murodali Umaraliyevich
Andijon davlat pedagogika instituti
Uzbekistan
XITRIDIOMITSETLAR SINFINING UMUMIY TAVSIFI VA KO’PAYISH
USULLARINI O’RGANISH
Abstract:
This article provides a general description of the class Chytridiomycota and their methods
of reproduction. Chytridiomycota are a class of fungi, most of which live in aquatic environments. They
are distinguished by their unique morphology and life cycles. The article presents the morphological
features, classification, and ecological role of Chytridiomycetes. It also provides a complete analysis of the
processes of reproduction, including sexual and asexual reproduction, spore dispersal, and their life cycle.
The biological and ecological significance of Chytridiomycetes, their role in agriculture and medicine, and
considerations are also given. The article is useful for specialists interested in scientific research and will
help to better understand the mechanisms of reproduction of this class.
Keywords:
chytridiomycetes, isogamy, heterogamy, oogamy, holocarpic, eucarpic, chitin.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Xitridiomitseatlar sinfi (Chytridiomycota) haqida umumiy tavsif va
ularning ko‘payish usullari o‘rganiladi. Xitridiomitseatlar - zamburug‘larning bir sinfi bo‘lib, ularning
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
2
3
ko‘pchiligi suvli muhitlarda yashaydi. Ular o‘zining unikal morfologiyasi va hayotiy tsikllari bilan ajralib
turadi. Maqolada Xitridiomitseatlarning morfologik xususiyatlari, tasniflashda o‘rni, va ekologik roli
keltirilgan. Shuningdek, ko‘payish jarayonlari, shu jumladan jinsiy va jinsiz ko‘payish usullari,
sporalarning tarqalishi va ularning hayot tsikli to‘liq tahlil qilinadi. Xitridiomitseatlarning biologik va
ekologik ahamiyati, ularning qishloq xo‘jaligi va tibbiyotdagi o‘rni haqida ham fikrlar keltirilgan. Maqola
ilmiy-tadqiqot ishlariga qiziqqan mutaxassislar uchun foydali bo‘lib, bu sinfning ko‘payish mexanizmlarini
chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
chytridiomycetes, izogamiya, geterogamiya, oogamiya, xolokarpik, eukarpik, xitin.
Аннотация:
В статье дано общее описание класса Хитридиомицеты (Chytridiomycota) и
способов их размножения. Хитридиомицеты — класс грибов, большинство из которых обитают в
водной среде. Они отличаются уникальной морфологией и жизненным циклом. В статье
представлены морфологические особенности хитридиомицетов, их роль в классификации и
экологическая роль. Также тщательно анализируются репродуктивные процессы, включая половое
и бесполое размножение, распространение спор и их жизненный цикл. Обсуждается также
биологическое и экологическое значение хитридиомицетов, их роль в сельском хозяйстве и
медицине. Статья полезна специалистам, интересующимся научными исследованиями, которые
помогают лучше понять механизмы воспроизводства этого класса.
Ключевые слова:
хитридиомицеты, изогамия, гетерогамия, оогамия, голокарпик, эукарпик,
хитин.
Language:
Uzbek
Citation:
Niyozova , I., & Tojiboyev , M. GENERAL DESCRIPTION OF THE CLASS OF
CHYTRIDIOMYCETES AND STUDY OF THE METHODS OF REPRODUCTION. Universal
International
Scientific
Journal,
1(9),
22–25.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1203
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14293779
Xitridiomitsetsimonlar
suv
sharoitida
o’sishga moslashgan bo’lib, suvo’tlarida,
umurtqasiz hayvonlarda parazitlik qiladi.
Saprotrof vakillari suvdagi o’simlik qoldiqlari
bilan oziqlanadi. Parazit vakillarining vegetativ
tanasi xo’jayin to’qimasi ichiga kirib olib, butun
tanasi bilan osmotrof oziqlanadi. Ularning
tanasi 2 xil shaklda mavjud bo’ladi. Vegetativ
tanasi sporangiylarga aylanadi, bunday shaklga
xolokarpik shakl deyiladi. Ayrim vakillarida
esa
vegetativ
tananing
bir
qismi
zoosporangiylarga aylanadi. Bunday shaklga
eukarpik
shakl
deb
ataladi.
Barcha
zabumburug’lar
singari,
Universal International Scientific Journal
2
4
xitridiomitsetsimonlarning hujayra devorlarida
ham sellyuloza, ham xitin mavjud. Ko’pchilik
zamburug’ vakillari bir hujayrali; biroq bir
nechtasi ko’p hujayrali organizmlar va gifalarni
hosil qiladi, ularda hujayralar o’rtasida
bo’laklar
bo’lmaydi
(koenotsitik).
Xitridiomitsetlar chuchuk suv va dengiz
organizmlari, qisman tuproqda uchraydi,
ularning 1000 ga yaqin turlari mavjud.
Chytridiomycetes
zamburug’larini
o’rganishda ko’payishiga asosiy e’tibor
qaratiladi. Ularga bir xivchinli zoosporalar
yordamida jinssiz ko’payish xos, jinsiy jarayon
esa, uning klassifikatsiyasida tallomining
rivojlanishiga va jinsiy jarayonni qanday
o’tishiga bog’liq. Barcha turlarida jinsiy
ko’payish izogamiya, geterogamiya, oogamiya,
xologamiya usullari bilan o’tadi.
Ko’pincha xitridiomitsetsimonlar bir
hujayrali: bitta hujayra zoosporadan o’sadi va
oxir oqibat ko’proq zoosporalar hosil qiluvchi
bir hujayrali sporangiyga aylanadi. Ba’zi
turlarda sporangium butunlay po’st hujayra
ichida rivojlanadi, ba’zida ildizga o’xshash
rizoidlar hosil qiladi. Boshqa turlar mezbon
hujayraga kirib, uning ichida rizoidlarni
rivojlantiradi. Ularning zoosporalarida uncha
katta bo’lmagan membranali tana bo’ladi, u
hech qaysi organizmda uchratilmagan, u oqsil
g’amlasa
kerak
deb
taxmin
qilinadi.
Zoosporadagi ribosomalar sitoplazmada tarqoq
yoki guruhlarga to’planib joylashgan. Ular
yadroni ustida xuddi yopqich ko’rinishida
bo’lishi mumkin.
Xitridiomitsetsimonlar sinfi 3 ta tartibga
bo’linadi:
xitridiylilar
(Chytridiales),
blastokladlilar
(Blastocladiales),
monoblefaridlilar
(Monoblepharidales).
Xitridiylilarning vakillari jinssiz zoosporalar va
jinsiy gametangiogamiya usulida ko’payadi.
Blastokladlilarning
jinssiz
ko’payishi
zoosporalar yordamida boradi. Zoosporalarning
orqa tomonida faqat bitta silliq xivchini bo’ladi.
Shu xivchin yordamida amyoboid harakat
qiladi. Bundan tashqari zoosporaning yadrosi
qalpoqchali
bo’ladi.
Jinsiy
ko’payishi
izogamiya va geterogamiya usulida ro’y beradi.
Monoblefaridlilar jinssiz zoosporalar va jinsiy
oogamiya
usulida
ko’payadi.
Tropik
o’rmonlarning tuproq betida monoblefarella
turi uchraydi. Uning oogoniyasida bir yoki bir
qancha tuxum hujayra bo’ladi, tuxum hujayra
urug’langandan so’ng oogoniya ichidan chiqib,
spermatazoid xivchinlar yordamida bir necha
vaqt suzib, zigotaga aylanadi. Zigota uzoq
vaqtgacha quruqlikda saqlanish qobiliyatiga
ega.
Xitridiomitsetlarning ko’pchilik vakillari
parazit bo’lib, o’simlik va hayvonlarda turli
kasalliklarni keltirib chiqaradi. Olimlarning
kuzatishlariga
qaraganda,
olpidium
va
sinxitrium zoosporalari o’simliklarni virus bilan
Universal International Scientific Journal
2
5
kasallantiradi.Kartoshkaning
rak
kasalligi
Amerika, G’arbiy Yevropa, Janubiy Amerika
va Yaponiyada keng tarqalgan bo’lib,
hosildorlikni 50-60% pasaytirib yuboradi.
Xitridiomitsetsimonlarni ko’payish usullari
tahlil qilinganda, ular jinnsiz zoosporalar orqali
va jinsiy izogamiya, geterogamiya, oogamiya
usullarida ko’payishi aniqlangan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.Velikanov.L.L. Tuban o’simliklar – Toshkent: O’qituvchi, 1995. – 392 b.
2. Tojiboyev.Sh.J. Qarshiboyeva.N.H. Mikologiya,Algologiya. – Jizzax: Sangzor,
2014. – 208 b.
3.https://milnepublishing.geneseo.edu/botany/chapter/chytrids/
4.https:/courses.lumenlearning.com/wm-biology2/chapter/Chytridiomycota/
