MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
264
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI MAYDA QO‘L MOTORIKASINI
RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Andijon davlat pedagogika instituti
Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (maktabgacha ta’lim)
1-bosqich magistranti
Sirojiddinova Xamidaxon Xasanboy qizi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15230559
Annotatsiya.
Ushbu maqolada, maktabgacha yoshdagi bolalarning mayda qo‘l motorikasini
rivojlantirish, yashirin qo‘l qobiliyatini ochib berish, ota-onalar bolalariga qanday yordam bera
olishlari yoritib beriladi.
Kalit so‘zlari:
mayda qo‘l motorikasi, qo‘llarni harakatlantirish, qo‘l muskullari mashqlari,
muskullarga oid turli xil o‘yinlar.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyev rahbarligida 2017-
yil 16-avgust kuni bo‘lib o‘tgan yig‘ilishida maktabgacha ta’lim tizimini tarkibiy jihatdan tubdan
isloh qilish, mazkur muassasalarga bolalarni to‘la qamrab olish bo‘yicha muhim vazifalar qo‘yildi.
Bu boradagi tahlillar natijasida qisqa vaqtda uchta yirik xujjat O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 9-sentabrdagi Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risidagi PF 5198-sonli Farmoni hamda O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha
ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risidagi PQ 3305-sonli qarori, O‘zbekiston
Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi qarorlari qabul qilinadi.
Kichik maktabgacha yosh jismoniy va aqliy rivojlanishining yuqori intensivligi bilan ajralib
turadi. Bolaning faolligi oshadi, uning maqsadga muvofiqligi oshadi, ko‘proq harakatlar xilma-xil
va muvofiqlashtiriladi, shu jumlaladan qo‘lning mayda qo‘l motorika ko‘nikmalari ham
rivojlanadi. Bu yosh bir qator neoplazma bilan tavsiflanadi, ularni ko‘rib chiqish bolaning keyingi
rivojlanishi uchun muhimdir. Shunday qilib, 2-4 yoshdan boshlab bolaning faoliyatining tabiati va
mazmunida, atrofdagilar: kattalar va tengdoshlar bilan munosabatlarida sezilarli o‘zgarishlar yuz
beradi. Bu yoshdagi faoliyatining yetakchi turi subyektiv samarali hamkorlikdir. Bu yoshning eng
muhim yutug‘i bolaning harakatlarining maqsadli xarakterga ega bo‘lishidir.
I.E.Svetlovaning ta’kidlashicha, uch yoshda bolaning qo‘llarining mayda qo‘l motorika
funksiyalari yanada yaxshilanadi, ular bilan fikrlash jarayonlari bir-biri bilan chambarchas
bog‘liqdir. Mayda qo‘l motorika ko‘nikmalarini rivojlantirishning yetarli darajasi bolaning
maktabga tayyorligining muhim ko‘rsatkichidir. Qo‘l va barmoqlar bilan aniq harakatlar qilish
qobiliyatini va harfni o‘zlashtirish uchun zarurdir.
Harakatning psixofiziologik tuzilishi murakkab. Bernshteyn “barmoqlarning mayda
harakatlarini muvofiqlashtirish - bu harakatlantiruvchi organning haddan tashqari erkinlik
darajasini yengish, boshqacha qilib aytganda, uni boshqariladigan tizimga aylantirish” yoki
“muvofiqlashtirish- bu vosita apparatining boshqarilishiga tashkil etish” deb ta’riflanadi. Mayda
qo‘l motorika ko‘nikmalari sohasi turli xil harakatlarni o‘z ichiga oladi: ibtidoiy imo-ishoralardan,
masalan, narsalarni ushlashdan tortib, inson qo‘l yozuvi bilan bog‘liq bo‘lgan juda kichik
harakatlargacha. R.S.Nemovning yozishicha, mayda qo‘l motorika mahorati kichik narsalarni
boshqarish, yozish, chizish, qirqish, to‘qish, tugun bog‘lash, cholg‘u asboblarini chalish va hokozo
kabi nozik vazifalarni bajarish uchun zarurdir. Muallif mayda qo‘l motorika ko‘nikmalarini
rivojlantirish ilmiy tadqiqotning mavjud yo‘nalishlarini belgilab beradigan bir necha jihatlarda
muhim deb hisoblaydi:
1. kognitiv qobiliyatlarning rivojlanishi bilan bog‘liq holda:
2 .nutqning rivojlanishi bilan bog‘liq holda:
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
265
3. mavzu va instrumental harakatlarni, shu jumladan yozishni amalga oshirish
uchun o‘z qo‘l harakatlarini rivojlantirish.
Mayda motorika-bu qo‘l-oyoqlarning kaftlari va barmoqlari bilan mayda va aniq
harakatlarni bajarish qobiliyati. Mayda motorika sohasi ko‘p sonli turli-tuman harakatlarni o‘z
ichiga oladi:oddiy ishoralardan tortib(masalan, o‘yinchoqni ushlab olish) to juda murakkab
harakatlargacha(masalan, yozish va rasm chizish). Mayda motorika tug‘ilgan paytdanoq rivojlana
boshlaydi. Oldiniga go‘dak o‘z qo‘llarini o‘rganadi, keyin ularni boshqarishga o‘tadi. U
buyumlarni butun kafti bilan ushlaydi, keyin esa faqat ikkita(katta va ko‘rsatkich)barmog‘i bilan
oladi. So‘ngra bolani qo‘shiq, qalam, mo‘yqalam kabi buyumlarni to‘g‘ri ushlashga o‘rgatishadi.
Mayda motorikaning juda muhim xususiyati bor. U bolaning asab tizimi, ko‘rish qobiliyati, diqqat-
e’tibori, xotirasi va idrok qilishi bilan bog‘liq. Bundan tashqari, bolaning nutqi rivojlanishi uchun
ham mayda motorikani rivojlantirish uchun mo‘ljallangan mashg‘ulotlar, o‘yinlar va mashqlar
mavjud. Mayda motorikani rivojlantirish uchun ko‘plab mashg‘ulotlar, o‘yinlar va mashqlar
mavjud. Ularni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:barmoq o‘yinlari, mayda buyumlar bilan
bog‘liq o‘yinlar, shakl yasash va rasm chizish, barmoqlarni massaj qilish.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkin, bolalar o‘z tabiatlariga ko‘ra haddan tashqari
qiziquvchan bo‘ladi. Ular hamma narsani o‘rganishga ta’mini sezishga qo‘llari bilan ushlab
ko‘rishga harakat qiladi. Shu orqali bolalarni motorikasi rivojlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha
ta’lim tizimi 2030 yilgacha rivojlantirishning konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-4947-
son Farmoni.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 30 sentabrdagi “Maktabgacha ta’lim
tizimini boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi .PF-5198-sonli
Farmoni.
3. Павлов И.П.Полон.собр.соч.2-е изд(Текст)/И.П.Повлв.-М.Л,1951.
4. Abdullajonova. D. R.Bolalarni sahnalashtirish va ijodiy faoliyatga o‘rgatish.
Toshkent Innovatsiya-Ziyo2021
5. Бернадская, М.Э. Нарушения зрения у детей раннего возраста. Диагностика и
коррекция
[Текст]:
методическое
пособие
/
М.Э.Бернадская,
О.В.Парамей,
Л.И.Фильчикова. - М.: Полиграф-сервис, 2003.
6. Qodirova. N. R. MAKTABGACHA TALIM TASHKILOTLARI FAOLIYATINI
RAQAMLASHTIRISH //Science and innovation. – 2022. – Т. 1. – С. 109-111.
