MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
464
LOGOPSIXOLOGIYA FANINING TAMOYILLARI
Andijon davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim fakulteti
Maxsus pedagogika(logopediya) yo‘nalishi
talabasi Mirzahamdamova Nozima
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15233748
Annotatsiya:
Ushbu maqolada logopsixologiya fani haqida umumiy tushun-cha berilib,
uning asosiy tamoyillari yoritilgan. Logopsixologiya nutq buzilishlarini psixologik va pedagogik
nuqtayi nazardan o‘rganib, ularni tuzatish usullarini ishlab chiqadi. Maqolada individga
yo‘naltirilgan yondashuv, kompleks yondashuv, erta diagnostika va oldini olish, psixologik
muhitning ahamiyati hamda amaliyot va nazariyaning uyg‘unligi kabi asosiy tamoyillar keng
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
determinizm, fleksiy, imperessiv nutq, kompleks, diagnostika,
logopsixologiya.
Maxsus psixologiyaning bir qismi – logopsixologiyadir. Logopsixologiya fani maxsus
psixologiyaning yangi tarmog‘i hisoblanadi. Logopsixologiya – bu nutq buzilishlarini psixologik
va pedagogik jihatdan o‘rganadigan fan hisoblanadi. Ushbu soha nutqning rivojlanishi, uning
buzilish sabablari va tuzatish usullarini o‘rganish bilan shug‘ullanadi. Logopsixalogiya
logopediya, psixologiya va pedagogika fanlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, insonning nutq
faoliyatini chuqur tahlil qilishga yordam beradi. Logopsixologiya fanining bir qancha tamoyillari
mavjud ular quyidagilardan iborat.
1.
Determinizm tamoyili –
bu tamoyil anomal rivojlanishni tushunishda
alohida o‘rin tutadi. Deteminizm tamoyili psixik holareal psixik holatda tlarni keltirib
chiqaruvchi sabablarni o‘rganishni nazarda tutadi. Determinizm narsa va hodisalarning sababiy
bog‘lanishlari haqidagi ta’limot. Determinizmni bir yoqlama tizim (sabab, oqibat) sifatida ko‘rib
chiqish noto‘g‘ri. Determinizm bunday aloqalar bilan cheklanmaydi. Real psixik hayotda keltirib
chiqaruvchi sabalardan keyin oqibatlar darhol yuzaga kelmay, ma’lum bir vaqtdan keyin namoyon
bo‘ladi.
2.
Rivojlanish tamoyili –
ushbu prinspga ko‘ra, nuqsonning yuzaga kelish
jarayonini (sababini) tahlil qilish bilan birga, aynan shu nuqsonni bolaning rivojlanishiga
qanday ta’sir etishini o‘rganish nazarda tutiladi. Ruhiy holatning to‘g‘ri tavsifnomasi nuqsonning
kelib chiqish sabalari, aynan hozirgi vaqtdagi holati va kelajakda yuz berishi mumkin bo‘lgan
o‘zgarishlarni inobatga olgan holatda tuziladi. Masalan, noaniq artikulatsiya so‘zni, tovushni
tahlil-sintez qilish malakasini egallashda qiyinchiliklar, yozma nutqda aramatizmlarni keltirib
chiqarishi mumkin.
Rivojlanish tamoyiliga ko‘ra, nuqsonni statistik jihatdan ta’riflashga emas, balki
uning rivojlanish dinamikasini aniqlashga alohida urg‘u beriladi.
3.
Psixik rivojlanishning nutq bilan bog‘liqligi tamoyili –
nutqiy faoliyat
bola psixikasi, turli ruhiy jarayonlar (sensor, intellektual, hissiy idora sohasi) bilan bog‘liq
holda shakllanadi. Bolada kechayotgan ruhiy jarayonlarning o‘ziga xos xususiyatlarini individual
o‘rganish natijasida bola nutqning nuqsonli rivojlanishini aniqlash mumkin.
4.
Diagnostika va korreksiyaning birligi tamoyili –
korreksion ishlarning
vazifalari bola rivojlanishining to‘liq psixologik diagnostikasiga asoslanganligida-
gina to‘g‘ri belgilanishi mumkin. Psixologik diagnostika va korreksiya bir-birini
to‘ldiradigan jarayonlardir. Shuning uchun bolaga psixologik korreksiya kerakmi yoki yo‘q
degan savolga javob berishdan oldin, bolaning psixologik rivojlanish xususiyatlarini, muayyan
yangi psixologik hosilalarning shakllanganlik darajasini, malakalar, bilimlar, ko‘nikmalar,
shaxsiy va shaxslararo aloqalarning rivojlangan-
lik darajasining bola yoshi bosqichlariga muvofiqligini aniqlab olish zarur.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
465
Xulosa.
Logopsixologiya nutq bilan bog‘liq muammolarni hal qilishda
muhim ro‘l o‘ynaydi. Ushbu fan tamoyillariga rioya qilish orqali nutqiy muammolarni samrali
bartaraf etish va insonlarning ijtimoiy hayotga integratsiyasini ta’minlash mumkin. Erta
diagnostika, individual yondashuv va kompleks terapiya orqali logopsixologlar nutq
rivojlanishidagi muammolarni hal qilishga yordam beradi. Logopsixologiya sohasi doimiy
ravishda rivojlanib, zamonaviy ilmiy yutuqlar va innovatsion yondashuvlar asosida yangi usullar
ishlab chiqilmoqda. Bu esa kelajakda nutq terapiyasini yanada samarali qilishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
L.R.Mo‘minova “Logopediya”. – T.,2006
2.
L.R.Mo‘minova, M.Y.Ayupova. Logopediya. -T.,1993
3.
L.R.Mo‘minova. Nutqida kamchiligi bor bolalarning psixologik-pedagogik
diagnostikasi. – T., 2006
4.
Z.Nishanova, G.Alimova. Bolalar psixologiyasi va uni o‘qitish metodikas,
2005.
