SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
493
OG‘IR NUTQ KAMCHILIKLARINI BARTARAF ETISHDA “BLUM KUBI”
TEXNIKASIDAN FOYDALANISH
Mardonova Dinaraxon Saloxiddin qizi
Toshkent davlat pedagogika universiteti,
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15358263
Logopediya kafedrasi tayanch doktoranti
Annotatsiya:
maqolada izchil monolog va dialogik nutqni rivojlantirishda og‘ir nutq
kamchiligiga ega bo‘lgan bolalar bilan ishlashning noan'anaviy shakllaridan foydalanish mavzusi
ochib berilgan. Maktabgacha yoshdagi bolalar o‘rtasida “Blum kubi” texnikasi ishlash
metodologiyasi qisqacha tavsiflangan, shuningdek, ushbu qo‘llanmani maktabgacha ta'lim
tashkilotida o‘qituvchi-logoped ishida qo‘llash natijalari qayd etilgan.
Аннотация
:
В
статье
рассматривается
применение
нетрадиционных
форм
работы
с
детьми
с
тяжелыми
нарушениями
речи
в
развитии
связной
монологической
и
диалогической
речи
.
Кратко
описана
методика
использования
методики
«
Куб
Блума
»
с
детьми
дошкольного
возраста
,
а
также
отмечены
результаты
использования
данного
пособия
в
работе
логопеда
в
дошкольной
образовательной
организации
.
Abstract:
The article examines the use of non-traditional forms of work with children with
severe speech disorders in the development of coherent monologue and dialogic speech. The
methodology for using the Bloom's Cube method with preschool children is briefly described, and
the results of using this manual in the work of a speech therapist in a preschool educational
organization are noted.
Kalit so‘zlar:
nutqni rivojlantirish, izchil nutq, nogiron bolalar, og‘ir nutq buzilishlari, lug‘at,
monologik nutq, dialogik nutq, maktabgacha yosh, “Blum kubi” texnikasi, tanqidiy fikrlash
qobiliyati, fikrlash jarayonlari, nutqiy fikrlash faoliyati.
Hozirgi vaqtda bolalar tobora ko‘proq nutq buzilishlarini boshdan kechirmoqda, bu ularning
atrofidagi odamlar bilan muloqotni keskin cheklaydi. Sinonimlar, qo‘shimchalar va tavsiflarga boy
tasavvurli nutq maktabgacha yoshdagi bolalarda tobora kamayib bormoqda. Tanqidiy fikrlash
qobiliyatini, so‘z boyligini, dialogik va monolog nutq rivojlantirishining kechikishi - pedagogikaning
o‘tkir muammosi bo‘lmoqda.
Pedagog hodimlar bolalarni rivojlantirish uchun nostandart usullarga tobora ko‘proq murojaat
qilmoqdalar. Bunday usullardan biri “Blum kubi” texnikasidir.
Benjamin Blum - amerikalik o‘qituvchi va psixolog bo‘lib, u har qanday matnni tez yodlash,
fikrlash jarayonlarini faollashtirish va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini yaratish texnikasining
hammuallifidir. U bu maqsadda oddiy kubdan foydalanishni taklif qildi, uning yon tomonlarida bola
bajarishi kerak bo‘lgan harakatlar yozilgan bo‘lib, bular:
·
“Nima uchun”;
·
“O‘ylab top”;
·
“Ulashish”;
·
“Nomla”;
·
“Taklif qil”;
·
“Tushuntir”.
O‘ylab
top
Tushunt
ir
Ulashis
h
Taklif
qil
Nima
uchun
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
494
Ushbu kubning o‘ziga xosligi shundaki, u logopedga juda ko‘p turli xil mavzular bo‘yicha juda
boshqacha xarakterdagi savollarni shakllantirish imkonini beradi.
1. “Nomla” bloki eng oddiy blokdir. Bu bolalarning ma’lum bir mavzu bo‘yicha olgan
bilimlarini takrorlashni o‘z ichiga oladi. Obyektni, harakatni, hodisani va hokazolarni oddiygina
nomlash taklif etiladi.
Misol uchun, qahramon yo‘lda uchratgan har kimdan qochib ketgan ertakni ayting.
- “Bo‘g‘irsoq” ertagining bosh qahramoni.
Ushbu blok mavzu bo‘yicha eng umumiy bilimlarni sinab ko‘rishga yordam beradigan
o‘zgaruvchan vazifalar bilan diversifikatsiya qilinishi mumkin.
2. “Nima uchun” bloki sabab-oqibat munosabatlarini shakllantirishga, ya’ni berilgan obyekt
yoki hodisa bilan sodir bo‘ladigan jarayonlarni tavsiflashga imkon beradi.
Masalan: Nima uchun bo‘g‘irsoq bunday yo‘l tutdi? Nega unga bu kerak?
3. “Tushuntir” bloki - ob’ekt yoki hodisani turli burchaklardan ko‘rishga yordam beradigan
aniq savollardan tashkil topadi.
Ushbu blokdagi savollarni shakllantirishga yordam beradigan qo‘shimcha iboralar:
- Bo‘g‘irsoq qanday qilib hammadan qochishga muvaffaq bo‘lganini tushuntirib ber.
- Nima uchun bo‘g‘irsoq barcha qahramonlardan qochib ketganini, lekin tulkidan emasligini
tushuntirib bera olasanmi?
4. “O‘ylab ko‘r” bloki - ijodiy xarakterdagi savollar, ularda taxmin va fantastika elementlari
bo‘lishi mumkin.
Masalan: Ertakning yakuni bo‘yicha o‘z variantingni o‘ylab top.
5. “Ulashish” bloki - bu blok bolalarning aqliy faoliyatini faollashtirish uchun mo‘ljallangan.
Ushbu blokdagi savollar yordamida bolalar tahlil qilishni, fakt va oqibatlarni aniqlashni, olingan
bilimlarning ahamiyatini baholashni o‘rganadilar. Kategoriyali savollar bolaga shaxsiy tajribaga
asoslangan shaxsiy munosabatini ifodalash imkoniyatini beradi. Ushbu blokdagi savollarga hissiy
rang berish tavsiya etiladi. Ya’ni, bolaning his-tuyg‘ulariga e’tibor qaratish, ular nomlangan mavzu
tufayli yuzaga keladi. Masalan, "Menga ertak juda yoqdi, chunki ..."
6. “Taklif” bloki bolalarda aqliy operatsiyalarni rivojlantirishga qaratilgan. Boladan berilgan
muammoni hal qilish uchun o‘z bilimlaridan qanday foydalanishi mumkinligini tushuntirish
so‘raladi.
Masalan: Bo‘g‘irsoqning o‘rnida bo‘lganingda nima qilgan bo‘larding? Bo‘g‘irsoqni qanday
qutqarish mumkinligini taklif qil.
Shunday qilib, maktabgacha yoshdagi bolalar bilan olib boriladigan mashg‘ulotlarda kub
haftaning leksik mavzusini, ma’lum bir mavzu yoki hodisa haqidagi bilimlarni, shuningdek, umumiy
tushunchalarni mustahkamlash uchun muvaffaqiyatli ishlatilishi mumkin.
Masalan, logoped katta maktabgacha yoshdagi bolalarda “Kuz” leksik mavzusini
mustahkamlashi kerak. Buning uchun “Blum kubi” texnikasini qo‘llagan holda quyidagi savollarni
qo‘llashi mumkin:
-
Kuzning belgilarini nomlang;
-
Nima uchun insonlar kuzda kurtka, shlyapa va etik kiyishadi?
-
kuzda barglar nima uchun sarg‘ayadi?
Nomla
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
495
-
Tabiiy materiallardan tayyorlangan kuzgi hunarmandchilik g‘oyalarini taklif qiling.
-
Kuz kelmasa nima bo‘lishini o‘ylab ko‘ring;
-
Kuzatishlaringiz bilan o‘rtoqlashing: bizning hududimizda qanday kuz o‘zgarishlari
allaqachon sodir bo‘lgan.
“Blum kubi” texnikasi - bu pedagoglar (logopedlar) mutlaqo har qanday sinfda - guruh, kichik
guruh, individual, turli sohalarda - kognitiv rivojlanishdan badiiy va estetik rivojlanishgacha
foydalanishi mumkin bo‘lgan noyob vositadir.
Ishlash uchun sizga faqat qog‘oz kub kerak bo‘ladi, uning yon tomonlarida yuqorida sanab
o‘tilgan savollar yoziladi. Maktabgacha yoshdagi bolalar o‘qishni bilmagani uchun o‘qituvchi
mavzuga mos keladigan rasmlarni tanlashi mumkin. Logoped yoki bola kubni tashlaydi. Tushgan
chiziq o‘qituvchiga qanday turdagi savolni berish kerakligini ko‘rsatadi. Agar javob to‘liq bo‘lmasa,
boshqa bolalar uni to‘ldirishlari va tuzatishlari mumkin.
Bu texnika og‘ir nutq nuqsonlari bo‘lgan bolalarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, bolaga berilgan
mavzu bo‘yicha bilimlarni tizimlashtirish, umumlashtirish va faollashtirish imkonini beradi, bolaning
dialogik va monologik nutqini boyitadi. Bundan tashqari, ushbu usul yordamida alohida yordamga
muhtoj bo‘lgan bolani ma’lum bir mavzuga jalb qilish, shuningdek, logopedning berilgan mavzu
bo‘yicha bolalar bilan ishining muvaffaqiyatini aniqlash mumkin bo‘ladi. Qo‘shimcha yetakchi
savollar yordamida bolaga ma’lum ob’ekt yoki hodisa haqidagi ma’lumotlarni eslab qolishga,
grammatik jihatdan to‘g‘ri ibora va umuman monolog qurishga yordam berish mumkin bo‘ladi.
Bu texnikani qo‘llash natijasida bolalarda tizimli rivojlanish qayd etiladi:
‒
qiziquvchanlik, tadqiqotchilik ko‘nikma va malakalarini rivojlantirish darajasi ortadi;
‒
kognitiv jarayonlarning rivojlanish darajasi yuksaladi;
‒
nutq rivojlantirishi takomillashadi;
‒
bolalarning shaxsiy xususiyatlari rivojlanadi.
Subyektiv kuzatishlarga ko‘ra, “Blum kubi” texnikasidan foydalanish logopediya
mashg‘ulotlarining mazmunini sezilarli darajada boyitdi va og‘ir nutq nuqsonida ega bo‘lgan bolalar
bilan ishlash shakllarini diversifikatsiya qildi. Ushbu tizim o‘rta va katta maktabgacha yoshdagi
bolalar bilan ishlashda qo‘llanilishi mumkin.
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, bolalarga bu usul juda yoqadi, ular "Blum kubi" texnikasini tezda
o‘zlashtiradilar va bu usul logopedga maktabgacha yoshdagi bolalarda izchil, grammatik jihatdan
to‘g‘ri nutqni, tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini faol va qiziqarli tarzda rivojlantirishga yordam beradi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, "Blum kubi" texnikasi axborotlarni o‘zlashtirishda
takomillashgan yondashuv bo‘lib, bilimlatni ma’lum tartib asosida tasniflash hamda tizimlashtirib
o‘rganish nuqtai nazardan ahamiyatlidir. U nafaqat o‘quv maqsadlarini to‘g‘ri belgilashga, balki
ularni o‘zaro uyg‘unlikda amalga oshirishga, natija tomon to‘g‘ri yo‘naltirishga, intellectual
ko‘nikma va qobiliyatlarni tizimli va tadrijiy shaklda rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Bu
o‘rganilgan materiallarni eslash, takror aytib berishdan to uning mohiyatini chuqur o‘zlashtirishgacha
bo‘lgan jarayonni qamrab oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Байрамова
Э
.
Э
.
Учимся
думать
вместе
с
детьми
/
Э
.
Э
.
Байра
-
мова
,
Т
.
А
.
Сидорчук
. –2018.
2.
Загашев
И
.
О
.
Учим
детей
мыслить
критически
/
И
.
О
.
Загашев
,
С
.
И
.
Заир
-
Бек
,
И
.
В
.
Муштавинская
. –
СПб
:
Альянс
-
Дельта
, 2017. – 192
с
.
3.
Заир
-
Бек
С
.
И
.
Развитие
критического
мышления
на
уроке
:
пособие
для
учителей
общеобразоват
.
учреждений
/
С
.
И
.
Заир
-
Бек
,
И
.
В
.
Муштавинская
. –
М
.:
Просвещение
, 2016. –
223
с
.
4.
Курьянов
М
.
А
.
Активные
методы
обучения
/
М
.
А
.
Курьянов
,
В
.
С
.
Полов
-
цев
. –
Тамбов
:
Изд
-
во
ТГТУ
, 2016. – 78
с
.
5.
Сидорчук
Т
.
А
.
Я
познаю
мир
Методический
комплекс
/
Т
.
А
.
Сидорчук
. – 2015.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
496
6.
Таксономия
Блума
в
ДОУ
.
Методические
рекомендации
–
Казань
:
Информа
-
ционно
методический
отдел
Управления
образования
ИКМО
, 2019. –
с
. 102.
