“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
626
BOLALARNI INTERNETGA QARAMLIK - PSIXIK, NUTQIY KAMCHILIK
SIFATIDA.
ADPI Pedagogika va Psixologiya kafedrasi
o‘qituvchisi Abdulmadjidova Mahdiyona Dilmurodjon qizi
ADPI Maxsus pedagogika: logopediya
yònalishi talabasi Mirzahamdamova Nozima
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bolalarni internetga qaramligi (internetdan haddan
ziyod foydalanish) ularning turli gadjetlarda multfilm tomosha qilishi, turli online o‘yinlar
o‘ynashga mukkasidan ketishi ularning psixik jarayonlari: sezgi, idrok, diqqat, xotira, hayol,
nutq va tafakkuri shakllanishiga salbiy ta’sir etishi haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘z:
internetga qaramlik, psixika, nutq, nevroz, virtual o‘yinlar, globallashuv.
Texnalogiyalarning jadal rivojlanishi bolalarga òz hayotlarini internet bilan
birlashtirishga imkon berdi. Biron, ushbu raqamli asrda bolalarda internetga qaramlik
tashvishli muammoga aylandi. Internetga qaramlik bolalarning kompyuterlar, planshetlar,
smartfonlar va boshqa raqamli qurilmalarda ortiqcha vaqt òtkazishi va nazoratsiz ravishda
onlayn faoliyat bilan shu
ĝ
ullanishini anglatadi. Bu esa bolalarning psixikasiga salbiy ta'sir
kòrsatadi va bolalarning nutqi shakllanmay qoladi.
Internetga qaramlik - bu odamning onlayn faoliyat bilan haddan tashqari band
bòlgan va bu faoliyatni nazorat qila olmaydigan holat. Bolalarda kòpincha bu holat òyinlar,
ijtimoiy tarmoqlar, video va multfilimlarni tomosha qilish kabi faoliyatlar atrofida bo‘lish
mumkin. Internetga qaramlik bolaning normal ijtimoiy, aqliy va jismoniy rivojlanishga
salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin.
Internetga qaramlikning bir qancha belgilari mavjud bular: haddan tashqari ko‘p
vaqt sarflash, ijtimoiy izolyatsiya, aqliy muammolar, jismoniy salomatlik muammolari, ruhiy
salomatlik muammolari, haqiqatdan uzilish, nazoratini yo‘qotish. Bu belgilar rivojlanayotgan
bolada paydo bòlsa, tengdoshlaridan ortda qolishi va psixik hamda nutqiy kamchiliklarni
keltirib chiqarishi mumkin. Internetning bola psixikasiga ta'siri deganda bolaning injiq,
jizzaki va tez asabi buziladigan bòlib voyaga yetishini tushunsak, nutqiga ta'siri deganda esa,
bola internet tarmog
ʻ
idan ko‘p foydalanishi, undagi video va multfilmlar, virtual o‘yinlardan
ko
ʻ
p foydalanishi natijasida bolada ikki tillilikning paydo bo‘lishi, virtual o‘yinlarda mag‘lub
bo‘lishi bilan asab sistemasida paydo bòladigan qòz
ĝ
alishlar natijasida nevròz va bir qancha
asab sistemasidagi kasalliklar va nutqiy kamchiliklarni keltirib chiqishini kòrishimiz
mumkin.
Bolalar psixologiga Emma Kenining aytishicha, ota-onalar kòpincha bolalarni
zo‘ravonlik sahnalari aks etgan videolarni ko‘rishi yoki internetga qaram bo‘lib qolishdan
qo‘rqishadi. Ammo onlayn xatarga uchrash bolaning ruhiyatiga qattiq ta
ʼ
sir qilishi
isbotlangan.bulrning oldini olsh uchun bolalarga virtual olamni real kabi jiddiy qalbul
qilishga òrgatishimiz kerak. Yòqsa u uy ichida òtirib ham onlayn tahdidlarga uchrashi
mumkin. Buni faqatgina bolalar kiradigan kontentni filtrlash, ilovallardan foydalanishlarini
nazorat qilish, onlayn makondagi tahdidlardan ogohlantiruvchi xavfsizlik tizimi orqali qilsa
bòladi. Masalan, Kaspersky Safe Kids ilovasi orqali amalga oshirish mumkin. Ilova bilan:
Bola qanday dasturdan foydalanishi haqida ma'lumot olasiz.
* U internetdagi muayyan ilovalardan foydalanishi uchun vaqtni siz belgilab
berasiz.
* Farzandingizning internetdagi faoliyatini nazorat qilish orqali rejimga
tushurasiz. Bola xavfli kontentlarga yoki kattalar uchun mo‘ljallangan resurslarga kirmoqchi
bo‘lsa dastur sizga ogohlantiruvchi xabarnoma yuboradi.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
627
* Dastur bolangizning feacebook VKontakte va shunga o‘xshash boshqa ijtimoiy
tarmoqlardagi do
ʻ
stlari haqida ma'lumot beradi. Agar bola do‘st qabul qilsa, sizga
ogohlantiruvchi signal beriladi.
* Tuzmorqali bolangizni internetda harakatlanuvchi xavfsizlik predmetlari
o‘rnatiladi. Agar bola bu predmetdan tashqariga chiqsa, sizga xabarnoma yetkaziladi.
Bundan tashqari tizimda bola hozir qayerda ekanligini ham tekshirish mumkin bo‘ladi.
Bu ilova bolalarning vaqtini to‘g‘ri taqsimlashga hamda ularning noqonuniy ilovalarga
kirishiga to‘sqinlik qiladi.
Internetga qaramlik jamiyatda keng tarqalgan holatda bo‘lsa-da, bu hodisa
tasvirlash uchun halish standart termin yo‘q, chunki ko‘plab olimlar internetga qaramlikning
alohida turi sifatida aniqlashning qonuniyligini shubha ostiga olishadi. Internetga qaramlik
borasida olimlarning bir Qatar gaplari mavjud.
A. E. Voyskunsky 21-asr boshida xorijiy taraqqiyotlarda muammoni o‘rganishga
yondashuvida sifatli o‘zgarishlar borligini qayd qiladi. Internetni inson faoliyatining o‘ziga
xos sohasi, foydalanuvchilarning shaxsiy xususiyatlari va ularning ijtimoiy muhiti sifatida
o‘z ichiga olgan barcha kelajakdagi tadqiqotlarning asosiy poydevoriga aylanadi. A. G.
Asmolov shuningdek, boshqa tadqiqotchilar asta-sekin qaramlik obyektiga psixologik
bog‘liqlik fiziologik jihatdan ancha oldin shakllanganligini ta'kidlaydi.
R. F. Teperik va M. A. Jukovaning shizoitlarga xos bo‘lgan aloqa xususiyatlari,
shizoid emas, tabiatning bir xususiyati sifatida internetga qaramlikni shakllantirish uchun
zarur shart bo‘lishi mumkinligini va oilada qabul qilingan va bolalikdan shaxsiyatning
shakllanishiga ta'sir ko
ʻ
rsatadigan munosabatning o‘ziga xos xususiyatlarini keyinchalik
shizoitlarga xarakter xususiyati va uning o‘ziga xos xususiyatlari va muammolar sifatida olib
kelishi mumkinligini ta'kidlashganliklarini ko‘rsatish mumkin.
21-asr globallashuv davri bòlganligi uchun internetga qaramlik kundan kunga ortib
bormoqda. Mutaxassislarning ma'lumotga kòra, mamlakatimizda internet tizimidan
foydalanuvchilar Soni 12,1 million ga yaqin, boshqacha aytganda, respublikamiz aholisining
uchdan bir qismi aynan internet tarmo
ĝ
idan muntazam foydalanib kelmoqda. Bularning kòp
qismini bolalar va òsmirlarga tò
ĝ
ri kelmoqda. Shu bois mutaxasislar, shifokorlar, pedagoglar,
olimlar tarafidan internetdan foydalanuvchi òquvchi yoshlarga maslahat, kòrsatmalar berib
borilsa yoki butunlay nazorat qilinmasa mazkur yangi texnologiyalar bolalar va yoshlar
tarbiyasiga salbiy ta'sirga egaligi ham takidlanmoqda. Chunki bugungi globallashuv jarayoni
ma'naviy dunyosini egallash borasida turli axborot maydonlarida faol foydalanish poygasi
jadallashib bormoqda. Internetga qaramlik bolaning so
ĝ
lom rivojlanishiga salbiy ta'sir
kòrsatishi mumkin. Bunday xavf-hatar oldini olish uchun eng avvalo maktab ta'lim
muassasalarida òquvchi yoshlarni internetdan foydalanish madaniyatini shakllantirish lozim.
Oilada ota-ona, òqituvchilar va jamiyatning boshqa a'zolari internetdan foydalanishni
muvozanatlash va bolalarda so
ĝ
lom odatlarni rivojlantirish uchun birgalikda harakat
qilishlari kerak.
“Internetga qaramlikning haqiqiy sababi ma’lum emas. Biroq ko‘plab o‘rganilgan
muammo xisoblanadi. Bu esa bugungi kundagi pedagoglar, psixologlar, shifokorlar va
ko‘plab ijtimoiy soha vakillarini o‘ylantirib kelayotgan muammolardan biridir.”[6.85B]
Xulosa qilib aytganda bolalarda internetga qaramlik zamonaviy texnologiyalar
tomonidan kelib chiqqan muammodir. Bu muammoni yechish uchun ongli ota- ona tarbiyasi,
ta'lim va qòllab - quvatlash tizimlari muhim ahamiyatga ega. Bolalarni raqamli dunyo bilan
so
ĝ
lom muvozanatni òrnatishga yònaltirish kelajak avlodlarga so
ĝ
lom raqamli odatlarni
rivojlantirishga yordam beradi.
Foydalangan adabiyotlar ròyxati:
1. A. E. Voyskunskiy "Internetga qaramlikning dolzarb muammolari" // Psixologik
jurnal. 2004. T. 25.
№
1. C. 90-100 better.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
628
2. M. A. Jukova "Kompyuterga qaramlikni amalga oshirish turlaridan biri sifatida" //
SUGGPU bulletins. 2013 yil. 11-son. 120-129-betlar.
3.A. B. Sorokina "Zamonaviy hayotda internetning bolalar va òsmirlar muammosi
sifatida" // Zamonaviy xorij psixologiyasi. 2015. T. 4.
№
1. C. 45-46-betlar.
4.N. Y. Karimovna (2022)." Yoshlarda internetga tobelik muammolari. Ta'lim va
rivojlanish tahlili". Ilmiy jurnal.
5. M. Ahmedova va Y. Narmetova (2022). "Neyropedagogika va neyropsixologiya
rivojlanib kelayotgan yangi fan sohasi sifatida." Jamiyat va innovatsiyalar jurnali.
6.
Abdulmadjidova
Mahdiyona
Dilmurodjon
qizi
O‘QUVCHILARNING
INTERNETGA QARAMLIGI – KASBIY TANALOV MUAMMOSI SIFATIDA.
“Globallashuv
va
integratsiya
sharoitida
zamonaviy
psixologiyaning
dolzarb
muammolari”Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 2024 25 mart ADU
