SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
536
AUTIZM SPEKTRI BUZILISHI BO‘LGAN BOLANI BOSHLANG‘ICH
MAKTABDA O‘QITISH O‘QITUVCHINING ISH TAJRIBASIDAN
Murodova Sarvigul Raxim qizi
Nizomiy nomidagi TDPU
Maxsus pedagogika yo‘nalishi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15360520
tayanch doktoranti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich maktabda autizmli bolalarni o‘qitishga taklif
etilgan yondashuvlar va ularning to‘g‘ri o‘quv xulq-atvorini shakllantirishga, o‘quv materialini
mexanik o‘zlashtirishdan qochishga, muloqot qobiliyatini rivojlantirishga, hayotiy tajribani
boyitishga va ijtimoiylashuvni yaxshilashga yordam berishi haqida tushunchalar beradi,
qo’llaniladigan texnologiyalar va samarali usullar ko’rsatib o’tiladi.
Kalit so’zlar:
ASD, grafo-motor, yirik motorika, mayda motorika, kommunikatsiya,
inkluziv ta’lim, moslashuv davri, didaktik materiallar.
Аннотация
.
В
данной
статье
представлены
предложенные
подходы
к
обучению
детей
с
аутизмом
в
начальной
школе
и
их
способность
формировать
правильное
учебное
поведение
,
избегать
механического
усвоения
учебного
материала
,
развивать
коммуникативные
навыки
,
обогащать
жизненный
опыт
и
улучшать
социализацию
,
показаны
применяемые
технологии
и
эффективные
методы
.
Ключевые
слова
:
АСД
,
графо
-
мотор
,
крупная
моторика
,
мелкая
моторика
,
коммуникация
,
инклюзивное
образование
,
период
адаптации
,
дидактические
материалы
.
Abstract.
This article provides insights into the proposed approaches to teaching children
with autism in primary school and how they contribute to the formation of correct learning
behavior, avoidance of mechanical assimilation of educational material, development of
communication skills, enrichment of life experience and improvement of socialization, and shows
the technologies and effective methods used.
Keywords:
ASD, graphomotor, large motor skills, small motor skills, communication, inclusive
education, adaptation period, didactic materials.
Boshlang‘ich maktabda autizmli bolalarni o‘qitishga taklif etilgan yondashuvlar to‘g‘ri
o‘quv xulq-atvorini shakllantirishga, o‘quv materialini mexanik o‘zlashtirishdan qochishga, muloqot
qobiliyatini rivojlantirishga, hayotiy tajribani boyitishga va ijtimoiylashuvni yaxshilashga yordam
beradi.
Autistik spektri buzilishi bo‘lgan bola 1-sentyabrda maktabga keldi. Ta’lim jarayonini
nimadan boshlash kerak?
1. Individual dastur tuzamiz.
Sinfimizga biz haqida ilova qilingan hujjatlardagi ma’lumotlardan
boshqa hech narsa bilmaydigan o‘quvchi keladi. Bizga bu bola bilan oldin shug‘ullangan
mutaxassislarning tavsifnomasini berishlari mumkin. Ammo ko‘pincha faqat psixologik-tibbiy-
pedagogik komissiya xulosasini taqdim etishadi. Xulosada o‘quvchi o‘qishi kerak bo‘lgan dastur va
maktab yaratishi lozim bo‘lgan maxsus sharoitlar ro‘yxati ko‘rsatilgan bo‘ladi. TPPK xulosasida
ko‘rsatilgan dastur - bu o‘quvchi uchun individual dastur tuzishda bizning birinchi boshlang‘ich
nuqtamizdir. Unda biz maqsadlarni - o‘quvchimiz yil oxirigacha nimalarni o‘rganishi, qanday
ko‘nikmalarni egallashi va ulardan qanday foydalanishini tasvirlaymiz. O‘qitish jarayoni dasturning
qanday tuzilganiga bog‘liq. Dastur o‘quvchi uchun juda murakkab bo‘lmasligi kerak, toki biz
rejalashtirilgan natijaga erisha olaylik. Biroq u juda oson ham bo‘lmasligi lozim, chunki bolaning
imkoniyatlarini pasaytirmaslik kerak. Hujjatlar bilan tanishgandan so‘ng, ko‘nikmalarning
shakllanganlik darajasini aniqlash uchun tashxis o‘tkaziladi.
Quyidagilar baholanadi:
• idrok. Bolaning ko‘rish stimullariga asoslangan topshiriqlarni (jumboqlar, boshqotirmalar,
tasvirlar) bajarish qobiliyati aniqlanadi;
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
537
• murojaat qilingan nutqni tushunish. Nutqni eshitib qabul qilish va tushunish qobiliyati
baholanadi; Lekin katta ehtimol bilan bizga faqat psixologik-tibbiy-pedagogik komissiyaning
xulosasini berishadi.
• harakat funksiyalari. Bolaning turli xil harakatlarni takrorlash qobiliyati baholanadi;
• sintaksis va grammatika. Bolaning so‘z va so‘z birikmalarini bir-biriga qanchalik to‘g‘ri
moslashtirishi;
• tengdoshlar bilan o‘zaro munosabatlar. Dastur qanday tuzilishiga qarab o‘qitish jarayoni
qanday quriladi. Tengdoshlar va kattalar bilan muloqot qilishda ijtimoiy ko‘nikmalar, yakka holda
yoki tengdoshlar guruhida mustaqil o‘ynash qobiliyati;
• guruhdagi ko‘rsatmalar. Bolaning tengdoshlar guruhida o‘qish, shu jumladan umumiy
ko‘rsatmalarni qabul qilish qobiliyati;
• o‘qish. Alifbo harflarini bilish, o‘qishga tayyorlik va o‘qish ko‘nikmalari;
• matematika ko‘nikmalari. Sonlar, tartib va miqdoriy sanoq, qo‘shish va ayirishning asosiy
ko‘nikmalari;
• grafo-motor ko‘nikmalari. Chizish, bo‘yash, chiziqlardan nusxa ko‘chirish, qo‘lda yozish
ko‘nikmalari;
• tahlil va sintez. So‘zlarni harfiy tahlil qilish ko‘nikmalari;
• o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatishning asosiy ko‘nikmalari. Mustaqil kiyinish va yechinish,
ovqatlanish, tashqi ko‘rinishni parvarish qilish, hojatxonadan foydalanish qobiliyati;
• yirik va mayda motorika ko‘nikmalari.
Monitoring o‘tkazish natijasida quyidagilarni aniqlaymiz:
- bolada hali shakllanmagan ko‘nikmalar ro‘yxati;
- shakllangan ko‘nikmalar ro‘yxati;
- shakllanish bosqichida bo‘lgan ko‘nikmalar ro‘yxati, har bir ko‘nikmaning qaysi darajada
ekanligini ko‘rsatgan holda.
Tashxis o‘tkazganimizdan so‘ng, o‘quvchimizning u yoki bu ko‘nikmalarining shakllanganlik
darajasi va maktab dasturi talablarini aniqlaymiz. Ushbu ikki parametrning tahlili bizga o‘quvchi
uchun individual dastur tuzish imkonini beradi.
• matematik ko‘nikmalar. Sonlar, tartib va miqdoriy sanoq, qo‘shish va ayirishning asosiy
ko‘nikmalari;
• grafo-motor ko‘nikmalari. Grafik ko‘nikmalar, bo‘yash, chizish, chiziqlardan nusxa
ko‘chirish, qo‘lda yozish ko‘nikmalari;
• analiz va sintez. So‘zlarni harfiy tahlil qilish ko‘nikmalari;
• o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatishning asosiy ko‘nikmalari. Mustaqil kiyinish va yechinish
qobiliyati, ovqatlanish, ovqatlanish, tashqi ko‘rinishni parvarish qilish, hojatxonadan foydalanish
bo‘yicha o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish ko‘nikmalari;
• yirik va mayda motorika ko‘nikmalari.
Monitoring o‘tkazish natijasida biz quyidagilarga ega bo‘lamiz:
- bolada hali shakllanmagan ko‘nikmalar ro‘yxati;
- shakllangan ko‘nikmalar ro‘yxati;
- shakllantirish bosqichida bo‘lgan ko‘nikmalar ro‘yxati,
Ushbu ko‘nikmalarning har biri qaysi darajada ekanligini ko‘rsatish.
Biz diagnostika o‘tkazdik va endi bizda o‘quvchimizning u yoki bu ko‘nikmalarining
shakllanganlik darajasi va maktab dasturi talablari mavjud. Ushbu ikki parametrning tavsifini tahlil
qilish bizga yaratishga imkon beradi
2. Moslashuv davri.
Maktab ta’limi boshlanishi bilan ASD bo‘lgan har qanday bola
moslashishda ko‘plab qiyinchiliklarni boshdan kechiradi. Kundalik tartibning o‘zgarishi, yangi xona,
yangi kattalar va bolalarning paydo bo‘lishi, talablarning murakkablashuvi ko‘pincha xulq-atvor
muammolarining kuchayishiga olib keladi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
538
ASD bo‘lgan bolalarning aksariyatiga maktabga moslashish uchun oddiy o‘quvchilarga
qaraganda ancha uzoqroq vaqt kerak bo‘ladi. ASD bo‘lgan bolalarning bu o‘ziga xos ta’lim
ehtiyojlarini tushunish bizdan maktab muhitiga muvaffaqiyatli qo‘shilish uchun zarur bo‘lgan maxsus
sharoitlar yaratishni talab qiladi. Bu yerda muhim:
• korreksion-rivojlantiruvchi muhitni o‘zgartirish;
• zamonaviy usullar, uslublar va texnologiyalardan foydalanish;
• o‘quv ishlarini bolaning imkoniyatlariga mos shaklda tashkil etish;
• o‘quv materiallarini moslashtirish.
3. Muhitni tashkil etish.
Sinf xonasi, yotoqxona (agar mavjud bo‘lsa) maydonini
o‘quv zonasi (individual stol bilan), o‘yin zonasi, dam olish zonasi va o‘quvchining sevimli
buyumlari uchun shkafchaga bo‘lish maqsadga muvofiq. Divan (kushetka) ham zarur. Maktabda
muvaffaqiyatli o‘qishning yana bir muhim sharti sinfdagi doimiy joyni tanlashdir. ASD bo‘lgan
bolalar uchun bu juda muhim. Masalan, bolalarning bir qismi g‘ayrioddiy ko‘rish idroki tufayli
doskaning yon tomonida o‘tirganda axborotni yaxshi qabul qila olmaydi. Ba’zi bolalar esa dastlab
sinfdoshlari bilan bir partada o‘tira olmaydilar va alohida partaga muhtoj bo‘ladilar. Bu masala
individual hal qilinadi. Ammo har qanday holatda ham parta o‘qituvchi yonida joylashtirilishi kerak,
bu ko‘rsatmalarni takrorlash va salbiy xulq-atvor reaksiyalari yuzaga kelganda o‘quvchiga yordam
berish imkonini beradi.
Bolaga o‘z buyumlarida yaxshiroq mo‘ljal olish imkoniyatini berish uchun Ba’zi bolalar
esa dastlab sinfdoshlari bilan bir partada o‘tira olmaydilar va alohida partaga muhtoj bo‘ladilar.
Masala individual hal qilinadi, ularni individual belgilash zarur.
Hamma narsani belgilash mumkin: shaxsiy buyumlar (almashtiriladigan poyabzal, jismoniy
tarbiya kiyimi va h.k.), o‘quv qurollari. Shuni ta’kidlash kerakki, belgilash usulini tanlash bolaning
idrok etish va tushunish darajasiga bog‘liq. Bu rasmlar, muayyan rang yoki ism belgisi bo‘lishi
mumkin. Bola o‘tiradigan partani ham belgilab qo‘yish mumkin. Shuningdek, muhitni tashkil etish
shartlariga ASD bo‘lgan o‘quvchini vizual ko‘rsatmalar tizimi bilan ta’minlash ham kiradi. Vizual
ko‘rsatmalar yordamida yuvinish, jismoniy tarbiyaga kiyinish va boshqa harakatlarni bajarish ketma-
ketligini ishlab chiqish mumkin.
4. Jadval.
Bolaning o‘quv faoliyatini tashkil etish uchun jadval zarur. Jadval turli ko‘rinishda
bo‘lishi mumkin: bir bola sinf uchun umumiy jadvaldan muvaffaqiyatli foydalanishi mumkin,
boshqasiga esa parta yoki kundalikdagi individual jadval kerak bo‘ladi. Ko‘pincha aynan individual
vizual jadvaldan foydalanish talab etiladi, chunki unga korreksion mashg‘ulotlar, qo‘shimcha
tanaffuslar va boshqa faoliyat turlarini kiritish mumkin. Ba’zi bolalarga mashg‘ulotlarning ramziy
belgilari to‘g‘ri keladi, boshqalariga fanlar ko‘rsatilgan taxtachalar ko‘rinishidagi jadval mos keladi,
ayrimlari esa muayyan fanlarning fotosuratlaridan tuzilgan jadvalga ehtiyoj sezadi.
5. Sensor ehtiyojlarni aniqlash.
Kun davomida ko‘p sonli grafik topshiriqlarni bajarish zarurati
ASD bo‘lgan maktab o‘quvchisi uchun jiddiy zo‘riqish manbai bo‘lishi mumkin. Yozish jarayonini
osonlashtirish uchun yozuv ashyolarini tanlashga alohida e’tibor berish lozim. Bular uch qirrali,
egilgan ruchkalar, qalamlar, chap (o‘ng) qo‘l uchun mo‘ljallangan ruchka nasadkalari, shuningdek
mustaqil tayyorlangan moslamalar bo‘lishi mumkin.
6. Didaktik materiallar
. ASD bo‘lgan bola qaysi shaxsiy dastur (moslashtirilgan ta’lim dasturi)
varianti bo‘yicha o‘qiyotganidan qat’i nazar, uning samarali ta’lim olishi uchun maxsus didaktik
materiallarni tanlash, shuningdek mavjudlarini moslashtirish talab etiladi. Hozirgi vaqtda turli
qiyinchiliklarga ega bo‘lgan bolalar uchun moslashtirilgan ko‘plab qo‘llanmalar mavjud: yozuv
daftarlari, chapaqaylar uchun, harakatlanishida qiyinchiliklari bo‘lgan bolalar uchun propiskalar.
Bulardan tashqari yana nima taklif qilish mumkin? Bular:
• kattalashtirilgan katakli A4 formatli daftarlardan foydalanish va ikkitadan chiziq chizish;
• test shaklidagi topshiriqlar (minimal to‘ldirish talab etiladigan mashqlar yozilgan varaqlardan
foydalanish);
• tayyor topshiriqli daftarlar.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
539
Topshiriqlar sonini kamaytirish, masaladagi kalit so‘zlarni ajratib ko‘rsatish, ko‘chirib
yozish uchun matnlarni qisqartirish ham maqsadga muvofiq. Ba’zi hollarda dasturiy materialni
o‘zlashtirish uchun maxsus (korreksion) ta’lim muassasalari uchun darsliklardan foydalanish
mumkin. Ushbu darsliklardagi mavzularning aksariyati asosiy dastur mavzulari bilan bir xil, ammo
material u yerda ancha sxematik va ko‘rgazmali tarzda taqdim etilgan. Autizm tashxisi qo‘yilgan
bolaning ta’limi ijobiy muhitda o‘tishi kerak. Autizmli bolani hatto kichik yutuqlari uchun ham
maqtash va uning kuchli tomonlariga urg‘u berish lozim. Ta’limdagi zerikarli lahzalarni xilma-
xillashtirish kerak. Autizm tashxisi qo‘yilgan bolalar o‘zlari uchun qiziq bo‘lmagan bilimlarni, hatto
kelajakda kerak bo‘lsa ham, qabul qilmaydilar. Ushbu toifadagi bolalar bilan ishlashda ko‘plab
rasmli, qiziqarli, ammo bolalarga tushunarli materiallardan foydalaniladi.
ASB bo'lgan bolalarning asosiy xususiyatlari ijtimoiy ko'nikmalarning yetishmovchiligi,
muloqotdagi cheklangan qiziqishlar va yoki takrorlanuvchi xatti-harakatlardir. Ushbu xususiyatlar
pedagogik muhitda ijtimoiy muvaffaqiyatga to’sqinlik qiladi. Maktabda bolalarning guruh ishida faol
ishtirok etishi va o‘z-o‘zidan tashkil topadigan, bola tomonidan boshqariladigan o‘yin faoliyatlarida
qatnashishi kutiladi. Biroq, ASB bo‘lgan bolalar hamkorlik qilish, o‘z fikrini bildirish, o‘zini nazorat
qilish, giperaktivlik va yoki ichki tajovuzkorlik kabi muammolarga duch keladilar.
Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ASB bo‘lgan bolalar tengdoshlariga qaraganda
savollarga ovoz chiqarib javob berish, sinf oldida taqdimot qilish yoki tengdoshlari bilan hamkorlikda
ishlash ehtimoli kamroq. Ta'lim muhitida ASB bo‘lgan bolalar dars jadvalining o‘zgarishi va tushlik
vaqti, maktabga kelish va ketish kabi tartibga solinmagan vaqt oralig‘ida turli qiyinchiliklarga duch
keladilar. Bundan tashqari, ASB bo‘lgan bolalar o‘tish jarayonlari va tuzilmasiz muhitlarda ham
qiyinchiliklarga duch kelishadi.
Garchi bir qancha xalqaro konvensiyalar, inson huquqlari bo‘yicha nizomlar va
qonunchiligi ASB bo‘lgan bolalarni umumiy ta’lim sinflariga qo‘shishni talab qilsa ham, tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, jismoniy integratsiya ularning to‘liq ijtimoiy inklyuziyasi bilan teng emas.
Rivojlanishi odatiy bo‘lgan bolalarning ijtimoiy amaliyotlari ASB bo‘lgan tengdoshlarini inklyuziya
qilish yoki ularni ajratib qo‘yishi mumkin. Adabiyotlarga ko‘ra, ASB tashxisining oshkor qilinishi
bolalarning o‘z tengdoshlariga bo‘lgan munosabatiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan,
boshlang‘ich maktab sharoitida o‘z tashxisini to‘liq oshkor qilgan bolalar tengdoshlaridan ko‘proq
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash olganliklari aniqlangan. Xuddi shuningdek, o‘rta maktab darajasida ASB
bo‘lgan bolalar haqida tavsiflovchi va tushuntiruvchi ma’lumot berilishi rivojlanishida kechikish
bo‘lmagan bolalarning ASB bo‘lgan tengdoshlariga nisbatan ijobiyroq munosabatda bo‘lishlariga
olib keladi. Bu jarayon ma’lumot berilmagan yoki faqat tavsiflovchi yoki tushuntiruvchi ma’lumot
bilan cheklangan holatlarga nisbatan ancha samaraliroq bo‘lishi aniqlangan.
Adabiyotlarda keltirilishicha, inklyuziv pedagogik muhitda ASB bo‘lgan bolalar
rivojlanishida kechikish bo‘lmagan tengdoshlariga qaraganda kamroq do‘stlik aloqalariga ega.
Masalan, ASB bo‘lgan va bo‘lmagan bolalarni o‘rganish natijasida ASB bo‘lgan bolalar
tengdoshlarining do‘st sifatida nomzod ko‘rsatish ehtimoli kamroq bo‘lgani, o‘zaro do‘stlik kamligi
va do‘stlik sifati pastroq ekanligi aniqlangan. Bolalar ulg‘aygan sari do‘stlik aloqalari tanlab
shakllanadi va tengdoshlar bilan munosabat o‘rnatish yanada qiyinlashadi. Allaqachon ijtimoiy
munosabatlar bilan bog‘liq muammolarga duch kelayotgan ASB bo‘lgan bolalar uchun do‘stlikni
rivojlantirish yanada murakkab kechishi mumkin.
Haqiqatan ham, asosiy ta’lim tizimidagi o‘smirlar orasida o‘tkazilgan tadqiqot shuni
ko‘rsatdiki, ASB bo‘lgan o‘smirlar ko‘proq yolg‘izlik his qilgan, hamrohlik va yordam ko‘rsatish
bilan bog‘liq do‘stlik sifati pastroq bo‘lgan va ularning ijtimoiy tarmoqdagi mavqei odatiy
rivojlanayotgan tengdoshlariga qaraganda ancha past bo‘lgan. Ba’zi bolalar do‘stlik o‘rnatishda
qiynalishlari bilan birga, ASB bo‘lgan bolalar boshlang‘ich, o‘rta va yuqori sinf darajalarida juda
yuqori darajadagi tazyiq va bezorilik qurboniga aylanishlari kuzatilgan.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
540
ASB bo‘lgan bolalarga ijobiy tengdoshlar bilan munosabatlar o‘rnatishga yordam berish
uchun aniq ko‘rsatmalar, maqsadli aralashuvlar va do‘stlikni rivojlantirish uchun haqiqiy
imkoniyatlar zarur. Biroq, ko‘plab umumta’lim maktab o‘qituvchilari inklyuziv muhitda ASB
bo‘lgan bolalarning turli ehtiyojlarini qondirishga tayyor emasliklarini his qilishadi.
Ma’murlar, ota-onalar, o‘qituvchilar va yordamchi xodimlar ASB bo‘lgan o‘quvchilarning
ijtimoiy ko‘nikmalari kamchiliklarini bartaraf etish bo‘yicha aralashuvlar ularning mustaqilligi va
muvaffaqiyatini oshirish uchun zarur ekanligiga qo‘shiladilar. Ammo umumta’lim maktab
o‘qituvchilari bunday aralashuvlarni amalga oshirishga tayyor emasliklarini his qilishadi. Ba’zi
umumta’lim o‘qituvchilari inklyuziv ta’lim modelini qo‘llab-quvvatlamaydi, chunki ular bunday
muhitda dars berish bo‘yicha yetarli tayyorgarlikka ega emas.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Аутизм
:
методические
рекомендации
по
коррекционной
работе
/
Под
ред
.
С
.
А
.
Морозова
.
М
.:
ВЛАДОС
, 2002.
2.
Морозова
С
.
С
.
Аутизм
:
коррекционная
работа
при
тяжелых
и
осложненных
формах
.
М
.:
ВЛАДОС
, 2007.
3.
Никольская
О
.
С
.,
Баенская
Е
.
Р
.,
Либлинг
М
.
М
.
Аутичный
ребенок
:
пути
помощи
.
М
.:
Теревинф
, 2009.
4.
Нуриева
Л
.
Г
.
Развитие
речи
у
аутичных
детей
. [
Электронный
ресурс
] /
Л
.
Б
.
Нуриева
.
8-
е
изд
.
М
.:
Теревинф
, 2015.
5.
Игры
с
аутичным
ребенком
.
Установление
контакта
,
способы
взаимодействия
,
развитие
речи
,
психотерапия
[
Электронный
ресурс
] /
Е
.
А
.
Янушко
. 5-
е
изд
.
М
.:
Теревинф
,
2012.
