SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
480
YOSH SPORTCHILARNI SUZISH SPORT TURIGA YO‘NALTIRISH VA
SPORTCHILARNI TANLASHDAGI MUAMMOLAR
Muxabbatxon Isakova
Andijon davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim nazariyasi kafedrasi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo15358167
o‘qituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada yosh sportchilarni suzish sport turiga yo‘naltirish va ularni
tanlash jarayonidagi muammolar tahlil qilinadi. Suzish bo‘yicha iqtidorli yoshlarni aniqlash, ularning
jismoniy va psixologik tayyorgarligini baholash hamda to‘g‘ri yo‘naltirish tizimini shakllantirish
masalalari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, sportchilarni saralashdagi asosiy muammolar – malakali
murabbiylar yetishmovchiligi, infratuzilma muammolari, tibbiy nazoratning sustligi va motivatsiya
bilan bog‘liq omillar tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari yosh sportchilarni samarali tanlash va
rivojlantirish tizimini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar berishga yo‘naltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Yosh sportchilar, suzish, sportga yo‘naltirish, sportchilarni tanlash, jismoniy
tayyorgarlik, psixologik tayyorgarlik, murabbiylar, infratuzilma, tibbiy nazorat, motivatsiya.
Suzish sporti insonning jismoniy va ruhiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadigan muhim sport
turlaridan biridir. Yosh sportchilarni suzish bilan shug‘ullanishga yo‘naltirish nafaqat ularning
sportdagi yutuqlariga, balki sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga ham xizmat qiladi. Dunyo
miqyosida suzish sportiga bo‘lgan qiziqish ortib borayotgan bir paytda, iqtidorli sportchilarni
aniqlash, saralash va ularni professional darajada tayyorlash masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Yosh sportchilarni suzish sportiga jalb qilish va tanlash jarayoni murakkab bosqichlardan iborat
bo‘lib, bunda jismoniy va psixologik omillar muhim rol o‘ynaydi. Sportchining tabiiy qobiliyatlari,
chidamliligi, suvga moslashuvchanligi, ruhiy tayyorgarligi va motivatsiyasi suzishda muvaffaqiyatga
erishishning asosiy omillaridan biridir. Shu bilan birga, sportchilarni tanlash tizimi samarali tashkil
etilmasa, ko‘plab iqtidorli yoshlar o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon qila olmasligi mumkin.
Hozirgi kunda sportchilarni tanlash va tayyorlash jarayonida bir qator muammolar mavjud.
Jumladan, malakali murabbiylarning yetishmovchiligi, sport infratuzilmasining yetarli darajada
rivojlanmaganligi, tibbiy va ilmiy yondashuvlarning kamligi, shuningdek, bolalar va ularning ota-
onalarining sportga bo‘lgan motivatsiyasining pastligi muhim to‘siqlar sifatida ko‘rinmoqda. Shu
sababli, yosh sportchilarni suzish sportiga yo‘naltirish va ularni tanlash tizimini takomillashtirish
hozirgi kunda dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Ushbu maqolada yosh sportchilarni suzish sport turiga yo‘naltirish jarayoni, sportchilarni
saralash mezonlari, tanlash tizimida uchraydigan asosiy muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha
tavsiyalar batafsil tahlil qilinadi. Maqolaning maqsadi – yosh sportchilarni samarali saralash va
ularning sportda muvaffaqiyat qozonishiga yo‘naltirilgan takliflarni ilgari surishdan iborat.
Tadqiqot obyekti va usullari
: Tadqiqot obyekti. Ushbu tadqiqotning obyekti yosh
sportchilarni suzish sport turiga yo‘naltirish jarayoni va sportchilarni saralash tizimidir. Tadqiqot
asosan 6–16 yosh oralig‘idagi bolalar va o‘smirlar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning jismoniy, psixologik
va fiziologik xususiyatlarini o‘rganishga qaratilgan. Shuningdek, murabbiylar, sport maktablari,
suzish havzalari va sport federatsiyalari faoliyati ham tadqiqot doirasiga kiradi.
Tadqiqot natijalarining ahamiyati.
Mazkur tadqiqot yosh sportchilarni suzish sportiga
yo‘naltirish tizimining kuchli va zaif tomonlarini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek,
sportchilarni samarali tanlash va rivojlantirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish
imkonini yaratadi. Olingan natijalar suzish bo‘yicha iqtidorli sportchilarni tanlash va ularning
imkoniyatlarini to‘liq namoyon qilishga xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalari va tahlili:
Tadqiqot davomida yosh sportchilarni suzish sportiga
yo‘naltirish va ularni tanlash jarayoni bo‘yicha muhim natijalar aniqlandi. Olingan ma’lumotlar yosh
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
481
sportchilarning jismoniy, psixologik va fiziologik xususiyatlarini baholash, tanlash tizimining
mavjud muammolarini tahlil qilish hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishga
yordam berdi. Quyida tadqiqot natijalari bo‘yicha batafsil tahlil keltirilgan.
1. Yosh sportchilarni suzishga yo‘naltirishdagi asosiy omillar
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, yosh sportchilarni suzishga yo‘naltirishda quyidagi asosiy omillar
muhim rol o‘ynaydi:
1.1. Jismoniy xususiyatlar va antropometrik ko‘rsatkichlar
• O‘rganilgan sport maktablarida suzish bo‘yicha iqtidorli yoshlar orasida bo‘yi uzun va qo‘l-
oyoqlari nisbatan katta bo‘lgan bolalar ustunlik qilishi kuzatildi.
• 6–10 yoshdagi bolalar orasida tanlash amalga oshirilganda, suzish texnikasini tez
o‘zlashtirgan bolalarning yelka kengligi va qo‘l uzunligi kattaroq bo‘lishi aniqlandi.
• Suvda harakatlanish qobiliyati yaxshi bo‘lgan sportchilarning mushak tolalari tarkibi suyak
tizimi bilan muvofiq rivojlanganligi kuzatildi
1.2. Psixologik omillar
• Yosh sportchilarning motivatsiya darajasi suzish sportida uzoq muddat shug‘ullanishga ta’sir
qiluvchi asosiy omillardan biri ekanligi aniqlandi.
• 10 yoshdan keyin musobaqaviy stress va bosim ta’sirida ba’zi sportchilar sportni tark etishi
kuzatildi.
• Musobaqalarda muvaffaqiyat qozongan yosh suzuvchilarning o‘ziga bo‘lgan ishonchi yuqori
bo‘lishi aniqlangan.
1.3. Biologik va fiziologik ko‘rsatkichlar
• Chuqur nafas olish qobiliyatiga ega bo‘lgan sportchilar uzoq masofalarga suzishda ustunlikka
ega bo‘lishi kuzatildi.
• Yurak urish chastotasi (HR) va maksimal kislorod iste’moli (VO2 max) yuqori bo‘lgan
sportchilarning chidamlilik ko‘rsatkichlari ancha yuqori bo‘lishi qayd etildi.
2. Sportchilarni tanlash tizimidagi muammolar
2.1. Murabbiylar malakasining yetishmovchiligi
• Tadqiqot davomida suzish bo‘yicha murabbiylarning barchasi ham zamonaviy
yondashuvlarni bilmasligi aniqlandi.
• Ayrim murabbiylar bolalar bilan ishlashda individual yondashuvni qo‘llay olmasligi, bu esa
yosh sportchilarning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi kuzatildi.
2.2. Sport infratuzilmasining yetarli emasligi
• Tadqiqot o‘tkazilgan sport maktablarining ba’zilarida zamonaviy jihozlar va suzish
havzalarining yetishmovchiligi sababli yosh sportchilarning rivojlanishi cheklangan.
• Mashg‘ulot jarayonida suv sifati va gigiyena talablariga to‘liq rioya qilinmagan joylar ham
aniqlangan.
2.3. Sportchilar va ota-onalarning sportga bo‘lgan munosabati
• Ba’zi yosh sportchilar sportga bo‘lgan motivatsiyaning pastligi sababli muntazam
mashg‘ulotlarni tark etgani kuzatildi.
• Ota-onalarning suzish sportiga bo‘lgan qiziqishi farzandlarning sportdagi natijalariga
bevosita ta’sir qilishi aniqlandi.
3. Yosh sportchilarni tanlash tizimini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar
Tadqiqot natijalari asosida quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
3.1. Murabbiylar malakasini oshirish
• Murabbiylar uchun maxsus trening va malaka oshirish kurslarini tashkil qilish lozim.
• Zamonaviy sport fanlari va texnologiyalaridan foydalanish darajasini oshirish kerak.
3.2. Sport infratuzilmasini yaxshilash
• Suzish havzalarining texnik holatini yaxshilash, zamonaviy o‘quv-trening jihozlari bilan
ta’minlash zarur.
• Bolalar va o‘smirlar uchun individual suzish dasturlarini ishlab chiqish lozim.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
482
3.3. Yosh sportchilarning psixologik tayyorgarligini oshirish
• Sportchilar uchun psixologik mashg‘ulotlar va motivatsion treninglarni yo‘lga qo‘yish
muhim.
• Musobaqalarda ishtirok etishdan oldin stressga chidamlilikni oshirish bo‘yicha maxsus
dasturlar ishlab chiqish kerak.
3.4. Ota-onalar bilan ishlash
• Ota-onalarning suzish sportiga bo‘lgan qiziqishini oshirish uchun seminar va uchrashuvlar
tashkil etish lozim.
• Farzandlarini sportga yo‘naltirishda ota-onalar qanday rol o‘ynashi haqida ma’lumot berish
kerak.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, yosh sportchilarni suzish sportiga yo‘naltirish va tanlash
tizimi samarali ishlashi uchun jismoniy, psixologik va infratuzilmaviy jihatlar muhim rol o‘ynaydi.
Mavjud muammolarni hal qilish uchun murabbiylar malakasini oshirish, sport infratuzilmasini
yaxshilash va yosh sportchilar uchun individual yondashuvni kuchaytirish zarur. Tadqiqot natijalari
suzish bo‘yicha iqtidorli yosh sportchilarni aniqlash va ularning rivojlanishiga ko‘maklashuvchi
tizimni takomillashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Yosh sportchilarni suzish sportiga yo‘naltirish va tanlash jarayoni sportchilarni professional
tayyorlash tizimining muhim bosqichidir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, yosh sportchilarning
jismoniy, psixologik va genetik xususiyatlari ularning suzishdagi muvaffaqiyatini belgilab beradi.
Shu bilan birga, tanlash va yo‘naltirish tizimi samarali ishlashi uchun murabbiylarning malakasi,
sport infratuzilmasining sifati va sportchilarning motivatsiyasi muhim omillar sifatida namoyon
bo‘ldi. Tadqiqot davomida yosh sportchilarni saralash va rivojlantirish tizimida bir qator muammolar
mavjudligi aniqlandi. Bular orasida malakali murabbiylarning yetishmovchiligi, suzish sporti uchun
zarur infratuzilmaning cheklanganligi, sportchilarning psixologik tayyorgarlik darajasining pastligi
va ota-onalarning sportga bo‘lgan e’tibori yetarli emasligi asosiy muammolar sifatida ajralib turadi.
Bu muammolar o‘z vaqtida hal etilmasa, iqtidorli yosh sportchilarning rivojlanishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Kelajakda suzish sportiga yosh sportchilarni jalb qilish va ularning rivojlanishini ta’minlash
uchun ilmiy asoslangan yondashuvlar va innovatsion trening usullaridan foydalanish lozim. Bu
nafaqat sportchilarni tanlash jarayonining sifatini oshiradi, balki mamlakatda suzish sportining
umumiy rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
Bompa, T. O., & Buzzichelli, C. (2019). Periodization: Theory and Methodology of
Training. Human Kinetics.
2.
Platonov, V. N. (2015). Sports Training System and Long-Term Athlete Development.
Kiev: Olympic Literature.
3.
Maglischo, E. W. (2003). Swimming Fastest. Human Kinetics.
4.
Costill, D. L., Maglischo, E. W., & Richardson, A. B. (1992). Swimming. Blackwell
Science.
5.
Keskinen, K. L., Komi, P. V., & Hollander, A. P. (2002). Biomechanics and Medicine
in Swimming VIII. University of Jyväskylä.
6.
Arellano, R., Brown, P., Cappaert, J., & Nelson, R. C. (1994). Analysis of 50-, 100-,
and 200-m Freestyle Swimmers at the 1992 Olympic Games. Journal of Applied Biomechanics,
10(2), 189-199.
7.
Mo‘minova,
G.
(2023).
MAKTABGACHA
TALIM
TASHKILOTLARI
TARBIYACHILARINING UMUMMADANIY KOMPOTENSIYALARINI RIVOJLANTIRISH
TEXNOLOGIYALARI. Science and innovation in the education system, 2(2), 122-126.
8. Gulhayo, M. (2023). TECHNOLOGIES FOR DEVELOPMENT OF GENERAL
COMPETENCES OF PRESCHOOL TEACHERS. Science and Innovation, 2(4), 632-634.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
483
9. Iminova D. (2024). INNOVATIV LOYIHALAR VOSITASIDA BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QUVCHILARIDA O‘QISH MOTIVATSIYASINI RIVOJLANTIRISHNING MAZMUNI.
Экономика
и
социум
, (5-2 (120)), 266-274.
10. Iminova, D. N. (2021). MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTI VA MAKTAB
O'RTASIDAGI HAMKORLIKNING AHAMIYATI. Science and Education, 2(1), 301-303.
