167
AMARANT O`SIMLIGI TARKIBIDAGI FLAVANOIDLAR
N.T.Yoʻlchieva- k.f.f.d (PhD)
Andijon davlat universiteti
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 18.06.2024
Qayta qabul : 24.06.2024
Saytda mavjud : 28.06.2024
Muallif (lar)
N.T.Yoʻlchieva
Muallif bilan aloqa
https://orcid.org/0009-0000-2873-4573
© N.T.Yoʻlchieva
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada amarant
o`simligi
tarkibidagi
flavanoid
miqdorini
aniqlash usuli va olingan natijalar keltirilgan.
Amarant oilasi (Amaranthaceae Juss.) ga 65 ta
turkum o‘simlik mansub bo‘lib, ularni 900 dan
ortiq turlari bor. Shular ichidan Amaranthus L
turkumi
keng
taqalgan.
Amaranthus
turkumining hozirgi kunda turli manbalarda 60
dan 100 taga turi mavjudligi keltiriladi.
Kalit so`zlar:
flavanoid, ferul kislotasi,
gall kislotasi, xloragen kislotasi, Andijon navi,
YuSSX.
Аннoтация:
Абстрактный. В данной
статье представлен метод определения
количества флавоноидов в растении амарант
и
полученные
результаты.
Семейство
Амарантовые (Amaranthaceae Juss.) включает
65 родов растений и более 900 видов. Из них
широко
распространено
семейство
Амарантовые L. По разным данным в
настоящее время насчитывается от 60 до 100
видов Amaranthus L.
Ключевые
слова:
флаваноид,
феруловая
кислота,
галловая
кислота,
хлорогеновая кислота, андижанский сорт,
ЮССХ.
Annotation:
This article presents the
method of determining the amount of flavanoids
in amaranth plant and the obtained results.
Amaranth
family
(Amaranthaceae
includes 65 genera of plants and more than 900
species. Of these, the Amaranthus L family is
widespread. According to various sources, there
are currently 60 to 100 species of Amaranthus L.
Key words:
flavanoid, ferulic acid, gallic
acid, chlorogenic acid, Andijan variety, YuSSX.
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
168
UNIVERSAL international scientific journal
Respublikamizda amarantning mahalliy
iqlim sharoitlariga mos hosildor navlarini
yaratish, introduksiya qilish, yetishtirilgan
xom ashyoni qayta ishlash borasida bir qator
diqqatga sazovor ilmiy ishlarni amalga
oshirilmoqda. Bu borada mintaqamiz iqlim
sharoitiga mos introduksiya qilingan amarant
o‘simligi navlari bargi va gulto‘pi qismlarini
qayta ishlash orqali olingan shifobaxsh
fitochoy va bo‘yoq mahsulotlarini kimyoviy
tarkibini tadqiq qilish, ajratib olingan
komponentlarni
biologik
faolliklarini
o‘rganish, ularni tegishli sohalarga tadbiq etish
muhim ahamiyat kasb etadi.
Amarant insonlar tomonidan qariyib
4000 yildan beri foydalanib kelinayotgan
o‘simliklardan biri bo‘lib, tropik va subtropik
iqlim sharoitlariga mos turlari ko‘plab
uchraydi. Amarant o‘rta asrlarda inklar va
atsteklar davrida iqtisodiy jihatdan muhim
ahamiyat kasb etgan. Ularda imperatorlarga
soliqlarni amarant urug‘i bilan to‘laganligi
to‘g‘risida ma’lumotlar keltirilgan. Qadim
ajdodlari esa amarantdan diniy marosimlarida
ham foydalanishgan. Amarant so‘zi qadimgi
slavyanlarining “ mara (amrita)-o‘lim”, “a-
inkor” so‘zlaridan olingan bo‘lib, “o‘limni
inkor etish”, yoki “abadiylik” ma’nosini
bildiradi. Grekchada esa “αμάρανθος” “α–
inkor” prefiksi va “μαραίνω–so‘limoq”
“ανθος–gul” so‘zlari qo‘shilishidan hosil
qilinib, so‘zma-so‘z “so‘limaydigan gul”
degan ma’noga ega (quritilgan amarant 3-4 oy
o‘z shakli-shamoyilini saqlaydi). Qadimgi
slavyan tabobatida amarant qarishga qarshi
vosita sifatida ishlatilgan. Markaziy Amerika
xalqlari–inklar va atsteklar, qadimiy etnik
ruslar va ellinlar ham uni mangu hayot belgisi
deb hisoblashgan [1].
Amarant
keyinchalik
Shimoliy
Amerikaga,
Hindistonga
va
Osiyo
mamlakatlari bo‘ylab dunyoga tarqala
boshlab,
Xitoygacha
yetib
kelgan.
Hozirgi paytda Hindiston, Pokiston,
Nepal va Xitoyning tog‘li aholisi orasida
donli
va
sabzavot
sifatida
keng
ommalashgan.
Amarant
oilasi
(Amaranthaceae Juss.) ga 65 ta turkum
o‘simlik mansub bo‘lib, ularni 900 dan
ortiq
turlari
bor.
Shular
ichidan
Amaranthus L turkumi keng taqalgan.
Amaranthus L turkumining hozirgi kunda
turli manbalarda 60 dan 100 taga turi
mavjudligi keltiriladi [2]. Ushbu o‘simlik
turlari don, sabzavot, dorivor, dekorativ,
texnik va yem-xashak ekini sifatida
Janubiy
Amerika
mamlakatlari,
Indoneziya,
Xitoy,
Xindiston
kabi
Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida
keng miqyosda yetishtiriladi.
Amarantning
A.
cruentus
L.,
A.caudatus L., A. viridis L, A. tricolor
L,A. caudatus L.,A, cruentus L., A.
hipochondriacus L., A. blitum L., A.
caudatus L., A. mantegazzianus Passer.,
A. dubius mart., A. paniculatus L., A.
Spinosus,
L.,
A.
tricolor
kabi
madaniylashtirilgan turlari ma’lum [3].
Biz tomonimizdan O`zbekiston iqlim
sharoitiga moslashtirilgan “Andijon”
navining kimyoviy tarkibi va biologic
faolliklari o`rganildi [4].
Amarant
barglarida
kversetin,
izokversetin, izoramnetin, siren kislotasi,
sinapin kislotasi, protokatexin kislotasi,
trifolin, rutin, daydzein, kempferol,
karotinoidlar
kabi
ikkilamchi
mahsulotlarning
bo‘lishi
uning
shifobaxshlik xususiyatlarini belgilaydi.
Universal International Scientific Journal
169
UNIVERSAL international scientific journal
Amarant urug‘i tarkibida fenol kislotalar
o‘simlik naviga ko‘ra umumiy miqdori 100 g
mahsulotda 16,8 mg dan 59,7 mg gacha tashkil
etadi. Shulardan eruvchan fenol kislotalar 7 %
- 61 % ni tashkil etadi. Tabiiy bioflavonoid-
rutin amarant urug‘i, barglari tarkibida
o‘simlikning
turi
va
yetishtirilayotgan
mintaqasiga ko‘ra 0,08 -24,5 mg/kg ni tashkil
etadi
Flavonoidlar
o‘simliklar
tarkibiga
kiruvchi ikkilamchi metabolit birikmlardir.
Ushbu birikmalar ikkita benzol yadrosini tutib
turuvchi uch uglerodli fragmentdan iborat
C6-C3-C6
uglerod
skletiga
ega
birikmalar
hisoblanadi.
Amarant
to`pgullari
tarkibidagi
flavanoidlar
miqdori,
YuSSX
xromatografiyasi
analizida
mahsulot
ekstraktlari
tarkibidagi fenol birikmalar miqdorini
aniqlash 268 nm to‘lqin uzunligida olib
borildi. Tahlil xromatogrammasi quyida
keltirildi [5].
YuSSX xromatogrammasi. 1- ferul kislota, 2- xlorogen kislota 3-gall kislota.
Namuna tarkibida xlorogen kislotasi
miqdori 2,15 mkg/ml ni tashkil etadi. Gall
hamda
ferul
kislotalari
miqdori
mos
ravishda 1,04 va 0,012 mkg/ml miqdorni
tashkil
etadi.
Mazkur
flavonoidlar
orasida eng kam miqdor ferul kislotasiga
to‘g‘ri kelib, 0,012 mg/g ni tashkil etdi.
Quyidagi
jadvalda
fenol
birikmalarining miqdorlari keltirilgan:
Amarant to`pgullari tarkibidagi fenol birikmalar miqdori
№ Vitaminlar
Chiqish vaqti, daq
Konsentratsiyasi mkg/100 g
1
Ferul kislota
6,13
0,012
2
Xlorogen kislota
10,07
2,15
3
Gall kislota
10,62
1,04
Universal International Scientific Journal
170
UNIVERSAL international scientific journal
O
OH
HO
OH
OH
Галл
кислота
Ферул
кислота
OH
H
3
CO
HO
O
O
O
OH
OH
HO
HO
O
HO
Хлороген
кислота
Ma’lumki, organizmda hujayralarda
antioksidantlik
himoyaning
pasayishi
natijasida ortiqcha erkin radikallarning hosil
bo‘lishi keskin ortadi. Erkin radikallarning
miqdori ortib ketishi esa ko‘plab kasalliklarni
kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Hujayrada
kislorodning faol shakli (KFSH)ning miqdori
ayrim ferment va noferment tizimlar orqali
boshqariladi. Kasalligini keltirib chiqaruvchi
omillardan biri organizmdagi oksidlanish
jarayonining buzilishidir. Xulosa o`rnida
aytish mumkinki biologik faollik jihatdan
yuqori
bo`lgan
bu
o`simlikdan
tayyorlangan
oziq-ovqat
qo`shilmasi
immun tizimini mustaxkamlashda muhim
o`rin tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Arêas, J. A. G., Carlos-Menezes, A. C. C. C., & Soares, R. A. M.
(2016). Amaranth. Encyclopedia of Food and Health. P135-138
2.
Mlakar SG., et al. “Nutrition value and use of grain amaranth:
potential
future
application
in
bread
making”.
Agricultura
6
(2009): 43-53
3.
Achigan-Dako, E.G., Sogbohossou, O.E.D., Maundu, P., 2014. Current
knowledge on Amaranthus spp.: research avenues for improved nutritional value and yield in
leafy amaranths in sub-Saharan Africa. Euphytica 197, 303–317
4.
И.Р.Асқаров, Н.Т.Юлчиева. Амарант-природный ресурс, богатый
биологически активными соединениями.
Научный журнал “Universum” химия и
биология. Москва 2021 год Выпуск-11, с.87
5.
Н.Х.Тўхтабоев, Н.Т.Йўлчиева, Ш.У.Юлдашев. Айрим маҳаллий амарант
навлари таркибидаги биологик фаол бирикмалар ва уларнинг ахамияти. Товаралар
кимёси ва халқ табобати.№2 2022.-Б.281-292
