7
ILDIZNING HOSIL BO’LISHIDA FITOGORMONLARNING
AHAMIYATI
Odina Ismailova., Feruza Tuxtaboeva., Musharraf
Xoshimjonova.
Andijon davlat universiteti
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 10.05.2024
Qayta qabul : 16.05.2024
Saytda mavjud : 20.05.2024
Muallif (lar)
O. Ismailova
F. Tuxtaboeva
*M. Xoshimjonova
Muallif bilan aloqa
https://orcid.org/0009-0006-4507-5817
xoshimjonovamusharraf@gmail.com
© Muallif. O. Ismailova va boshqalar
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
ANNOTATSIYA.
Bugungi
kunda
biologiya
fanining
muammolaridan biri bo’lgan aholini sifatli va
tabiiy oziq-ovqat mahsulotlari, qayta tiklanuvchi
yoqilg’i bilan ta’minlash maqsadida qator
davlatlarda bir qancha samarali ishlar amalga
oshirilmoqda.
Xususan,
biotexnologiyaning
rivojlanishi insonlar hayotini yaxshilash uchun
katta ahamiyat kasb etmoqda. Bir qancha olimlar
tomonidan
inson
hayoti
uchun
ahamiyatga ega bo’lgan o’simliklarning yangi
navi yaratilmoqda hamda ularni ko’paytirishning
bir qancha usullari amalga oshirilmoqda. Bunday
usullardan biri sifatida o’simliklarni in vitro
sharoitida mikroklonal ko’paytirish ham muhim
ro’l
o’ynamoqda.
Bu
usul
yordamida
o’simlikning meristema hujayralari hisobiga yil
davomida yangi o’simlik yaratish imkonini
beradi. Bu usulda maxsus moddalar qatorida
fitogormonlarning
qatnashishi
ahamiyatga ega. O’simlik uchun juda ham oz
miqdorda kerak bo’ladigan, lekin juda zarur
jarayonlarni
amalga
oshiruvchi
fitogormonlarga asosan abstsiz kislotasi,
brassinosteroidlar, etilen, jasmonatlar, salitsil
kislotasi, strigolaktonlar, auksin, sitokinin,
gibberellin va bir qancha gormonlar kiradi. Ular
o’simlikning ildizi, poyasi, bargi kabi organlarni
hosil bo’lishida qatnashadi.
KALIT SO’ZLAR:
in vitro, mikroklonal, fitogormon, auksin,
sitokinin,
gibberellin,
abstsiz
kislotasi,
brassinosteroidlar, etilen, jasmonatlar, salitsil
kislotasi, strigolakton.
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
8
UNIVERSAL international scientific journal
Abstract:
In order to provide the
population with high-quality and natural food
products, renewable fuel, which is one of the
problems of biological science today, several
effective works are being carried out in a
number of countries. In particular, the
development of biotechnology is gaining great
importance for improving people's lives. A
number of scientists are creating new varieties
of plants that are important for human life, and
several methods of their reproduction are
being implemented. Microclonal propagation
of plants in vitro is playing an important role
as one of these methods. With the help of this
method, it is possible to create a new plant
throughout the year at the expense of the
meristem cells of the plant. The participation
of phytohormones among special substances
in
this
method
is
important.
These
phytohormones, which are needed in very
small quantities for the plant, but carry out
very necessary processes, mainly include
abscisic acid, brassinosteroids, ethylene,
jasmonates, salicylic acid, strigolactones,
auxin, cytokinin, gibberellin and several
hormones. They participate in the formation of
plant organs such as roots, stems, and leaves.
Key words:
in vitro, microclonal,
phytohormone, auxin, cytokinin, gibberellin,
abscisic acid, brassinosteroids, ethylene,
jasmonates, salicylic acid, strigolactone.
Аннотация:
Для обеспечения
населения качественными и натуральными
продуктами питания, возобновляемым
топливом, что сегодня является одной из
задач биологической науки, в ряде стран
проводится ряд эффективных работ. В
частности,
большое
значение
для
улучшения жизни людей приобретает
развитие биотехнологий. Ряд ученых
создают новые сорта растений, важных для
жизни человека, и реализуют несколько
способов их размножения. Важную роль в
качестве одного из таких методов играет
микроклональное размножение растений in
vitro. С помощью этого метода можно в
течение года создавать новое растение
за счет меристемных клеток растения.
Важное значение в этом методе
принадлежит участию фитогормонов
среди особых веществ. К этим
фитогормонам,
которые
нужны
растению в очень малых количествах,
но осуществляют весьма необходимые
процессы, относятся главным образом
абсцизовая
кислота,
брассиностероиды,
этилен,
жасмонаты, салициловая кислота,
стриголактоны, ауксин, цитокинин,
гиббереллин и некоторые гормоны.
Они участвуют в формировании
органов растения, таких как корни,
стебли и листья.
Ключевые слова:
in vitro,
микроклонал, фитогормон, ауксин,
цитокинин, гиббереллин, абсцизовая
кислота, брассиностероиды, этилен,
жасмонаты, салициловая кислота,
стриголактон.
KIRISH
Ko’p hujаyrаli оrgаnizmlаrning
hаyot fаоliyati bir qаtоr rеgulyatоr
(bоshqаruvchi) sistеmаlаrning o’zаrо
munоsаbаti nаtijаsidа bоshqаrilib turаdi.
Bu sistеmаgа hujаyrа, to’qimа, оrgаn vа
yaхlit
оrgаnizmni
bоshqаruvchi
rеgulyatоrlаr gruppаsi kirаdi. Bundаy
murаkkаb bоshqаrish sistеmаsini uzаrо
bir-birigа
bоg’lаshdа
хuddi
хаyvоnlаrdаgidеk yuksаk o’simliklаrdа
hаm, gоrmоnlаr хususiyatigа egа bo’lgаn
birikmаlаr muhim аhаmiyatgа egа bulаdi.
O’simliklаrning butun hаyoti, ya’ni
urug’lаngаn
tuхum
hujаyrаning
rivоjlаnishidаn tо оrgаnizm qаrishigаchа
bo’lgаn bаrchа prоsеsslаr fitоgоrmоnlаr
ishtirоkidа bоrishi hаr tоmоnlаmа
o’rgаnilgаn.
Fitоgоrmоnlаrgа,
ya’ni
o’stiruvchi mоddаlаrgа o’simliklаrning
o’sish
prоsеssi
rеgulyasiyasidа
qatnashadigan
birqаtоr
оrgаnik
Universal International Scientific Journal
9
UNIVERSAL international scientific journal
birikmаlаr kirаdi. Bu birikmаlаrgа хоs bulgаn
аsоsiy хususiyatlаr quyidаgilаrdir. Avvalo,
fitоgоrmоnlаr o’simliklаrning yosh bаrgidа,
pоya yoki ildizining o’suvchi qismlаridа hоsil
bo’lib, ulаrning bоshqа qismlаrigа, ya’ni
o’sish prоdеsslаri аktiv bo’lgаn jоylаrgа
ko’chirilаdi;
ikkinchidаn,
fitоgоrmоnlаr
o’simliklаrdа juda ham kаm miqdоrdа hоsil
bo’lаdi vа judа pаst kоnsеntrаsiyadа tа’sir
ko’rsаtаdi; uchinchidаn, fitоgоrmоnlаrning
tа’siri birоn-bir kimyoviy jarayonni tеzlаtish
bilаn chеgаrаlаnmаy, bаlki ulаr bir qаtоr
kimyoviy jarayonlаrni bоshqаrishdа ishtirоk
etаdi.[1]
ADABIYOTLAR TAHLILI
O'simliklarning
o'sishi
murakkab
tuzilishga ega dinamik jarayondir ( Moulton va
boshq., 2020b ), bunda gormonal dinamika
bilan tartibga solinadigan hujayra darajasidagi
o'sish mexanizmlari ( Ubeda-Tomás va boshq.,
2012 , Tanimoto, 2005 ) organ darajasiga olib
keladi. o'sish ( Gregori, 2008 ) va keng
miqyosda
butun
ildiz
tizimlarining
rivojlanayotgan
arxitekturasi
va
morfologiyasiga ( Clausnitzer and Hopmans,
1994 , Landl va boshqalar, 2019 , Jin va
boshq., 2020 )ta’sir ko’rsatadi. Ya’ni bunda
o’simlikda ildiz hosil bo’lishi uchun
meristema hujayrasi bo’linib butun boshli
organ (ildiz)ni hosil qiladi. o'simlikning
ildizlari uning yer usti biomassasini tuproqqa
biriktirish
va
mustahkamlash
uchun
mo'ljallangan
va
o'simlikning
optimal
salomatligi va rivojlanishi uchun suv, ozuqa
moddalari va minerallarni to'playdi (Fageria,
2012).
Bundan
tashqari,
u
ozuqa
moddalarining aylanishiga yordam beradi
(Hobbi, 2015), tuproq agregatsiyasi va
tuzilishini
ta'minlash
uchun
tuproqdagi
mikrobial
jamoalarning
dinamikasini
o'zgartiradi (Prasad va boshq., 2021) va
uglerod sekvestratsiyasi (Kumar va boshq.,
2006). PGPR ning ildiz xususiyatlariga ta'siri
bo'yicha tadqiqotlar uning sog'lom ildiz va
rizosferani
rivojlantirish
va
ta'minlashdagi muhim rolini aniqladi
(Erturk
va
boshq.,
2010).
Ildiz
xususiyatlarining abiotik omillarga va
boshqa turlar bilan biotik o'zaro ta'siriga
javobi juda moslashuvchan (Koevoets va
boshq., 2016). Bu turlar ichida va o'rtasida
ildiz tuzilishi va arxitekturasini (RSA)
o'zgartiradi (Saleem va boshq., 2018a).
Demak, o'simliklar RSAga ta'sir qiluvchi
tashqi muhit omillari ta'siriga moyil
bo'ladi (Schenk, 2006). Bunday sharoitda
PGPRlar ildiz rivojlanishini, sog'lig'ini
yaxshilash
va
ildiz
mikro-muhitini
optimal holatda ta'minlash va saqlash
orqali o'simliklarga sezilarli darajada
yordam
beradi
va
shu
bilan
o'simliklarning
sog'lig'i
va
mahsuldorligini ta'minlaydi (Grover va
boshq., 2021; Valdez-Nuñez va boshq. .,
2019).[2]
METODOLOGIYASI
Oksinlar
uzoq
vaqtdan
beri
o'simliklarning o'sishi va rivojlanishi
jarayonlarining deyarli barcha jihatlarini,
jumladan apikal ustunlik, poyaning
o’sishi, lateral ildiz (LR) shakllanishi,
fototropizm
va
gravitropizmni
modulyatsiya
qiluvchi
eng
muhim
o'simlik gormonlari sifatida tan olindi.
Oksinlar
o'zlarining
biologik
funktsiyalarini asosan auksin-induktsiyali
genlarning
transkript
darajasini
modulyatsiya qilish orqali bajaradilar.
Auxin ubiquitinga bog'liq proteolitik
orqali
Arabidopsis thaliana'da
auksinga
javob beruvchi gen ekspressiyasini
boshqaradi.[3
Metabolism in the Ovaries of the Lychee
(Litchi chinensis) ‘Salathiel’ 2022,
Horticulture Journal
]
Аuksinlаrning
o’simliklаrgа
ko’rsаtаdigаn tа’siri nuklеin kislоtаlаr,
оqsillаr
vа
fеrmеntlаr,
murаkkаb
Universal International Scientific Journal
10
UNIVERSAL international scientific journal
uglеvоdlаr hоsil bulishi bilаn bоg’liq. Аmmо
bundаy
bоg’lаnish
хаrаktеri
vа
sintеzlаnаyotgаn
fеrmеntlаrning
tаbiаti
аniqlаngаn emаs.[4]
Аuksinlаr
fеrmеntlаr
аktivligining
bоshqаrilishidа ishtirоk etishi mumkin, dеb
tахmin qilinаdi. Аuksinlаrning fеrmеntlаr
аktivligigа kursаtаdigаn tа’siri bеvоsitа ulаr-
ning uchlаmchi vа turtlаmchi strukturаsini
uzgаrtirish
tufаyli,
yo
bo’lmаsа,
hujаyrаlаrdаgi
lipоprоtеid
birikmаlаrgа
hаmdа pоlifеrmеnt sistеmаlаrgа tа’sir etish
yo’li bilаn аmаlgа оshirilаdi.
O’simliklаr tаrkibidа аuksinlаr erkin vа
bоg’lаngаn hоldа uchrаydi. Lеkin fаqаt erkin
hоldаgi аuksinlаr ulаrning o’sishigа tа’sir
etаdi. O’simliklаr tаrkibidаgi erkin gеtеrо-
аuksin pеrоksidаzа, fеiоlоksidаzа yoki
аuksinоksidаzа fеrmеnti tа’siridа оksidlаnish
yo’li bilаn pаrchаlаnаdi.[5]
NATIJALAR
Strigolaktonlar (SL) o'simlik ildizining
va
rivojlanishini
boshqaruvchi
fitogormonlar vazifasini bajaradigan hayotiy
rizosfera signallari . 12 kunlik tadqiqotdan
so'ng, sintetik SL analog GR24 nozik ildizning
sonini va zichligini sezilarli darajada ko’paydi.
Ma'lumotlar shuni ko'rsatdiki, GR24 ning turli
konsentratsiyasi
lateral
ildiz
(LR)
boshlanishiga qarama-qarshi ta'sir ko'rsatdi. 10
mkM TIS108 (SL ning triazol tipidagi
inhibitori) ga o'xshash yuqori konsentratsiyali
(10 mkM) GR24 LR boshlanishi uchun ijobiy
regulyator bo'lib xizmat qildi, GR24 ning past
konsentratsiyasi (0,1 mkM) bilan davolash esa
LR zichligini sezilarli darajada kamaytirdi. .
Bundan tashqari, ildiz uzunligi va sirt maydoni
10 mkl GR24 bilan ishlov berish natijasida
nazorat bilan solishtirganda sezilarli darajada
oshdi. 0,1 mkM GR24, 10 mkM GR24 va 10
mkM TIS108, 4534, 5022 va 3803 differensial
ifodalangan genlar (DEG) bilan ishlov
berilgan ildiz namunalarida nazorat bilan
solishtirganda aniqlandi. RNK-Seq natijalari
bir
nechta
DEGlarni
ajratib
ko'rsatdi,
masalan
ARF,
EBF,
ERF,
CYCA1
va
LOB
kabi bir nechta DEGlarni
ajratib
ko'rsatdi,
ular
gormon
signalizatsiyasi, hujayra aylanishi va
uzumzorlarda
ildiz
o'sishi
va
rivojlanishida
muhim
rol
o'ynaydi.
UPLC-MS tahlili shuni ko'rsatdiki, SL
qo'llanilishi
endogen
gormonlar
darajasini sezilarli darajada o'zgartirgan.
Xususan, 10 mkl TIS108 bilan ishlov
berilgan uzum ildizlaridagi indol-3-sirka
kislotasi (IAA) miqdori nazoratdagiga
qaraganda taxminan 4,78 baravar yuqori
bo'lgan, 0,1 mkl yoki 10 mkl GR24 bilan
ishlov berishdan keyin esa buning aksi.
Bizning tadqiqotimiz boshqa fitohormon
signalizatsiyasi bilan o'zaro ta'sir qilish
natijasida yuzaga keladigan SLlarning
uzum ildizining rivojlanishiga ta'sirining
birinchi keng qamrovli tavsifini beradi va
uzumzorlarda
ildiz
o'sishi
va
rivojlanishini
tartibga
solish
uchun
SLlardan foydalanish uchun mustahkam
nazariy
asos
yaratadi.
Boshqa
fitogormon
signalizatsiyasi bilan o'zaro ta'sir qilish
orqali uzum ildizining rivojlanishida
ishtirok
etadigan
strigolaktonlarning
ta'siri
ostida
yotgan
molekulyar
mexanizmlar isbotini topdi. [6]
MUHOKAMA
O’simliklarning
ildizining
hosil
bo’lishida fitogormonlarning (ildiz hosil
qiluvchi
fitogormonlar
xususan,
auksin)ning salbiy va ijobiy tomonlari.
Cho‘zilish
zonasida
auksin
hujayralarining o‘sishini jadallashtiradi.
Ildizga yetib kelgan auksin uning
o‘sishini va morfogenezini boshqaradi,
ya’ni
kichik
konsentratsiyalarda
hujayralarning bo‘linishi va cho‘zilishini
tezlashtiradi.
Ildizlardagi
auksinning
miqdori ortib ketsa, uning apeksidagi
hujayralarning bo’linishi va o‘sishi
Universal International Scientific Journal
11
UNIVERSAL international scientific journal
to‘xtaydi, ammo yon ildizlaring hosil bo‘lishi
kuchayadi.
Yangi,
yosh
barglarning
rivojlanishi
tufayli
auksin
miqdorining
oshishiga, bu esa yon ildizlaming hosil
bo’lishiga olib keladi. Ildizning apikal
meristemalarida sitokinin (zeatin) sintezlana
boshlaydi.[7]
Auksin gormoni sitoplazmadagi o‘z
retseptorlari orqali sitoplazmadagi to‘rsimon
endoplazmatik retikulumga ta’sir qiladi, ya’ni
plazmalemma H+-pompasini (H+-ATFaza),
sitoplazmadagi oqsil sintezini va yadrodagi
RNK
sintezini
faollashtiradi.
Buning
natijasida
hujayra
devorida
oqsillar,
polisaxaridlar va fermentlaming ajralishi ro‘y
berib hujayra devori nisbatan yumshaydi.
Yumshagan hujayra devori esa uning ichki
osmotik
bosimi
natijasida
cho‘ziladi.
Auksinning o‘sishni tezlashtirishi maxsus
RNK va oqsillar sintezi tufayli qo‘llab turiladi.
Ildizdan o‘simlikning yer ustki qismlariga
gibberellin ham keladi. keyinchalik gibberellin
shakllanayotgan barglarda sintez bo‘la
boshlaydi. Sitokinin va gibberellin o‘z
navbatida
auksinning
sintezi
va
tashiluvini faollashtiradi.[8]
XULOSA
O’simlik ildizining hosil bo’lishida
bo’linish zonasida joylashgan hujayralar
tarkibidagi bir qator moddalar qatorida
fitogormonlarning ham ahamiyati katta.
Ular turli xil o’simliklarda turlicha vaqtda
ildiz tizimini hosil qilishda ishtirok etadi.
Masalan uzumda o’rtacha 12 kunda
ildizlar hosil bo’la boshlaydi. Pomidorda
esa bir qancha ertaroq 6-7 kunda
murtakdagi boshlang’ich ildiz jadallik
bilan o’sib borishi kuzatildi.
Fitogormonlar o’simlik organizmi
uchun muhim ahamoiyatga ega bo’lgan
fiziologik
faol
moddalar
bo’lib,
organlarining hosil bo’lishi, o’sishi va
rivojlanishida muhim ahamiyat kasb
etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar (Reference List)
1.
Science direct sayti https://www.sciencedirect.com/
2.
B. O. Beknazarov “O’simliklar fiziologiyasi” 337-b
3.
The regulatory signaling of gibberellin metabolism and its crosstalk with
phytohormones in response to plant abiotic stressesResearch article
4.
SlTIR1 is involved in crosstalk of phytohormones, regulates auxin-induced root
growth and stimulates stenospermocarpic fruit formation in tomato Plant ScienceDecember
2016
5.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Fitogormonlar
6.
https://kutubxona.samduuf.uz/download/2852
