99
UO‘T 577.13:633.511
G‘O‘ZANING TIZMALARARO DURAGAYLARIDA TOLA
CHIQIMINING IRSIYLANISHI VA O‘ZGARUVCHANLIGI
1
Xalikova M.B.,
2
Soriyeva S.E.,
1
Mayatyakubova E.U.
1
Paxta seleksiyasi, urug‘chiligi va yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy tadqiqot instituti
2
O‘simliklar genetik resurslari
ilmiy tadqiqot instituti
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 17.05.2024
Qayta qabul : 30.05.2024
Saytda mavjud : 31.05.2024
Muallif (lar)
*Xalikova M.B
Soriyeva S.E
Mayatyakubova E.U
Muallif bilan aloqa
https://orcid.org/0000-0001-9620-6131
© Muallif. Xalikova M.B va boshqalar
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
Annotatsiya.
Yovvoyi
tur
ishtirokidagi
tizmalararo F1-F2 o‘simliklarda asosiy qimmatli-
xo‘jalik belgilari poligen belgilarga xos ravishda oraliq
holatda irsiylanib, bu o‘rtacha ko‘rsatkichlari nisbatan
yuqori bo‘lgan ota-ona tizmalar tomon og‘gan holda
kechadi. Belgilarning irsiylanishida resiprok farqlanish
kuzatilmadi va buni belgilarning yuzaga kelishini
boshqaruvchi genlarning allel holatlari bilan kam
farqlanishi, ularning o‘rtacha ko‘rsatkichlarining bir-
biriga yaqin bo‘lganligi bilan izohlandi.
Kalit so‘zlar.
G‘o‘za, tizma, belgi, tola
chiqimi, irsiylanish, o‘zgaruvchanlik, poligen belgi,
resiprok.
Аннотация.
У межлинейных растений F1-
F2 с участием дикого вида хлопчатника основные
хозяйственные
признаки
наследуются
промежуточном
состоянии,
типичном
полигенных признаков, со смещением в сторону
родительских линий с относительно высокими
средними значениями. Реципрокных различий в
наследуемости признаков не наблюдалось, и это
объяснялось тем, что аллельные состояния генов,
контролирующих
возникновение
признаков,
различались мало, а их средние значения были
близки друг к другу.
Ключевые слова.
Хлопок, тизма, признак,
выход волокна, наследственность, изменчивость,
полигенность, реципрокность.
Annotation.
In interline F1-F2 plants with the
participation of a wild cotton species, the main
economic traits are inherited in an intermediate state,
typical of polygenic traits, with a shift towards parental
lines with relatively high average values. There were no
reciprocal differences in the heritability of traits, and
this was explained by the fact that the allelic states of the
genes that control the occurrence of traits differed little,
and their average values were close to each other.
Key words.
Cotton, tism, trait, fiber yield,
heredity, variability, polygenicity, reciprocity.
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
100
UNIVERSAL international scientific journal
Amaliy seleksiya uchun miqdoriy
belgilarning irsiylanish darajasini o‘rganish
alohida ahamiyat kasb etadi. M.F.Abzalov
ning ta’kidlashicha, g‘o‘zaning G.hisutum
L. turida tola chiqimining shakllanishi
murakkab
belgi
bo‘lib,
genlarning
murakkab o‘zaro ta’siri nazoratida o‘tadi
[1].
G‘o‘za ekini qadim zamonlardanoq
asosan tolasi uchun ekilgan [5]. Ishlab
chiqarishga tola chiqimi yuqori bo‘lgan
navlarni joriy qilish katta ahamiyatga ega.
Shuning uchun ham boshlang‘ich ashyoni
baholashda, uni tanlashda tola chiqimiga
alohida e’tibor beriladi. Tola chiqimi
murakkab poligen belgi bo‘lib, har xil
omillar ta’sirida o‘zgarib turadi va nav
hamda namunalarda 25-40% gacha bo‘ladi
[3].
M.Xalikova
g‘o‘zaning
yovvoyi
poliploid G.tomentosum Nutt. ex Seem. turi
ishtirokidagi
duragaylarning
dastlabki
bo‘g‘inlarida
tola
chiqimi
bo‘yicha
ko‘rsatkich 41,5% gacha bo‘lganligini
ta’kidlab o‘tgan [4].
Z.Raxmonovning tajribalarida tola
chiqimi bo‘yicha aniqlangan irsiylanish
koeffitsientlari har xil ko‘rsatkichga ega
bo‘lgan. Bu esa navlarning genotipiga
bog‘liq ravishda duragaylarda belgining
turli tarzda namoyon bo‘lishiga olib keldi.
O‘rganilgan 20 ta kombinatsiyadan 12 ta
sida
belgi
bo‘yicha
dominantlik
koeffitsienti salbiy ko‘rsatkichga ega bo‘lib,
ularda past tola chiqimi qayd etilgan bo‘lsa,
qolgan duragaylarda ijobiy bo‘lgani, ya’ni
yuqori tola chiqimi aniqlandi. Tajribada
olingan
natijalar
asosida
oddiy
duragaylashga
nisbatan
murakkab
duragaylash orqali tola chiqimi bo‘yicha
yuqori
ko‘rsatkichga
ega
bo‘lgan
rekombinant o‘simliklarni paydo bo‘lishini
kuchaytirish mumkin deb xulosa qilindi [4].
F‘1 o‘simliklarida tola chiqimining
irsiylanishi. Boshlang‘ich tizmalar va
birinchi avlod duragaylarining tola
chiqimi
umumiy
paxta
vazniga
nisbatan foizlarda hisoblandi. Ota-ona
shakllardan L-001 tizmasida tola
chiqimi
o‘rtacha
34.5%,
T-5/8
tizmasida 36.3%, T-21/24 tizmasida
35.2%, T-25/27 tizmasida 34.8 va T-26
tizmasida 34.4% ni tashkil qildi.
Yuqoridagi
tizmalarni
chatishtirib
olingan G‘1 o‘simliklarda tola chiqimi
34.2-37.1 gacha oraliqda bo‘ldi (1-
jadval).
L-001 tizmasi onalik sifatida
qatnashgan kombinatsiyalarda tola
chiqimi
34.2-35.8%
(resiprok
kombinatsiyalar bo‘yicha 34.7-36.8%),
T-5/8
tizmasi
onalik
sifatida
qatnashgan kombinatsiyalarda 35.4-
37.1 % (resiprok kombinatsiyalar
bo‘yicha35.7-36.5%), T-21/24 tizmasi
onalik
sifatida
chatishtirilgan
kombinatsiyalarda
34.7-36.2%
(resiprok kombinatsiyalar bo‘yicha
34.6-36.7%), T-25/27 tizmasi onalik
sifatida qatnashgan kombinatsiyalarda
34.8-36.7% (resiprok kombinatsiyalar
bo‘yicha ham 34.8-37.1%) va T-26
tizmasi onalik sifatida qatnashgan
kombinatsiyalarda
34.7-36.5%
(resiprok kombinatsiyalar bo‘yicha
34.2-35.4%) ni tashkil qildi.
Belgining
o‘zgaruvchanlik
darajasi
1.5-4.49%
ni
tashkil
qildi.Belgi
bo‘yicha
dominantlik
ko‘rsatkichi duragay kombinatsiyalar
bo‘yicha -0.71 dan 8.5 gacha oraliqda
bo‘ldi. Shundan 4 holatda ota-ona
tizmalarning o‘rtacha ko‘rsatkichlariga
nisbatan past natija kuzatilgan bo‘lsa
(hp=-5,0-0.25), 16 holatda nisbatan
yuqori ko‘rsatkich (hp=0.14-8.5) qayd
qilindi. Yuqoridagi 16 holatdan 5
tasida to‘liqsiz dominantlik, 7 holatda
o‘ta dominantlik, ya’ni geterozis va 4
holatda to‘liq dominantlik kuzatildi.
Universal International Scientific Journal
101
UNIVERSAL international scientific journal
G‘2 o‘simliklarda tola chiqimining
irsiylanishi
va
o‘zgaruv-chanligi.
F2
o‘simliklar
va
boshlang‘ich
ota-ona
shakllarida belgining qay tarzda shakllanishini
o‘rganish maqsadida terilgan yakka tanlovlar
tola chiqimi variatsion qator asosida tahlil
etildi. Boshqa belgilar kabi tola chiqimi
bo‘yicha ham o‘zgaruvchanlik koeffitsientlari
o‘zaro
taqqoslab
o‘rganildi.
Ota-ona
tizmalardan L-001 da tola chiqimi
34.1%ni, T-5/8 tizmasida 35.8%, T-21/24
tizmasida 35.3%, T-25/27 tizmasida
34.8% va T-26 tizmasida 34.6% ni tashkil
qildi.G‘2 o‘simliklarning tola chiqimi
33.8-36.1% oralig‘ida bo‘lib, belgining
o‘zgaruvchanligi 3.47-5.66% ga tengligi
aniqlandi (2-jadval).
1-jadval
F‘
1
o‘simliklarda tola chiqimining irsiylanishi, %
T/r
Ota-ona shakl va
F‘
1
o‘simliklar
M±m
σ
V%
hp
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
L-001
T-5/8
T-21/24
T-25/27
T-26
L-001 x T-5/8
T-5/8 x L-001
L-001 x T-21/24
T-21/24 x L-001
L-001 x T-25/27
T-25/27 x L-001
L-001 x T-26
T-26 x L-001
T-5/8 x T-21/24
T-21/24 x T-5/8
T-5/8 x T-25/27
T-25/27 x T-5/8
T-5/8 x T-26
T-26 x T-5/8
T-21/24 x T-25/27
T-25/27 x T-21/24
T-21/24 x T-26
T-26 x T-21/24
T-25/27 x T-26
T-26 x T-25/27
34.5±0.34
36.3±0.30
35.2±0.33
34.8±0.33
34.4±0.34
35.8±0.27
36.8±0.18
34.6±0.24
34.9±0.16
34.8±0.23
35.2±0.27
34.2±0.11
34.7±0.23
35.6±0.22
36.2±0.15
37.1±0.18
35.7±0.23
35.4±0.11
36.5±0.21
35.6±0.19
36.7±0.21
34.7±0.21
35.2±0.35
34.8±0.23
34.8±0.20
1,52
1.37
1.47
1.48
1.52
1.59
0.81
1.09
0.75
1.03
1.21
0.51
1.04
1.01
0.67
0.82
1.03
0.53
0.97
0.87
0.94
0.94
1.58
1.06
0.90
4.42
3.78
4.18
4.25
4.43
4.45
2.19
3.15
2.16
2.97
3.43
1.50
3.02
2.84
1.87
2.21
2.89
1.50
2.66
2.45
2.57
2.72
4.49
3.05
2.61
-
-
-
-
-
0.44
1.55
-0.71
0.14
1.0
3.66
-5.0
5.0
-0.27
0.81
2.06
0.2
0.05
1.21
3.0
8.5
-0.25
1,0
1.0
1.0
L-001
tizmasi
onalik
sifatida
qatnashgan kombinatsiyalarda tola chiqimi
33.8-35.5%
(resiprok
kombinatsiyalar
bo‘yicha 35.5-36.1%) ni tashkil qildi.
Ushbu
duragaylarda
belgining
o‘zgaruvchanligi 4.21-5.66% ga teng
bo‘lib, o‘simliklar variatsion qatorda
turlicha joylashdi va ajralish ketayotganiga
qaramasdan
ota-ona
shakllarning
ko‘rsatkichlari doirasida namoyon bo‘ldi.
T-5/8
tizmasi
onalik
sifatida
qatnashgan kombinatsiyalarda tola
chiqimi
34.8-36.0%
(resiprok
kombinatsiyalarda 34,4-35,3%) ni,
belgining o‘zgaruvchanligi esa 4.06-
5.53%
ni
tashkil
qildi.
Bu
kombinatsiyalarning
o‘simliklari
variatsion qatorning deyarli barcha
sinflarida tarqalgan bo‘lib, 40.0-41.0%
tola chiqimiga ega bo‘lgan o‘simliklar
ham ajralib chiqdi.
Universal International Scientific Journal
102
UNIVERSAL international scientific journal
2-jadval
F‘
2
o‘simliklarida tola chiqimini o‘zgaruvchanligi va irsiylanish ko‘rsatkichi, %
T/r
Ota-ona shakl va
F‘
2
o‘simliklar
n
Sinflar oralig‘i 1,0%
M±m
σ
V%
h
2
30,0
-30,9
31,0
-31,9
32,0
-32,9
33,0
-33,9
34,0
-34,9
35,0
-35,9
36,0
-36,9
37,0
-37,9
38,0
-38,9
39,0
-39,9
40,0
-40,9
1.
L-001
20
2
8
6
3
1
34.1±0.23
1.04
3.04
2.
T-5/8
20
3
8
8
4
35.8±0.18
0.81
2.27
3.
T-21/24
20
3
6
6
2
2
1
35.3±0.31
1.38
3.92
4.
T-25/27
20
5
6
6
3
34.8±0.23
1.04
2.98
5.
T-26
20
1
5
6
6
2
34.6±0.24
1.08
3.14
6.
L-001 x T-5/8
125
3
7
17
25
29 19
13
7
5
34.4±0.16
1.83
5.33
0.18
7.
T-5/8 x L-001
111
1
2
6
14
26
38 14
8
2
36.0±0.14
1.46
4.06
0.15
8.
L-001 x T-21/24
116
5
8
15
16 23
20
15
12
2
35.5±0.18
2.01
5.67
0.32
9.
T-21/24 x L-001
118
1
2
6
10
24
49
18
8
36.1±0.12
1.34
3.71
0.07
10.
L-001 x T-25/27
118
10
22
38
26
11
8
3
33.8±0.13
1.42
4.21
0.05
11.
T-25/27 x L-001
110
1
5
8
19
39
22 10
6
35.5±0.14
1.45
4.07
0.03
12.
L-001 x T-26
120
4
7
19
28
28
23
5
6
34.0±0.15
1.60
4.70
0.26
13.
T-26 x L-001
133
1
1
4
5
19
60
29 14
35.5±0.11
1.23
3.47
0.11
14.
T-5/8 x T-21/24
145
3
11
17
26
34
22 15
12
5
35.5±0.16
1.96
5.53
0.34
15.
T-21/24 x T-5/8
134
12
13
45
35
12
8
5
2
2
35.1±0.14
1.65
4.69
0.29
16.
T-5/8 x T-25/27
131
8
11
19
27 25
20
14
4
3
36.0±0.16
1.89
5.25
0.35
17.
T-25/27 x T-5/8
152
11
21
25
47
25 16
7
35.3±0.12
1.54
4.35
0.16
18.
T-5/8 x T-26
124
11
24
41
24
11
8
5
34.8±0.13
1.49
4.27
0.23
19.
T-26 x T-5/8
119
9
15
36
30
13
9
7
35.1±0.14
1.52
4.35
0.15
20.
T-21/24x T-25/27
121
5
10
23
40
22
11
7
3
34.6±0.14
1.53
4.43
0.17
21.
T-25/27xT-21/24
128
9
10
21
31
28
14
7
5
1
2
34.8±0.17
1.88
5.40
0.31
22.
T-21/24 x T-26
115
7
12
23
32
20
12
6
3
34.5±0.15
1.63
4.73
0.20
23.
T-26 x T-21/24
158
32
54
43
11
9
5
2
2
34.1±0.12
1.51
4.44
-0.09
24.
T-25/27 x T-26
136
9
26
36
28
17
11
7
2
34.1±0.14
1.63
4.79
0.17
25.
T-26 x T-25/27
122
8
18
33
24
20
14
5
34.2±0.14
1.55
4.53
0.16
Universal International Scientific Journal
103
UNIVERSAL international scientific journal
T-21/24
tizmasi
onalik
sifatida
chatishtirilgan
kombinatsiyalarda
tola
chiqimi
34.5-36.1%
(resiprok
kombinatsiyalar
bo‘yicha
34.1-35.5%)
ekanligi
aniqlandi.
Belgining
o‘zgaruvchanligi 3.71-4.73% ni tashkil qildi.
T-25/27 tizmasi onalik sifatida qatnashgan
kombinatsiyalarda tola chiqimi 34.1-35.5%
(resiprok kombinatsiyalar bo‘yicha 33.8-
36.0%) ni tashkil qildi. Bu kombinatsiyalar
bo‘yicha o‘zgaruvchanlik koeffitsienti 4.21-
5.25% ga teng bo‘lib, o‘simliklarning asosiy
qismi variatsion qatorning o‘rta sinflarida
joylashdi. T-26 tizmasi onalik sifatida
qatnashgan kombinatsiyalarda tola chiqimi
34.1-35.5%
(resiprok
kombinatsiyalar
bo‘yicha 34.1-34.8%) n tashkil qildi. Bu
duragaylarda belgining o‘zgaruvchanligi
3.47-4.53% ga teng bo‘lib, o‘simliklar
variatsion qatorning asosan 33.0-37.0% lik
oraliqlarida joylashdi. Belgining irsiyatga
uzatilish koeffitsienti -0,09 dan 0,35 gacha
bo‘ldi.
Tola
chiqimi
belgisining
irsiylanishida
boshlang‘ich
tizmalarining ona yoki ota sifatida
ishtirok etishida farqlanish, ya’ni
resiprok farqlanish kuzatilmadi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, ikkinchi
avlod
duragaylarida
tola
chiqimi
belgisining
bunday
irsiylanishi
bizningcha, ota-ona namunalarida bu
belgining yuzaga kelishini boshqaruvchi
genlarning allel xolatlari bilan kam
farqlanishi,
ularning
o‘rtacha
ko‘rsatkichlarini bir biriga juda yaqin
bo‘lganligi bilan izohlash mumkin.
Shuning bilan bir qatorda ikkinchi avlod
duragay
kombinatsiyalarida
bu
belgining
irsiylanishi,
o‘rtacha
ko‘rsatkichlari nisbatan yuqori bo‘lgan
ota-ona tizmalar tomon og‘gan holda
kechganligini
ta’kidlab
o‘tishimiz
lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar (Reference List)
1. Abzalov M.F. Gossypium hirsutum L. g‘o‘zada genlarning o‘zaro ta’siri.-Toshkent:
Fan, 2010. -141 b.
2.
Axmedov OA, X. M., & Matyakubova, E. U. (2022). G. arboreum L. and G.
herbaceum L. types: history of research, now and in the future. Journal of Pharmaceutical
Negative Results, 445-450.
3. Korenev G.V., Podgorniy P.I. Rastenievodstvo s osnovami seleksii i semenovodstva.
M.: Agropromizdat, 1990. -574 s.
4.
Xalikova, M. B., Asqarova, Z. O., Matyakubova, E. U., Sorieva, S. E., & Karshiev,
Sh. B. (2023). rezultatы izucheniya priznakov ustoychivosti xlopchatnika k sosuщim
vreditelyam. Science and innovation, 2(Special Issue 6), 654-658.
5. Xalikova, M. B., Nurmamatov, A., & Raxmonova, R. B. (2023). G. hirsutum L. turi
duragaylarida tola rangi belgisining irsiylanishi. Science and innovation, 2(Special Issue 6),
607-610.
