ARAB TILIDAGI KO PLIK SHAKLLARINING O ZBEKCHADA QO LLANISHI
ADCHTI
Olimov Zuhrobiddin Shahobiddin o g li
Umumiy va qiyosiy tilshunoslik kafedrasi
o qituvchisi
Annotatsiya.
Mazkur maqola o zbek tilshunosligi terminlarida arabcha ko plik
shaklidagi so zlarning qo llanilishi, termin o rtasidagi aloqadorlik asalalari, tilshunoslik
terminlarining o ziga xos xususiyatlari, o`zbek tiliga arab tilidan kirgan siniq ko`pliklar va
ularning tildagi o`rni va ularning tilimizga kirish tarixi kabi masalalarga bag ishlanadi.
Kalit so zlar: ulamo, a mol, a fol, maloika, Mashoyix, fuqaro, avliyo,
sahoba, rusum, inshoot, aqvom, arbob, hudud, asbob, arvoh, Arabiston, Al-Farg`oniy , Beruniy,
ko`plik shakllari, siyosiy-vaziyat, o`tmish xalqlari, bitmoq feli, tasavvur, tasvir.
Ma lumki, o zbek tili leksik boyligini shu tilning o ziga xos leksik qatlami bilan birga
o zlashgan qatlam ham tashkil qiladi. Xalqlar o rtasida turli sohalardagi o zaro aloqalar u yoki bu
xalqning tillariga ta sir ko rsatgan. Bir tilga xos bo lgan fonetik, leksik va boshqa elementlar
ikkinchi tilga o tib, o zlashib ketgan. O zbek xalqi xalqlar bilan iqtisodiy, siyosiy va madaniy
aloqada bo lganligi, boshqa tillardan o zbek tiliga ham ko plab so zlarning o zlashuviga olib
keldi. Bu, o z navbatida, o zbek tili lug at tarkibida o zlashgan leksik qatlamni vujudga kelishiga
sabab bo lgan. Buni arab tili misolida ko rib chiqamiz.
Lutfinisa Dehqanovaning ta kidlashicha, eski o zbek tili va hozirgi o zbek adabiy tilida arab
tiliga xos bo lgan ko plik qolipdagi so zlari keng iste moldadir. Masalan,
olim ulamo, rab
arbob, sabab asbob, asl usl, asar asor, faqir fuqaro, amal a mol, xulq axloq, had
hudud
va h.k. Masalan,
Ulamoning fasodi ta m bila va fuqaroning fasodi riyo birla
Nasoyim
ul-muhabbat 85-bet).
Bu toifaning a mol va a fol va muomilot va riyozotdin va ba zini zikr
qilmoq
Nasoyim ul-muhabbat 85-bet).
Shodmonova Gulhayoning ma lumot berishicha, Arabcha so`zlarning o`zbek tiliga
kirib kelishidagi yana boshqa bir manba bu arab kitobchilik san atining butun borlig`i bilan turkiy
xalqlar, birinchi navbatda, o`zbek xalqi madaniyatiga kuchli ta sir etishi bilan bog`liqdir. Biz
bilamizki arab kitobchiligi islom dini yoyilishining dastlabki bosqichlarida muqaddas Qur oni
Karimning ko`chirib tarqalishiga bo`lgan ehtiyoj natijasida shakllandi va rivoj topdi. Bunday
deyishimiz uchun ma lum bir asoslar bor. Chunki ba zi manbalarda yozishlaricha, islom dinining
paydo bo`lishiga qadar arablar o`zlarining muayyan bir yozuvlariga ega bo`lmagan. To`g`ri, III-
IV asrlarga qadar ularda oromiy yozuvining arabcha variant qo`llanishda bo`lgan, lekin bu yozuv
turi u qadar yoyg`in bo`lmaganligi sababli arab xalqi tarixi va hayotiga oid rivoyat hamda ertaklar,
asosan, avloddan avlodga og`zaki rusumda yetib kelgan. Islom dinining paydo bo lishi va uning
natijasida arab xalifasining tuzlishi bilan arab xalqining madaniy, siyosiy, iqtisodiy, hayotida
keskin o`zgarishlar sodir bo`ldi.
L.Dehqanova eski o zbek tili va hozirgi o zbek adabiy tilida ko plik qolipidagi
arabiy so zlar ko plik ma nosini anglatgani holda keng qo llanadi.
Malak
maloika, she r
ash or, hayvon hayvonot, sohib sahoba, ruh arvoh
va h.k.
Nabotot va hayvonot kalomining
samoi va maoniysiga vuquf topmoq
Nasoyim ul-muhabbat 85-bet).
...
Mashoyix diydorlaridin bahramand va suhbatlaridan anjumand ermish
Nasoyim ul-
muhabbat 85-bet).
Ajdodlari arab bo lgan shayx Muborak ham ham Bianadagi xalq harakatida
ishtirok etgan
Humoyun va Akbar 275-bet).
Chinorning dastlabki ellik
oltmish yildagi
o sish bir avlod umriga qiyos etgulikdir
Humoyun va Akbar 286-bet).
Ramazonova Shahodatning maqolasida VI asrning o`rtalariga qadar
Arabiston yarim orolida yashagan qabila, urug`larning hayot tarzi qoloq bo`lib, ularning mutloq
ko`pchiligida ibtidoiy-patriarxal tuzum munosabatlari hukum surganligi haqida ma lumotlar
berilgan. Ko`chmanchi badoviy oilalari, urug`lari o`z chorva mollari uchun yer-suv, o`tloq qidirib
keng sahrolar bo`ylab kezganlar. Hijozning bosh shahri-Makka xalqaro karvon savdosining
muhim markazi hisoblangan. Makkalik quraysh qabilasi savdogarlarning turli mintaqalar bilan
bog`langanligi, savdo -tijorat sohasi esa mana shu arab tilining yoyilishiga keng yo`l ochib berdi.
Hamraqulova Shahzoda arabcha siniq ko`pliklar o`zagidan o`zgarib hosil bo`lishi
haqida quyidagicha ma lumotlar beradi.
Varoq
bo`yi va eni ma lum hajmga ega bo`lgan, yozish
uchun mo`ljallangan.
Avroq
varoq
ning ko`plik shakli.
Kitob
ma lum matnli varoqlardan
iborat, juzlab tikilgan, muqovalangan, hajmi 48 sahifadan kam bo`lmagan bosma asar.
Kutub
kitob
so`zining ko`plkdagi shakli.
Valad
o`g`il bola, farzand
. Avlod-ota-bobodanqolgan nasl.
Ilm o`qish, o`rganish va tadqiqot, tahlil etish bilan erishiladigan bilim.
Ulum
ilm
so`zining ko`plikdagi shakli.
Xalq
bir yerda yashovchi odamlar yig`indisi. Xoliq
xalq
so`zining ko`pligi. Yaratuvchi ijodkor.
Xilqat
yaratilgan, bunyodga kelgan narsa yoki kimsa.
Fikr
aynanfikr zikr.
Afkor
fikr so`zining ko`pligi.
Tafakkur
fikr yuritish,o`ylash, fikrlash.
Kabir
katta, ulug`.
Akbar
eng katta, ulkan.
Xulosa qilib shuni aytadigan bo`lsak, boshqa tillar qatori arab tilidagi so`zlar,
qo`shimchalar ham tilizmizning anchagina qismini tashkil qiladi. Bunday shakllar nutqimizda
muqim o`rnashib qolgan va nutqimizni ravon hamda jozibali qilishimizda shu kabi boshqa
tillardan kirgan shakllarning ham o`rni mavjuddir.
Arab tilidagi ko plik qo shimchasi
ot
fe lning funksional shakllarni hisoblangan
harakat nomi (masdar) va sifatdoshlarga qo shilib, ko plik shaklini hosil qiladi. Bunday
so zlarning ham birlik, ham ko plik shakllari o zbek tilida o zlashgan bo lib, keng iste moldadir.
Lekin bu so zlarning har ikkala shakli ham mustaqil ma no anglatuvchi so z bo lib, boshqa-
boshqa grammatik vazifalarni bajaradi. Masalan,
a) harakat nomi
masdarga
ot
qo shilgan.
isloh-islohot
(4-bob masdari)
hisob-hisobot
(3-bob masdari)
b) sifatdoshlarga
ot
qo shimchasi qo shilib ko plik shakllari yasaladi.
Masalan,
mavjud mavjudot, mahsul mahsulot
.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, arabiy so zlarning ko plik shakllari ham eski o zbek
tili va hozirgi o zbek adabiy tilida keng qo llangan va ular o rniga qarab alohida-alohida
grammatik funksiyalarni bajarib keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Alisher Navoiy. Nasoim-ul muhabbat
Toshkent, 2002.
2. Axrorov Alisher Akbarovich. (2022). The problem of the role of proverbs in the event
of a speech act.
Eurasian Journal of Learning and Academic Teaching
,
15
, 49 53. Retrieved
from https://www.geniusjournals.org/index.php/ejlat/article/view/2816
3. Axrorov, A. A. UDK: 811.512. 133 ROST VA YOLG ON SO ZLAMOQ HAQIDA
XALQ MAQOLLARI SHARHI.
ILMIY AXBOROTNOMA
, 57.
4. Doniyorovich, O. R. A. (2022). TOG AY MUROD ASARLARIDA EVFEMIZMLAR.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENCE AND EDUCATION
,
1
(4), 38-42.
5.Dehqanova L. Arabcha ko plik shakllarining o zbek tilida qo llanilishi//
O ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR
JURNALI. 18-soni// https://doi.org/10.5281/zenodo.7846917.
6. Ermatov Ikhtiyar. (2022).
HYPERO-HYPONYMIC RELATIONS IN THE
TERMINOLOGICAL SYSTEM OF MORPHEMES AND WORD FORMATION LEVELS OF
UZBEKI. World Bulletin of Social Sciences
,
16
, 133-136. Retrieved from
https://scholarexpress.net/index.php/wbss/article/view/1737
7. Hozirgi o zbek adabiy tili. Toshkent: O qituvchi, 1980. B.120-251.
8. Ibrohimov N., Yusupov M. Arab tili grammatikasi, 1-jild. Toshkent: 1997.
10. Muxidillayev, F. (2022). LINGVOPOETIKANING O RGANILISHIGA DOIR
QARASHLAR.
Academic research in educational sciences
,
3
(7), 315-320.
11. Pardayeva, I., & Mahmudboyeva, F. (2022). ZARGARLIK TERMINLARINING
SINTAKTIK USUL BILAN YASALISHI.
Gospodarka i Innowacje.
,
24
, 562-564.
12. Pirimqul Qodirov. Humoyun va Akbar. Toshkent: Sharq, 2006.
13. Sharipov, F. G. (2021). Attitude to the plural affix in Uzbek language. Scientific
reports of Bukhara State University, 5(1), 50-64.
14. Yodgorov, H., & Zulayho, T. (2022). JOURNAL OF NORTHEASTERN
UNIVERSITY. Journal of Northeastern University, 25(04).
