BARGXO`R QO`NG`IZLAR (CHRYSOMELIDAE) BIOLOGIYASIGA OID MA`LUMOTLAR

UN

IV

ERSA

L intern

atio

n

al

sc

ien

tific j

o

u

rn

al

www.universaljurnal.uz

148

BARGXO`R QO`NG`IZLAR (CHRYSOMELIDAE)

BIOLOGIYASIGA OID MA`LUMOTLAR

S.Sh.Аxmadjonova., O.I.Ismoilova

Fargʼona davlat universiteti

Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 18.06.2024
Qayta qabul : 24.06.2024
Saytda mavjud : 27.06.2024

Muallif (lar)
S.Sh.Аxmadjonova
O.I.Ismoilova

© S.Sh.Аxmadjonovava boshqalar
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal

Ochiq ma’lumotlar:

https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal

Maxfiylik bayonoti

Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.

Annaatsiya:

Maqolada

bargxo`r

qo`ng`izlarning ayrim biologik xususiyatlariga
to`xtalgan. Bargxo`rlar oziqlanishiga ko`ra bir necha
asosiy guruhlarga bo'linishi, ularni qo'ng'izlarning
xayoti daraxt va buta o'simliklari yoki o'tlar bilan
bog'liqligi. qo'ng'izlarining evolyutsiyasida trofik
ixtisoslashuv, shuningdek o'simlik barglari bilan
bog'liqlik muhim rol o'ynashi to`g`risida ma`lumotlar
berilgan. Zararkunandalar deyarli manzarali daraxtlar
vegetatsiyasi bilan bog'liqligiga to`xtalib o`tilgan.
Turlarning

uchinchi

yirik

oziqa

kompleksi

dukkaklilar bilan bog'liq.

Аннатация:

В статье рассматриваются

некоторые биологические особенности жуков-
листоедов. Листоеды делятся на несколько
основных групп в зависимости от их питания, что
делает их жизнедеятельностью Жуков, связанной
с древесными и кустарниковыми растениями или
травами. были получены данные о том, что
трофическая специализация, а также родство с
листьями растений играют важную роль в
эволюции Жуков. Было отмечено, что вредители
почти исключительно связаны с растительностью
декоративных деревьев. Третий по величине
пищевой комплекс вида связан с бобовыми.

Annotation:

The article discusses some

biological features of leaf beetles. Leaf beetles are
divided into several main groups depending on their
nutrition, which makes them a Beetle's vital activity
associated with woody and shrubby plants or grasses.
Evidence

has

been

obtained

that

trophic

specialization, as well as affinity with plant leaves,
play an important role in the evolution of Beetles. It
has been noted that pests are almost exclusively
associated with the vegetation of ornamental trees.
The third largest food complex of the species is
associated with legumes.

Universal International Scientific Journal

2024, 1(3)

Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal

Jurnalning bosh sahifasi:

https://universaljurnal.uz

Universal International Scientific Journal

2024, 1(3)

149

UNIVERSAL international scientific journal

O`zbekistonda bargxo`r qo`ng`izlarning

o`rganilishi.

Bargxo`r qo'ng'izlar (Chrysomelidae)

Coleopteraning eng katta oilalaridan biri
bo'lib, dunyo faunasida 50000 ga yaqin turga
ega. Ularning asosiy turlari va xilma-hilligi
tropik hududlar bilan bog'liq bo'lsada, mo`tadil
zonada ham ularni ko'plab turlarini uchratish
mumkin.

Bu

qo`ng`iz

turlari

tashqi

muxit

omillariga chidamli bo`lib, ular deyarli barcha
mumkin bo'lgan yashash joylarini (suv
havzalaridan baland tog'largacha, cho'llardan
qutb orollarigacha) qamrab oladi. Barcha barg
qo'ng'izlari u yoki bu darajada fitofaglardir,
asosan yuqori darajada ozuqa o'simliklariga
ixtisoslashganligi, yillar davomida oila uchun
yaxlit bir butun xususiyatlarni shakllanishiga
olib kelgan. Bargxo`r qo'ng'izlar nafaqat
turlarning xilma-xilligi, balki qishloq xo'jaligi
va mevali ekinlar, sabzavot-poliz ekinlarining
zararkunandalari bo'lgan ko'plab turlarining
katta

amaliy

ahamiyati

tufayli

ham

tadqiqotchilarning e'tiborini doimiy ravishda
jalb qilmoqda. Tabiiyki, bargxo`r qo'ng'izlarga
qarshi samarali kurashish uchun ularning
biologiyasi va ekologik xususiyatlari haqida
to`liq ma'lumot kerak. Farg`ona vodiysi
hududida bargxo`rlarning biologiyasi hali
yetarlicha o'rganilmagan, garchi mintaqaviy
faunistik ma'lumotlar, xususan, rus olimlariga
tegishli bo`lib, bargxo`rlar bo`yicha Tuva
viloyati

(Cherepanov,

1965;),

Sayanam

(Guselnikov, Medvedev, 1984), Shimoliy
Irkutsk viloyati va Yakutiya (Medvedev, 1973;
Medvedev,

Ammosov,

1978),

Arktika

(Medvedev, Korotyayev, 1980) xududlari
bargxo`r qo`ng`izlarini o`rganilish taxlillari
imiy asarlarida keltirilgan. Tadqiqotchilar o`z
tekshiruvlarida imagoni o'rganish bilan bir

qatorda, ularning lichinka bosqichlarini
o`zgarishi bo'yicha xam turli kuzatuv
tajribalarni jadal olib borish natijasida
ularni xayotiy fenologiyasini taxlil
etdilar. Adabiyotlarda esa bu turni faqat
MDH davlatlarining o`zida 280 dan ortiq
turlari qayd etilganligi, xudud faunasida
hali o`rganilmagan turlarning ko`pligini
ko`rsatadi. Ozbekistonda so'nggi o'n
yilliklarda

bargxo`r

qo`ng`izlarni

o`rganilishi qisman boshlangan bo`lib,
hududlarda bargxo`rlarning faoliyati hali
yetarlicha

o'rganilmagan,

jumladan,

X,Kimsanboyev(2017) bargxo`rlarning
ayrim turlariga qisqacha to`xtalib o`tadi.

Abdullayev M.T (2022)va qator

mualiflar

tomonidan

yaratilgan

majmuada

bargxo`rlardan,kolorado

qo`ng`izini

laboratoriya

sharoitida

o`rganish bo`yicha uslubiy ko`rsatma
berilgan. Fayzullayev B va Malikov
D(2022)lar o`z maqolalarida Zarafshon
vohasi

sharoitida

terak

bargxo‘ri

Chrysomela Populi l. ning biologik-
ekologik

xususiyatlari

va

zarari

to`g`risida tadqiqot ma`lumotlari e`lon
qilishadi. A.A. Ma’rupov, va uning
shogirtlari tomonidan (2021)Bargxo’r
qo’ng’iz

(chrysomeloidae)

larning

biologiyasi va kenja oilalari morfologik
tavsifi bayon etilgan. S.Sh.Аxmadjonova,
O.I.Ismoilovalar o`z maqolalarida(2023)
Kolorado

qo‘ng‘izi

(Coleoptera,Chrysomelidae)ning ayrim
biologik hususiyatlari to`g`risida tadqiqot
natijalarini e`lon qilishadi. Adabiyotlar
taxlilidan

ko`rinib

turibdiki

O`zbekistonda bargxo`r qo`ng`izlar kam
o`rganilgan bo`lib, mualliflar asosan
ashshadiy zararkunanda tur kalarado

Universal International Scientific Journal

2024, 1(3)

150

UNIVERSAL international scientific journal

qo`ng`izi

biologiyasi

va

ekologik

xususiyatlariga to`xtalishgan.

Bargxo`rlar oziqlanishiga ko`ra bir necha

asosiy guruhlarga bo'linadi, ular orasida
monofaglar,

oligofaglar,

polifaglar

va

fitosaprofaglar guruhlari ajralib turadi, ular
asosan o'simlik detritini qayta ishlashda faol
ishtirok etadigan turlar xisoblanadi. Monofag
bargxo`rlar kam sonda uchraydi. Bargxo`r
qo'ng'izlarning

xayoti

daraxt

va

buta

o'simliklari

(dendrobionts)

yoki

o'tlar

(hortobionts) bilan bog'liq. Tadqiqotlar olib
borilgan xududlar faunasida asosan birinchi
gurux taxminan 75 %, tashkil etdi, ikkinchi
gurux

esa

-

25%

gacha.

Bargxo`r

qo'ng'izlarining

evolyutsiyasida

trofik

ixtisoslashuv, shuningdek o'simlik barglari
bilan bog'liqlik muhim rol o'ynadi. Bargxo`r
qo'ng'izlarining o'ziga xos xususiyati ularning
yopiq urug`li o`simliklar bilan aloqasi. Agar
biz dunyo faunasini ko'rib chiqsak, unda
bargxo`r qo'ng'izlarning oziqlanishida bir
urug` pallali va tuban tuzilishga ega
o`simliklarni

uchratish

mumkin

emas.

Tadqiqotlar davomida zararkunandalar deyarli
manzarali daraxtlar tanasida, asosan qarag'ay,
tol, terak… 5 tur qayd etilgan. Bargxo`rlarning
eng ko'p turlari ikki oila - Asteraceae va
Salicaceae oilasi, o`simliklar vegetatsiyasi
bilan bog'liq. Turlarning uchinchi yirik oziqa
kompleksi dukkaklilar bilan bog'liq.

O`t o'simliklardan, Asteraceae oilasidan

tashqari,

karamdoshlar,

Rosaceae,

sho`radoshlar,

boshoqdoshlar

vakillarida

zararkunandalik

qiladi.

Bargxo`

qo'ng'izlarining katta qismi qishloq
xo'jaligi

va

o'rmon

xo'jaligining

zararkunandalari hisoblanadi. Shu bilan
birga, bargxo`r qo'ng'izlar tomonidan
yetkazilgan zarar kamdan-kam hollarda
o'simlikning to'liq nobut bo`lishiga olib
keladi. Hozirgi vaqtda vodiy xududi
uchun bir necha o`nlab zararkunanda
bargxo`rlar

tadqiqotlar

davomida

kuzatilib, namunalar olindi (02-10.2023).
Turning zararlilik darajasi, birinchi
navbatda, uning soniga va ommaviy
ko'payish

o'choqlarini

hosil

qilish

qobiliyatiga bog'liq. Bargxo`r qo'ng'izlar
o'simlikning barcha qismlariga har xil
darajada zarar etkazadi. Barglarning
shikastlanishi va yosh kurtaklarning
kemirilishi eng keng tarqalgan zarar
ko`rsatkichi bo`lib, bu o'simliklarning
assimilyatsiya yuzasining pasayishiga
olib keladi.

Yosh nihollar, ko`chatlar va o`sish

nuqtasidagi

yosh

kurtaklar

shikastlanishga eng ta`sirchan bo'lib,
zarar juda kuchli bo`lgan vaqtda aynan
o`sish nuqtasidagi po`stloq ostida poya
bo`ylab uzun yo`lakchalar hosil qiladi.
Ko'pincha

yosh

o'simliklar

va

ko'chatlarda

uchki

bargning

nobut

bo`lishi qayd etiladi. Gul va gul
qismlarining

bargxo`lar

tomonidan

zararlanishi deyarli juda kam uchraydi

.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

l. S.Sh.Аxmadjonova, O.I.Ismoilova. Kolorado qo‘ng‘izi (Coleoptera,

Chrysomelidae)ning ayrim biologik hususiyatlari Eurasian journal of academic
research. Volume 3 Issue 12, December 2023 ISSN 2181-2020 Page 182.

Universal International Scientific Journal

2024, 1(3)

151

UNIVERSAL international scientific journal

2. Abdullayev M.T, Yusupova M.N, Hayitov B.A O‘simliklar himoyasida

biologik vositalarni ko‘paytirish va qo‘llash texnologiyasi. O‘quv-uslubiy majmua.
Namangan 2022, 128b.

3.Гусельников С.А., Медведев Л.Н. Листоеды Западного Саяна и

Минусинской котловины // Жесткокрылые Сибири. - Иркутск, 1984. - С.32-41

4.Долгин М.М. Распространение листоедов на Алтае // Зоологические

проблемы Сибири. - Новосибирск, 1972. - С.81-82.

5. Х.X. Kimsanboyev, B.A. Sulaymonov, A.R. Anorbayev, A.A. Rustamov

Entomologiya va fitopotologiya. Toshkent «Niso poligraf» 2017.

6. Медведев Л.Н., Аммосов Ю.Н. Фауна листоедов (Сoleoptera,

Chrysomelidae) Якутии и ее главнейшие зоогеографические особенности //
Эколого-фаунистические исследования насекомых Якутии. - Якутск, 1978. -
С.112-129.

7. Медведев Л.Н., Коротяев Б.А. Очерки по фауне листоедов (Coleoptera,

Chrysomelidae) Арктической Азии и Камчатки // Исследования по энтомофауне
Северо-Востока СССР. - Владивосток, ДВНЦ АН СССР, 1980. - С.77.96.

8. Медведев Л.Н. Материалы к фауне листоедов севера Иркутской области и

прилегающих районов // Фауна и экология насекомых Восточной Сибири и
Дальнего Востока. - Иркутск, 1973. - С.142-152.

9. A.A. Ma’rupov, D.A. Bobojonova, O.S. Azamov Bargxo’r qo’ng’iz

(chrysomeloidae) larning biologiyasi va kenja oilalari morfologik tavsifi.
«Инновацион ғоялар, ишланмалар амалиётга: муаммолар, тадқиқотлар ва
ечимлар» Халқаро онлайн илмий-амалий анжуман 2021.21.04. Андижон.

10. Fayzullayev B va Malikov D(2022)lar o`z maqolalarida Zarafshon vohasi

sharoitida terak bargxo‘ri Chrysomela Populi l.ning biologik-ekologik xususiyatlari va
zarari. лалмикор дехкончиликнинг ахамияти, илмий асослари ва уни
ривожлантиршнинг инновация агротехнологиялари. № 23 2023-08-02

11. Черепанов А.И. Насекомые Тувинской области // Тр. Биол. ин-т Зап.-Сиб.

фил. АН СССР. Сер. Зоол., 1965. - Вып. 1.- С.35-77.