Universal International Scientific Journal
131
1
Kadirov Vaxid Marimbayevich,
2
Ibragimov Bahrom Bahodirovich
1
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti
Biznes va boshqaruv kafedrasi katta o‘qituvchisi
Texnika fanlari nomzodi
2
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch Davlat Universiteti
Biznes va boshqaruv kafedrasi o‘qituvchisi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqolada xalqaro iqtisodiy integratsiya jarayonlaridagi ishtirokini kuchaytirish
va tartibga solish muammolari, valyuta kurslari va O’zbekiston valyuta siyosatining o’ziga xos
xususiyatlari tahlil qilingan va Valyutamoliya munosabatlarining rivojlanayotgan mamlakatlar
iqtisodiyotiga ta’sirini samarali foydalanish bo’yicha takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Valyuta kursi, valyuta bozori, valyuta siyosati, revalvatsiya, to’lov balansi,
devalvatsiya, rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyoti, valyuta-moliya munosabatlarining globallashuvi,
valyuta cheklovlari.
Аннотация:
В статье анализируются проблемы усиления и регулирования участия в
международных экономических интеграционных процессах, валютного курса, особенности
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
VALYUTA-MOLIYA MUNOSABATLARINING GLOBALLASHUVI VA UNING
RIVOJLANAYOTGAN MAMLAKATLAR IQTISODIYOTIGA TA’SIRI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 19.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
13
2
денежно-кредитной политики Узбекистана, а также даются предложения по эффективному
использованию влияния валютно-финансовых отношений на экономику развивающихся стран.
Ключевые слова:
Валютный курс, валютный рынок, валютная политика, ревальвация,
платежный баланс, девальвация, экономики развивающихся стран, глобализация валютно-
финансовых отношений, валютные ограничения.
Abstract:
This article analyzes the problems of strengthening and regulating participation in
international economic integration processes, exchange rates and the specific features of Uzbekistan's
currency policy, and makes proposals for the effective use of the impact of monetary and financial relations
on the economies of developing countries.
Keywords:
Exchange rate, foreign exchange market, currency policy, revaluation, balance of
payments, devaluation, economies of developing countries, globalization of monetary and financial
relations, currency restrictions.
Language:
Uzbek
Citation:
Kadirov , V., & Ibragimov , B. (2025). GLOBALISATION OF MONETARY-
FINANCIAL RELATIONS AND ITS IMPACT ON THE ECONOMY OF DEVELOPING COUNTRIES.
Universal
International
Scientific
Journal,
2(4),
131–137.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1506
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15250699
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
KIRISH
So‘nggi yillarda globallashuv jarayoni
dunyo taraqqiyotining istiqboldagi rivojini
belgilab beruvchi asosiy omillardan biriga
aylandi. Bugungi kunda har qanday davlat
o’zining tashqi va ichki siyosatini
belgilashda bevosita ushbu jarayonning
namoyon
bo’lishi
va
u
keltirib
chiqarayotgan oqibatlarni inobatga olishga
majbur bo’lmoqda. Barchaga ma’lumki, pul
iqtisodiyotning asosiy dastaklaridan biri
hisoblanadi
va
ma’lum
ma’noda
iqtisodiyotni boshqarib turuvchi kuchlardan
biri sanaladi. Shu sababli, uni nazorat qilish
va tartibga solish har bir mamlakatning
iqtisodiyotiga bevosita ta’sir ko’rsatadi.
Shu
jihatdan,
valyuta
siyosati
valyutani tartibga solishning muhim usuli va
omilidir.
Valuta
siyosati
monetar
siyosatning tarkibiy qismi hamda davlatning
Universal International Scientific Journal
133
iqtisodiyotni tartibga solish siyosatining
asosiy yo’nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu
sababli,
mamlakatda
inflyatsion
jarayonlarning
chuqurlashishiga
yo‘l
qo‘ymaslik,
iqtisodiyotning
pul
mablag‘lariga bo‘lgan talabini qondirish,
aholi va xo‘jalik yurituvchi subyektlarning
kredit
institutlarining
kreditlaridan
foydalanish darajasini oshirish,
milliy
valyuta
kurslarining
barqarorligini
ta’minlashda valyuta siyosati muhim o‘rin
tutadi. Buning sababi shundaki, majburiy
zaxira siyosati tijorat banklarining kreditlash
salohiyatiga, shu jumladan, uzoq muddatli
kreditlar berish salohiyatiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadigan
monetar
instrument
hisoblanadi.
Ma’lumki, tashqi iqtisodiy faoliyat
milliy iqtisodiyot rivojlanishining muhim
vositasi bo’lib hisoblanadi. U mamlakatning
jahon hamjamiyatiga bo’lgan aloqasini
ifodalab, uning istiqbolini belgilab beradi.
Eksport
salohiyatini
oshirish
orqali
mamlakat ichida ixtisoslashtirilgan ishlab
chiqarishning
rivojlanishiga
erishiladi.
Mamlakat eksporti hamda importining
qiymati o’rtasidagi farq, ya’ni saldo tashqi
iqtisodiy faoliyat samaradorligining muhim
iqtisodiy ko’rsatkichi bo’lib hisoblanadi.
Ushbu
ko’rsatkich
milliy
daromad
darajasiga ko’p tomonlama ta’sir etadi.
Sababi, import va eksport hajmidagi sezilarli
o’zgarish ham mamlakatdagi daromad,
bandlik va narx darajalarida muayyan
tebranishlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Keyingi yillarda mamlakatimizda keskin
raqobatlashuv
sharoitida
ishlab
chiqarilayotgan mahsulotlarning jahon va
mintaqaviy bozorlarda xaridorgir bo’lishi va
mustahkam o’rin egallashi uchun bir qator
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Hozirgi
kunda
mamlakatimizda
importning o’rnini qoplash va eksportga
yunaltirilgan ishlab chiqarishni qo’llab-
kuvvatlash dasturi amalga oshirilmokda.
Mazkur dasturning maqsadi, mavjud resurs
va ishlab chiqarish salohiyatidan imkon
boricha to’liq va samarali foydalanish
hamda uni rivojlantirish asosida eksport
hajmining barqaror o’sishi uchun qulay
shart-sharoitlarni yaratishdir.
Tashqi iqtisodiy faoliyatni yanada
erkinlashtirish uchun xorijiy sarmoyalarni
ustuvor yo’nalishlarga keng jalb qilish,
ularga kafolat va imkoniyatlar berish,
litsenziyalar,
nou-xaular
sotib
olishga
qaratilgan izchil siyosat olib borilmoqda.
Universal International Scientific Journal
13
4
Tashqi
iqtisodiy
faoliyatni
takomillashtirish
va
rivojlantirishda
qo’yidagilarni ustuvor yo’nalishlar sifatida
keltirish mumkin:
– Respublikaning eksport qudratini
rivojlantirish va yanada mustahkamlash,
eksportga
yo’naltirilgan
iqtisodiyotni
shakllantirish;
–
eksport
imkoniyatlarini
kengaytirish, jahon bozorlariga kirib borish
uchun, avvalo, qimmatbaho xomashyoni
qayta ishlash negizida tayyor mahsulot
ishlab chiqaruvchi qo’shma korxonalarni
rivojlantirish
zarur.
Eksportni
kengaytirishga qaratilgan strategiyani faol
qo’llash bilan bir qatorda importning
salmog’ini
qisqartirishga
qaratilgan
siyosatni izchillik bilan o’tkazish, o’zimiz
ishlab chiqarishimiz mumkin bo’lgan
tovarlar
va
maxsulotlarning
chetdan
keltirilishini oqilona darajada kamaytirib
borish talab qilinadi;
– tashqi iqtisodiy faoliyatni yanada
erkinlashtirish, xo’jalik ishlarini yurituvchi
sub’ektlarga xorijiy sheriklar bilan bevosita
aloqalar o’rnatishda, o’z maxsulotini chet
ellarda sotishda ko’proq erkinliklar berish,
tovarlani eksport va import qilishda
birmuncha imtiyozli tartibni joriy qilish
borasida aniq maqsadni ko’zlab siyosat
o’tkazish;
– xorijiy investitsiyalar jalb qilish
orqali
amalga
oshirilayotgan
sanoat
loyihalarning
bir-biriga
bog’liqligini
ta’minlash, ular o’rtasidagi o’zaro iqtisodiy
va
ishlab
chiqarish
hamkorlik
va
infratuzilmani rivojlantirish va bu orqali
import o’rnini bosuvchi va eksportga
mo’ljallangan tayyor mahsulot ishlab
chiqarish va etishtirishga erishish;
– olib borilayotgan islohotlarda
hududiy diversifikatsiya siyosatini yanada
kuchaytirish, nafaqat markaziy xududlarda
balki chekka tumanlarda ham yirik sanoat
ob’ektlarini qurishni keng yo’lga qo’yish;
– tashqi iqtisodiy faoliyat tarkibiy
qismlari majmuini ixtisoslashtirilgan tashqi
savdo, lizing, konsalting va sug’urta
firmalari, tashqi aloqalarni rivojlantirish
manfaatlari va shartlariga mos keladigan
transport, aloqa va kommunikatsiyalar
tizimlarini vujudga keltirish;
– xalqaro xuquq va tashqi iqtisodiy
faoliyat, bank tizimi, hisob-kitob va statistik
hisob sohasida malakali kadrlar tayyorlashni
tashkil qilish.
Shuningdek, mamlakatimizda islom
moliyaviy xizmatlarini joriy etish bo’yicha
Universal International Scientific Journal
13
5
huquqiy bazani yaratish vaqti-soati keldi.
Bunga Islom taraqqiyot banki va boshqa
xalqaro moliya tashkilotlari ekspertlari jalb
etiladi.
Prezidentimiz
Sh.M.Mirziyoyev
2020 yil 24 yanvardagi Oliy Majlisga
yo‘llagan Murojaatnomasida “... nima uchun
bizga iqtisodiy integratsiya kerak! Bizning
tashqi savdoga chiqadigan yuklarimizning
80 foizi Qozog‘iston, Qirg‘iziston va
Rossiyaning tranzit yo‘laklari orqali o‘tadi.
Shuningdek,
tayyor
mahsulotlarimiz
eksportining 50 foizi, ayrim tovarlar
bo‘yicha esa 80 foizi Rossiya, Qog‘og‘iston,
Qirg‘iziston hissasiga to‘g‘ri keladi. Ana shu
omillarni inobatga olib hamda Rossiya va
Qozog‘istonga ishlash uchun borgan
fuqarolarimizga qulay shart-sharoit yaratish
maqsadida
bugungi
kunda
O‘zbekistonnning Yevroosiyo iqtisodiy
ittifoqi bilan hamkorlik qilish bilan bog‘liq
masalalar o‘rganilmoqda. Biz, albatta, ushbu
jiddiy masalada, eng avvalo, xalqimizning
manfaatlaridan kelib chiqib, uning xohish-
irodasiga tayanamiz. Shuning uchun xalq
vakillari bo‘lgan deputat va senatorlarimiz
parlament palatalarida mazkur masalani
atroflicha muhokama qilib, o‘z zimmalariga
mas’uliyatni olgan holda, asoslangan
xulosalarini aytishlari kerak”, deb ta’kidlab
o‘tgan
edilar.
Siyosiy
globallashuv
davlatlarning siyosiy tuzilishini, xalqlar va
mintaqalar o’rtasidagi siyosiy aloqalarning
kengayishini, o’zaro bog’liqligini ifodalaydi
va
oxir-oqibat,
ularning
unifikasiyalashuviga olib keladi. Bunda
o’ziga xos siyosiy munosabatlar - ko’lamiga
ko’ra global va barcha davlatlarning ichki
tuzilishi bir tarmoqqa ulanib ketishi
kuzatiladi.
- jahon siyosiy sahnasida transmilliy
korporasiyalar, nodavlat hamda xalqaro
tashkilotlar, xalqaro kapital kabi yangi
qudratli siyosiy sub’ektlar shakllanmoqda.
Ular siyosatning an’anaviy sub’ekti - milliy
davlatchilik
suverenitetining
ikkinchi
darajaga tushib qolishiga sabab bo’ladi;
-
globallashuv
xalqaro
huquq
asoslariga sezilarli ravishda ta’sir etayapti.
Bu esa davlatlarning o’z hududida huquqiy
suverenitetidan qisman ayrilishiga olib
kelmoqda. Natijada milliy davlatlarning
nafaqat
tashqi,
balki
ichki
siyosiy
masalalarini mustaqil echish imkoniyatlari
chegaralanmoqda. Ma’lum bir davlatning
ichki siyosatini tashkil etadigan muammo
(ichki ixtilof, siyosiy kurash, saylov
jarayonlari va boshqalar) bugungi kunga
kelib, global ahamiyat kasb etib, boshqa
Universal International Scientific Journal
13
6
davlatlarning manfaatlariga ham daxldor
bo’lib qolmoqda;
-
kishilar
ongida
davlatchilik
suvereniteti asosini tashkil etuvchi hududiy
omil globallashuv samarasi o’laroq, o’zining
an’anaviy ahamiyatini yo’qotmoqda va
tabiiy ravishda davlat hokimiyati mavqeiga
ham putur etmoqda. Boshqacha aytganda,
milliy chegaralar tobora shaffoflashib,
"yuvilib" ketmoqda;
- butun dunyo bo’ylab bir qator G’arb
davlatlari
rahnamoligida
"demokratiyalashuv"
jarayoni
jadallashmoqda va buning natijasida ayrim
mamlakatlarning o’ziga xos demokratik
taraqqiyotiga
chetdan
kuchli
ta’sir
o’tkazilayapti. Ya’ni bu jarayondan o’z
manfaatlari
yo’lida
foydalanishga
urinayotgan globalizm g’oyasi asoschilari
boshqa mamlakatlarning siyosiy boshqaruv
tizimini o’z qo’llariga olishga urinmoqdalar.
Masalan, Afrika va Osiyo mintaqalaridagi
bir qator davlatlarda 2009-2013 yillarda yuz
bergan "inqilob"lar siyosiy globallashuv
mahsuli bo’lib, ushbu jarayon asoratlarining
qanchalar xavfli ekanligidan darak beradi.
Ushbu siyosatga qarama-qarshi vosita
sifatida jarima, ta`sir o'tkazish bosimi, kredit
berish imkoniyatini to'xtatish, xalqaro
tashkilotlar a`zoligidan chiqarish kabi ta`sir
etishning amaliy vositalari xizmat qilishi
mumkin. Milliy iqtisodiy xavfsizlik - bu
mamlakat takror ishlab chiqarish jarayoniga
xavf soluvchi, aholi turmush darajasining
pasayishi hamda ijtimoiy to'qnashuvlarning
yuzaga kelishiga olib keluvchi ichki va
tashqi
salbiy
oqibatlardan
milliy
iqtisodiyotning himoyalanganlik darajasidir.
Milliy
iqtisodiy
xavfsizlik
mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasi,
iqtisodiy salohiyati, milliy boylik hajmi,
resurslar bilan ta`minlanganligiga bog'liq.
Jahonda iqtisodiy havfsizlikning nisbiy
miqdoriy ko'rsatkichlaridan foydalaniladi.
Masalan, agar oziq-ovqat va boshqa tovarlar
importi jami importning 20% idan oshib
ketsa,
ushbu
holat
milliy
iqtisodiy
havfsizlikka salbiy ta`sir ko'rsatadi va uning
tarkibini uzgartirish bo'yicha chora-tadbirlar
ishlab chiqish lozim bo'ladi. Demak, xo'jalik
hayotining
baynalmilallashuv
jarayoni
xalqaro va milliy iqtisodiy havfsizlikni
saqlab turish hamda qo'llab-quvvatlash
jarayonidagina
rivojlanishi
mumkin.
Globallashuv
dunyodagi
barcha
mamlakatlarning
iqtisodiy
rivojlanish
sur’atlari va yo’nalishlariga sezilarli ta’sir
ko’rsatadi. Bu ishchi kuchidan foydlalanish,
Universal International Scientific Journal
13
7
tovar ishlab chiqarish va xizmtlar ko’rsatish,
inson omiliga kapital sarflash sohalarini
keng qamrab oladi, natijada ishlab chiqarish
samaradorligi oshadi, mehnat unumdorligi
o’sadi,
raqobatning
keskinlashish
tendensiyalari
kuchayadi.
Globallashuv
jarayonida Ilgari shakllangan integratsion
birlashmalar faoliyati takomillashgan bo’lib,
undan tashqari yangi tuzilmalar paydo
bo’ldi. Agar YEVROPA ITTIFOQI,
NAFTA, OPEK, MDH, BRIK, BRIKS kabi
integratsion
tashkilotlar
faoliyati
kemgaygan yoki chuqurlashgan bo’lsa,
JAHON BANKI, OSIYO TIKLANISH VA
TARAQQIYOT
BANKI,
XALQARO
MOLIYA KORPORATSIYALARI kabi
xalqaro
iqtisodiy
tashkilotlarning
funksiyalari kengaydi, ularning milliy
iqtisodiyotlar rivojlanishidagi roli ortdi.
XULOSA
Tashqi iqtisodiy faoliyatning mazkur
yo’nalishlarini izchil tarzda amalga oshirish
orqali
mahsulotlar
raqobatbardoshligini
oshirish
mamlakatimiz
iqtisodiyotining
jahon iqtisodiy hamjamiyatida munosib
o’rin egallashiga imkon beradi. Jahon
iqtisodiyotidagi
globallashuv
jarayoni
ob’yektiv tarixiy jarayon bo‘lib, o‘zining
ijobiy va salbiy jihatlariga egadir. Uning
ijobiy jihatlaridan xalqaro moliya bozorlari
va valyuta munosabatlarini tartibga solish
jarayonida oqilona foydalanish kapitallar,
valyutalar va tovarlar harakati ko‘lamining
kengayishiga muhim zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qatʼiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik har bir rahbar
faoliytining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak.. - Toshkent: O‘zbekiston, 2017. - 104b.
2. Морозова Е.А. Муниципальная реформа и межбюджетные отношения в российских
регионах // Экономические науки. 2008. № 14(39);
3. Любимцев Ю.Н. Приоритеты совершенствования межбюджетных oтношений // Экономист.
2000. № 6. С. 21 — 33.;
4. Moliya: Darslik. T.S. Malikov, O.O. Olimjonov; / - T.: “Iqtisod-Moliya” 2019.- 800 b.
5. Каракулова И. «Фонди гарантирования виплат за договорами страхования жизни»:
зарубежный доход // Экономика 133/2012. п. 48
6. Averchenko O.D. The guarantee scheme of mutual exchange in the strakovo sectori bankovskoy
sphere // Financial Journal. No. 4 2016. p. 110
