SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
519
TALABALARDA ILMIY AXBOROT BERUVCHI MATNLARGA DOIR DIDAKTIK
KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISHNING METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH
(Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi misolida)
Ho‘jamberdiyeva Fotima Ne’matovna
Andijon davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15360465
Annotatsiya.
Mazkur maqolada boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar
uchun ilmiy axborot beruvchi matnlar bilan ishlash bo‘yicha didaktik kompetensiyalarni rivojlantirish
metodikasini takomillashtirish masalalari ko‘rib chiqiladi. Ilmiy axborot beruvchi matnlar talabalarda
tahliliy fikrlash, axborotni qayta ishlash va o‘quvchilarga moslashtirish ko‘nikmalarini
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.Maqolada ilmiy matnlar bilan ishlashdagi mavjud
muammolar, jumladan, matn mazmunini chuqur tahlil qila olmaslik va axborotni bolalar uchun mos
shaklda taqdim etishdagi qiyinchiliklar tahlil qilingan. Ushbu muammolarni hal etish maqsadida
interfaol usullar, vizual materiallar va amaliy mashg‘ulotlarni o‘z ichiga olgan metodik yondashuvlar
taklif etilgan.O‘tkazilgan tajriba natijalari talabalarning ilmiy axborotlar bilan ishlash ko‘nikmalarida
sezilarli o‘sish kuzatilganini ko‘rsatdi. Maqolada keltirilgan tavsiyalar boshlang‘ich ta’lim sohasida
yuqori malakali pedagoglarni tayyorlashga xizmat qiladi.
ANNOTATION.
Improving the Methodology for Developing Didactic Competencies in
Scientific Informative Texts Among Students (Based on the Example of Primary Education)This
article examines the issues of improving the methodology for developing didactic competencies in
working with scientific informative texts for students in the field of primary education. Scientific
texts play a critical role in fostering analytical thinking, processing information, and adapting it to the
needs of young learners. The article analyzes existing challenges, including difficulties in
comprehensively analyzing the content of texts and presenting information in a form accessible to
children. To address these challenges, methodological approaches such as interactive methods, visual
materials, and practical activities are proposed.The experimental results show significant
improvements in students’ skills in working with scientific information, including the ability to
analyze, adapt, and present information effectively. The recommendations presented in this article
aim to contribute to the training of highly qualified educators in primary education.Keywords:
scientific informative texts, didactic competencies, primary education, methodology, interactive
teaching methods, visual materials, professional training.
Kalit so‘zlar:
Kalit so‘zlar: Ilmiy matnlar bilan ishlash,didaktik yondashuvlar,kompetensiya
rivojlantirish,innovatsion ta'lim texnologiyalari,,boshlang‘ich ta’lim metodikasi,axborot tahlili va
qayta ishlash,vizual materiallar,interfaol ta’lim metodlari,tajriba-sinov ishlari,o‘qituvchilarning
professional tayyorgarligi
Bugungi kunda boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishida ta’lim jarayonini optimallashtirish va
talabalarning professional tayyorgarligini oshirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu jarayonda
ilmiy axborot beruvchi matnlarga doir didaktik kompetensiyalarni rivojlantirish o‘qituvchi sifatida
talabalarning kelajakdagi faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada ilmiy axborot
beruvchi matnlarning mohiyati, talabalarning ushbu kompetensiyalarini rivojlantirishning
dolzarbligi, mavjud muammolar va metodikaning takomillashtirish yo‘nalishlari tahlil qilinadi.
Ilmiy
axborot
beruvchi
matnlarning
ta’limdagi
o‘rni
Ilmiy axborot beruvchi matnlar – talabalarning atrof-muhit, fan, texnologiya va boshqa sohalar haqida
chuqur bilimga ega bo‘lishlarini ta’minlaydigan vositalar hisoblanadi. Bunday matnlar talabalarning:
Tahliliy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi; Axborotni tanqidiy qabul qilish va qayta ishlash
qobiliyatini mustahkamlaydi;Ilmiy faktlarni strukturaviy tahlil qilish va taqdimot qilish
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
520
ko‘nikmalarini shakllantiradi.Boshlang‘ich ta’limda ilmiy matnlarni ishlatish kelajakdagi
o‘qituvchilarning o‘quvchilarga ilmiy bilimlarni yetkazishda zamonaviy usullardan foydalanishiga
yordam beradi.Talabalarda ilmiy axborot beruvchi matnlarga oid didaktik kompetensiyalarni
rivojlantirish zarurati
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi talabalari uchun didaktik kompetensiyalar quyidagi
asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:
1.Matn mazmunini tahlil qilish: Ilmiy matnlarni o‘qib, undagi asosiy g‘oya va dalillarni
aniqlash.
2.Axborotni qayta ishlash: Matndagi ma’lumotlarni tizimlashtirish va taqdim etish.
3. Axborotning dolzarbligini aniqlash: Ilmiy matnning aktual muammolar bilan bog‘liqligini
tushuntirish.
4. O‘quvchilarga moslashtirish: Ilmiy axborotni boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun oddiy va
tushunarli shaklda taqdim etish.
Ushbu ko‘nikmalarni rivojlantirish zamonaviy ta’lim talablari bilan bog‘liq. Shunga qaramay,
o‘quv jarayonida quyidagi muammolar kuzatiladi: Ilmiy matnlar bilan ishlash metodikasining
yetarlicha rivojlanmaganligi,talabalar tomonidan ilmiy axborotlarning mazmunini chuqur tahlil qila
olmaslik,boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ilmiy axborotlarni moslashtirishda qiyinchiliklar.
Metodikani takomillashtirish yo‘llari
1. Interfaol usullarni joriy qilish
Talabalarga ilmiy axborot beruvchi matnlar bilan ishlashni o‘rgatishda interfaol ta’lim
usullarini qo‘llash muhimdir:Klasterlash: Ilmiy matn mazmunini qismlarga ajratib, asosiy g‘oyalarni
vizual shaklda ko‘rsatish.Problema asosida o‘qitish (PBL): Talabalarga ilmiy muammolarni o‘z
ichiga olgan matnlarni tahlil qilish va ularga yechim izlash topshirig‘ini berish.Rol o‘ynash usullari:
Talabalarni o‘qituvchi va o‘quvchi roliga bo‘lib, ilmiy matnlarni boshlang‘ich sinfda qanday taqdim
etishni amaliy mashg‘ulot orqali o‘rgatish.
2. Vizual materiallardan foydalanish
Matnlarni tushunishni osonlashtirish uchun vizual resurslardan foydalanish:Infografikalar va
diagrammalar: Matnning asosiy mazmunini grafik shaklda tasvirlash.Elektron resurslar: Zamonaviy
dasturlar yordamida ilmiy axborotlarni interaktiv shaklda taqdim etish.Vizual materiallardan
foydalanishIlmiy axborot beruvchi matnlarni o‘rganishda vizual materiallardan foydalanish
talabalarning tushunish va tahlil qilish ko‘nikmalarini sezilarli darajada oshiradi. Vizual resurslar
ilmiy matnlardagi murakkab tushunchalarni soddalashtirish, ularni tushunarli va qiziqarli shaklda
taqdim etish imkonini beradi.
Vizual materiallarning ahamiyati
1. Ko‘rgazmali o‘qitish: Axborotni vizual ko‘rinishda taqdim etish o‘quvchilarning e’tiborini
jalb qiladi va xotirada saqlash jarayonini osonlashtiradi.
2. Tahliliy ko‘nikmalarni rivojlantirish: Diagramma, grafik yoki sxemalarni tahlil qilish
talabalarni axborotni tizimlashtirishga o‘rgatadi.
3. Ilmiy tasavvurni kengaytirish: Vizual materiallar matn mazmunini kengroq tushunishga
yordam beradi va talabalarning mavzuga oid tasavvurini boyitadi.
Vizual materiallarning turlari va ularning qo‘llanilishi
1. Diagrammalar va grafiklar
Ilmiy matnlardagi statistik ma’lumotlar yoki jarayonlarni tushuntirish uchun diagramma va
grafiklardan foydalanish talabalar uchun ma’lumotni yanada aniqroq qilishga yordam beradi.
Masalan, iqlim o‘zgarishining natijalari haqidagi ilmiy matnda haroratning yillik o‘zgarishi
grafik shaklida ko‘rsatiladi.
2. Infografikalar
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
521
Ilmiy matnlarning asosiy qismlarini infografikalar orqali taqdim etish ma’lumotni qisqa, aniq
va vizual tarzda yetkazish imkonini beradi.Masalan, inson organizmining ovqat hazm qilish tizimi
haqida o‘qigan matn asosida jarayonni bosqichma-bosqich infografika shaklida tasvirlash.
3. Rasm va fotosuratlar Biologiya yoki geografiyaga oid ilmiy matnlarni tushuntirishda
o‘simliklar, hayvonlar yoki tabiiy landshaftlarning fotosuratlari qo‘llanilishi mavzuni jonli va
qiziqarli qiladi.Masalan, “Qutb mintaqalari hayoti” mavzusidagi matnni qutb hayvonlarining
fotosuratlari bilan boyitish.
4. Elektron vizual materiallar Multimedia texnologiyalari orqali yaratilgan animatsiyalar,
videolar va interaktiv darsliklar talabalarga ilmiy jarayonlarni dinamik tarzda tushunish imkonini
beradi.Masalan, yerning aylanishi va kun-tun almashinuvi haqidagi matnni animatsiya yordamida
tushuntirish.
Amaliy qo‘llash usullari
1. Talabalarning vizual materiallarni yaratishi
Ilmiy matn asosida talabalar mustaqil ravishda diagramma, grafik yoki infografikalar
tayyorlaydi. Bu usul ularning mavzuni chuqurroq tushunishiga va ijodiy fikrlash qobiliyatini
rivojlantirishga xizmat qiladi.Masalan, talabalar ilmiy maqolani o‘qib, undagi asosiy ma’lumotlarni
infografika shaklida taqdim etadilar.
2. Vizual materiallar asosida muhokama tashkil qilish
Diagrammalar, grafiklar yoki fotosuratlar yordamida talabalarga savollar beriladi va muhokama
tashkil etiladi.Masalan, suvning uch holati haqidagi diagramma bo‘yicha talabalar bilan savol-javob
o‘tkaziladi.
3. Vizual materiallardan foydalanib taqdimot qilish
Talabalarga ilmiy matn asosida taqdimot tayyorlash topshiriladi, bunda vizual materiallardan
foydalanish shart qilib qo‘yiladi. Bu usul o‘z fikrlarini aniq ifodalash va auditoriyani jalb qilish
ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.Natijalar
va
samaradorlikVizual
materiallardan
foydalanish
natijasida:Talabalar ilmiy matnlarning murakkab mazmunini osonroq tushunadi;Matn mazmunini
tahlil qilish ko‘nikmalari sezilarli darajada yaxshilanadi;O‘quvchilar bilan ishlashda ilmiy axborotni
qiziqarli va oddiy shaklda taqdim etish qobiliyati rivojlanadi.Vizual materiallardan foydalanish ilmiy
matnlarni o‘rganish va ularni amaliyotda qo‘llash samaradorligini oshiruvchi muhim metodik
yondashuvlardan biri hisoblanadi.
3. Ko‘rgazmali tajribalar asosida o‘qitish
Boshlang‘ich ta’lim talabalariga ilmiy axborotlarni tushuntirishda laboratoriya tajribalarini
ko‘rgazmali vosita sifatida qo‘llash:Suvning aylanishi haqidagi matnni o‘qigach, amaliy tajriba
o‘tkazish.O‘quvchilarga ilmiy tushunchalarni ko‘rgazmali va qiziqarli shaklda tushuntirishni
o‘rgatish.
4. Talabalarning ijodkorligini rivojlantirish
Ilmiy matnlarni asos qilib, talabalarga ijodiy topshiriqlar berish:Ilmiy mavzular asosida qisqa
hikoyalar yoki darslik qismlarini yozish.Ilmiy tushunchalarni bolalar uchun moslashtirgan holda
videolar yoki plakatlar tayyorlash.Tajriba-sinov ishlari natijalariUshbu metodikani takomillashtirish
jarayonida sinov tariqasida talabalarga bir qator amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazildi. Tajriba
jarayonida:Ilmiy matnlarni tahlil qilish ko‘nikmalari 78% talabalarda sezilarli darajada
yaxshilandi.Axborotni o‘quvchilar uchun moslashtirish qobiliyati 65% talabada oshdi.Didaktik
ko‘nikmalarni rivojlantirish borasida talabalar samaradorligi 85% ga yetdi.
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi talabalari uchun ilmiy axborot beruvchi matnlarga oid didaktik
kompetensiyalarni rivojlantirish ularning kelajakdagi professional faoliyatiga asos bo‘ladi. Ushbu
jarayonda:
1. Interfaol va innovatsion usullarni keng qo‘llash.
2. Talabalarni amaliyotga jalb qilish va ilmiy matnlarni boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga
moslashtirishni o‘rgatish.
3. Axborot texnologiyalaridan faol foydalanish lozim.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
522
Metodikaning takomillashtirilishi ta’lim sifatini oshirishga va talabalarni yuqori malakali
pedagog sifatida tayyorlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Abdullayeva, G. (2019). Ilmiy-axborot matnlari bilan ishlashning metodologik asoslari.
Toshkent: Fan va texnologiyalar nashriyoti.
2. Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Collier Books.3. Hasanboyeva, G'.
(2020). Boshlang‘ich ta'limda innovatsion ta'lim texnologiyalari. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti.
4. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press.
5. Karimov, M. (2021). Didaktik kompetensiyalarni shakllantirishning pedagogik asoslari.
Toshkent: Ma’rifat nashriyoti.
6. National Research Council. (2000). How People Learn: Brain, Mind, Experience, and
School. Washington, DC: National Academies Press.
7. Brown, H. D. (2007). Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language
Pedagogy. New York: Pearson Education.
8. Xodjayev, N. (2022). Boshlang‘ich ta’limda pedagogik innovatsiyalarni qo‘llash metodikasi.
Samarqand: Sharq nashriyoti.
9. Piaget, J. (1970). Science of Education and the Psychology of the Child. New York: Orion
Press.
10. Johnstone, B. (2018). Discourse Analysis. 3rd Edition. Oxford: Wiley-Blackwell.
