23
EKOLOGIYA VA ATROF MUHITGA INSONNING
TA’SIRI
Rahimova Hilolaxon Rustamjonovna
Xabibullayev Ne’matillo Ubaydullayevich
Central Asian Medical University
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 20.05.2024
Qayta qabul : 22.05.2024
Saytda mavjud : 23.05.2024
Muallif (lar)
*H.R.Rahimova
N.U.
Xabibullayev
Muallif bilan aloqa
https://orcid.org/0009-0005-5281-0851
© Muallif. H.R.Rahimova va boshqalar
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bugungi
kundagi dolzarb muammo atrof muhit va tabiatga
korsatilayotgan moddiy zararlar,va inson orni
bunda qanchalik ekanligi ko’rsatilgan. Shuningdek
hozirgi kunda atrof muhitni muhofaza qilish glabal
muammo bolib turganligi sabablari uni oldini olish
keltirilgan.
Kalit so’zlar:
Energetika, Atmosfera,
Yoqilg’i, ishlab chiqarish, Atom elektr stansiyalari,
sanoat, neft, ekologik muammolar, ozon qatlami.
Аннотация:
В данной статье показано,
что актуальной проблемой современности
является материальный ущерб окружающей
среде и природе, а также роль человека в этом.
Также приведены причины, по которым охрана
окружающей
среды
сегодня
является
глобальной проблемой и ее предотвращение.
Ключевые
слова:
Энергетика,
Атмосфера, Топливо, производство, Атомные
электростанции,
промышленность,
нефть,
экологические проблемы, озоновый слой.
Annotation:
This article shows that today's
actual problem is material damage to the
environment and nature, and the role of humans in
it. Also, the reasons why environmental protection
is a global problem today and its prevention are
given.
Key words:
Energy, Atmosphere, Fuel,
production, Nuclear power plants, industry, oil,
ecological problems, ozone layer.
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
24
UNIVERSAL international scientific journal
Atrof muhitni muhofaza qilish, hozirgi
kunda bu masala hammani birdek o’ziga jalb
qilib kelmoqda.Atmosferani ifloslantiruvchi
chiqindilar odatda ikki qismga bo’linadi:
gazsimon va qattiq moddalar,shundan gazli
moddalar butun chiqindilarning 80%, qattiq
moddalar 10%, va qolgan ulushi boshqa
sohalarga
to’g;ri
keladi.Atmosferani
ifloslantiruvchi manbalarni tabiiy va sun’iy
jarayonlar tashkil qiladi.Tabiiy manbalarga
chang, changto’zon,vulqonlarning otilishi va
boshqalarga xos
. Tabiatning inson va jamiyat
uchun ahamiyati juda katta va turli-tumandir.
Uni inson ehtiyojini qondirish jihatlariga
qarab, iqtisodiy. ilmiy, soglomlashtirish,
tarbiyaviy va estetik kabi ahamiyatlarini
farqlash mumkin.
Iqtisodiy
ahamiyati deyilganda undagi
resurslardan
(havo,
tuproq,
minerallar,
o‘simlik va hayvonlar) turli ishlab chiqarish
jarayonlarini tashkil etishda asosiy moddiy
manba sifatida foydalanish tushuniladi.
Ilmiy
ahamiyati shu bilan belgilanadiki,
insonning barcha bilimlari negizida tabiat va
undagi turli jarayonlarni kuzatish, o'rganish,
tahlil etish va amaliy xulosalar qilish yotadi.
Sog‘lomlashtirish
ahamiyati deyilganda
sof tabiiy unsurlar (musaffo havo, toza suv,
unumdor tuproq, bahavo o‘rmon)ning va shifo
beruvchi tabiiy modda va jarayonlaming inson
salomatligiga ijobiy ta’siri tushuniladi.
So’nggi yillarda olimlar atmosferaning
ozon qatlamining yupqalashib, yemirilib
borayotganini
ta’kidlashmoqdalar.
Ozon
qatlami ultrirabinafsha nurlarning zararli
ta’siridan tirik jonzotlarni himoya qiladi. Bu
jarayon ayniqsa sayyoramiz qutblarida tez
kechmoqda.U yerda “Ozon tuynigi”hosil
bo’lishi kutilmoqda.
Umumsayyoraviy
ekologik
muammolar
sifatida aholining shiddatli
tarzda tartibsiz ko'payib borishi xomashyo va
energetik
resurslarning
kamayib
borayotganligi, havo, suv, tuproqlarning
ifloslanishi
bilan
bog‘liq
bo‘lgan
muammolarni
aytib
o‘tish
mumkin.
Shuningdek,
Ozon
tuynugi,
havo
tarkibida CO miqdorining oshib borishi,
yerda o‘rtacha haroratning ortib borishi
kabi
hollarini
ham
umumbashariy
ekologik muammolar guruhiga kiritish
mumkin.
Mintaqaviy ekologik muammolar
ta’sir koMamiga ko'ra sayyoramizning
alohida hududlari yoki davlatlariga xos
bo‘lgan
muammolardir.
Masalan,
Markaziy Osiyodagi Orol muammosi,
Afrikaning
ba’zi
hududlaridagi
qurg‘oqchilik va qahatchilik, G‘arbiy
Yevropa va Amerikadagi ba’zi kuchli
industrlashgan
hududlarga
xos
muammolar
mintaqaviy
ekologik
muammolardir.
Yuqoridagi
fikrlami
qisqacha
quyidagicha izohlash mumkin:
•
insonlar
o'zlarining
turli
ehtiyojlarini qondirish jarayonida tabiatga
ta’sir o'tkazadilar;
• insonning tabiatga ta’siri boshqa
tirik mavjudotlamikidan farqli o'laroq
uning ongi tufayli boshqariladi;
• insonning tabiatga ongli ta’siri
kuchayib borishi bilan tabiatda modda va
energiya almashinuvining yangi,
antropogen turi qaror topadi va u tabiatda
kechadigan jarayonlarda sezilarli rol
o'ynay boshlaydi;
•
tabiatga
inson
ta’sirining
kuchayishi va bu jarayonda tabiat va
jamiyat qonuniyatlariga yetarli e’tibor
bermaslik
yoki
ularning
buzilishi
oqibatida tabiat-jamiyat tizimida salbiy
o'zgarishlar
sodir
bomadi.
Bunday
o‘zgarishlar inson va jamiyatning hayotiy
sharoitlarini
og'irlashtiradi
va
turli
ekologik muammolarni keltirib chiqaradi.
• insoniyat taraqqiyotining hozirgi
bosqichida atrof-muhit holatini borgan
sari yomonlashib borayotganligi tabiat va
jamiyat
o‘rtasidagi
ziddiyatlarning
kuchayib borayotganligi bilan izohlanadi;
•
tabiat
va
jamiyatdagi
salbiy
Universal International Scientific Journal
25
UNIVERSAL international scientific journal
o‘zgarishlarning oldini olish va bartaraf etish
ko‘p jihatdan har bir shaxs va jamiyat
a’zolarining ekologik bilim darajasiga bog‘liq.
Shuning
uchun
ekologik
ta’limni
chuqurlashtirish hozirgi davrning eng dolzarb
muammolaridan biridir.
Xulosa:
Hozirgi kundagi dolzarb bo’lib
kelayotgan
muammolar,
inson
faoliyati
natijasida bitta korxona chiqindilari bilan
atmosfera, daryo, ko’l ifloslanishi, o’rmonlar
yo’qolib ketayotgani va hatto olimlar
atmosferaning ozon qatlamining yupqalashib,
yemirilib borayotganini ta’kidlashmoqdalar.
Bugungi kunda Sanoat, Iqtisodiyat
jadal suratlar bilan rivojlanmoqda ammo
ekologiya
esa
tobora
zaiflashib
bormoqda. Buni oldini olish maqsadida
har bir inson ko’chat ekishi zarur ana
shunda biz tabiatni kelajakka ishonib
topshira olamiz.Atmosferani muhofaza
qilish bu borada chiqindisiz va kam
chiqindili ishlab chiqarish texnalogiyasini
qo’llash yuqori samara beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar (Reference List)
1.
“Ekologiya o’quv qo’llanma” , To’xtayev A.S Toshkent 1998 y.
2.
“Umumiy ekologiya” darslik, A. Ergashev. Toshkent 2003 y.
3.
“Ekologiya va atrof –muhitning muhofaza qilish asoslari”, “Musiqa”
nashriyoti. P.S. Sultonov. Toshkent 2007 y.
4.
“Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish o’quv qo’llanma”, Xo’janazarov. O’.
E. Yoqubjonov. SH. Toshkent 2018 y.
