VIRTUAL MULOQOTDA “LISONIY SHAXS”NI SHAKLLANTIRUVCHI OMILLAR

SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA

QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman

materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil

adpi.uz

universaljurnal.uz

444

VIRTUAL MULOQOTDA “LISONIY SHAXS”NI SHAKLLANTIRUVCHI

OMILLAR

DSc Dilfuza Nurmanova

Andijon davlat universiteti professori,

PhD Barchinoy Isroilova

Andijon davlat

Doi:

https://doi.org/10.5281/zenodo.15357887

pedagogika instituti o‘qituvchisi

Annotatsiya. Ushbu maqolada internet muhitining xarakterli xususiyatlari, unda bevosita

lisoniy shaxs va uning tildan foydalanish imkoniyatlari, lisoniy shaxsni shakllantiruvchi lingvistik va
ekstralingvistik omillar haqida so’z boradi.

Kalit so‘zlar: nutq ontogenezi, internet, virtuallik, lisoniy shaxs fenomeni, lingvistik omillar,

ekstralingvistik omillar.

Абстрактный

.

В

данной

статье

говорится

о

характерных

особенностях

интернет

-

среды

,

языковой

личности

и

ее

возможностях

использования

языка

,

языковых

и

экстралингвистических

факторах

,

формирующих

языковую

личность

.

Ключевые

слова

:

онтогенез

речи

,

Интернет

,

виртуальность

,

феномен

языковой

личности

,

лингвистические

факторы

,

экстралингвистические

факторы

.

Abstract. This article discusses the characteristic features of the Internet environment, the

linguistic personality and its opportunities for using language, and the linguistic and extralinguistic
factors that shape the linguistic personality.

Keywords: speech ontogenesis, Internet, virtuality, linguistic personality phenomenon,

linguistic factors, extralinguistic factors.

XIX asrning birinchi yarmida V.Gumboldt tomonidan zamonaviy antropologik tilshunoslikka

asos solindi. U bir necha bor, til – bu shunday organki, inson u yordamida o‘z fikrini ifodalaydi deb
ta’kidlagan. U til millat ruhini ifodalashini va shakllantirishini, olam haqidagi milliy tasavvurni
ko‘rsatishini ta’kidlaydi. V.Gumboldt tillarni qiyoslashga alohida e’tibor berish zarurligini aytadi:
“ularning farqi – bu nafaqat tovush va belgilarda, balki dunyoqarashda hamdir. Bunda, barcha til
tadqiqotlarining yakuniy maqsadi va mazmuni yotadi”.

Inson nutqi shakllanish, til o

ʻ

zlashtirilish jarayoni nutq ontogenezi deb nomlanadi. Mazkur

jarayon ikki asosiy bosqichda yuz beradi:

a)

verballashuvgacha bo

ʻ

lgan davr;

b)

verballashuv davri.

Verballashuvgacha bo

ʻ

lgan davrda inson o

ʻ

zini o

ʻ

rab turgan olam obrazlarini 5 ta sezgi:

ko

ʻ

rish, eshitish, sezish, ta’m bilish, hid bilish orqali o

ʻ

zlashtiradi, natijada amaliy bilim to

ʻ

planadi,

ushbu amaliy bilimlar, tabiatdagi denotatlar inson ongida ramzlar shaklida muhrlanib boradi va
signifikatga, nazariy bilimga aylanadi. Bu jarayonda ushbu davrda atrofdagi muloqot tilida denotat
hamda signifikatni ifodalash uchun zarur bo

ʻ

lgan so

ʻ

z shakllari jadal o

ʻ

zlashtiriladi.

Verballashuv davrida esa, mazkur o

ʻ

zlashtirilgan unsurlar faol nutqqa ko

ʻ

chadi va ular

vositasida muloqot jarayoni, axborot almashinuvi yuzaga keladi. Yuqorida ta’kidlaganidek,
insonlardagi bunday axborot almashinuvi ham fonetik, ham semantik qobiqqa ega bo

ʻ

ladi. Demak,

insonlarning o

ʻ

zaro axborot almashinuvi kognitsiya, ya’ni tafakkur natijasida ongda aks etgan

ramzlar va ularni semantik jihatdan ifodalovchi lisoniy birliklar vositasida amalga oshiriladi.

Bugungi kunda

internet

xususiy informatsiya, sotsial, psixologik va lingvistik omil sifatida

qabul qilinmoqda. Internet muhitining xarakterli xususiyatlariga

virtuallik, interaktivlik, globallik,

yaratuvchilik, anonimlik va mozaika

daxldor. Bu ochiq kommunikativ makon, ideal muhitdir

.

Unda

bevosita lisoniy shaxs va uning tildan foydalanish imkoniyatlari, o

ʻ

ziga xos xususiyatlari, ya’ni

til –

inson

yaxlitligi tom ma’nodagi butun bir mohiyat sifatida namoyon bo

ʻ

ladi. Shuning uchun ham

virtual maydondagi muloqot jarayonini shakllantirishda bosh omil sifatida

lisoniy shaxs

ishtiroki va

SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA

QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman

materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil

adpi.uz

universaljurnal.uz

445

uning maqomi asosiy masala sanaladi. O

ʻ

z navbatida, Y.Odilov “Inson madaniy tajriba, lisoniy

bilimlarga ega bo

ʻ

lib borishi bilan o

ʻ

z shaxsiyatini shakllantiradi, shaxsiyatlar birlashib esa, millat

zehniyatini yuzaga keltiradi. Jamiyat – til – madaniyat tarzidagi muntazam ta’sirlashuvda lisoniy va
madaniy malakalarning o

ʻ

zgarib turishi qanchalik tabiiy bo

ʻ

lsa, jamiyat a’zolarining o

ʻ

z lisoniy va

madaniy ko

ʻ

nikmalarini barqaror saqlashga intilish ham shunchalik tabiiy”, – deya o

ʻ

rinli ta’kidlab

o

ʻ

tadi.

Virtual olam va unda kechayotgan muloqot jarayonlari ham alohida belgi xususiyatlarga ega

ekanligi jihatidan xarakterlanadi. Alohida bir shakl va qonuniyatlarga ega bo

ʻ

lib borayotgan mazkur

nutqiy faoliyat og

ʻ

zaki va yozma shakllarning qaysidir ma’nodagi

umumlashmasi, yaxlitligi,

qorishiqligi

tarzida shakllanganligi jihatidan murakkablik kasb etmoqda. Ayni jarayonda til

shaxsining til me’yorlarini bilishi, og

ʻ

zaki va yozma nutq ko

ʻ

nikmalariga ega bo

ʻ

lishi, ularni

chalkashtirmaslik hamda o

ʻ

z o‘rnida qo

ʻ

llay olishi bilan bog

ʻ

liq jihatlar asosiy muammo sifatida

yuzaga chiqmoqda.

Til inson mavjudligining muhim sharti, tilsiz inson faoliyatini tasavvur qilib bo

ʻ

lmaydi. Inson

tildan foydalanish jarayonida uni o

ʻ

z izmiga solishga harakat qiladi, o

ʻ

z navbatida, til ham insonning

ijtimoiy shakllanishida muhim o

ʻ

rin tutadi. Bu holat tilshunoslikda tilda inson omili muammosini

o

ʻ

rganish zaruratini yuzaga keltirdi. D.Xudoyberganova “tilni “til shaxsi”, boshqacha aytganda,

“lisoniy shaxs” omili bilan bog

ʻ

liqlikda o

ʻ

rganish antroposentrik tilshunoslikning qayd etilgan

yo

ʻ

nalishlari qatorida lingvopersonologiyaning mustaqil ilmiy paradigma sifatida shakllanishiga olib

kelganligini hamda lingvopersonologiyaning mustaqil ilmiy paradigma sifatida shakllanishiga
tilshunoslikda lisoniy shaxs muammosini o

ʻ

rganishga e’tiborning kuchayishi sabab bo

ʻ

lgan deb

hisoblaydi”.

Professor A.Nurmonov esa, “tilshunoslik ilmiy paradigmasiga “til shaxsi” kategoriyasining

kiritilishi ilgari tilshunoslik nazaridan chetda qolgan, lekin tilshunoslikka yaqin bo

ʻ

lgan fanlarda keng

qo

ʻ

llanilgan shaxs, ong, tafakkur, faoliyat, xulq, vaziyat singari tushunchalarning o

ʻ

zlashtirilishiga

olib keldi, “so

ʻ

zlovchi shaxs” tushunchasi bugungi kunda psixolingvistika, etnolingvistika,

sotsiolingvistika, ontolingvistika kabi lingvistik yo‘nalishlarni tutashtirib turgan birlashtiruvchi
tushunchaga aylanganligini e’tirof etadi”.

Nutqiy jarayonning yuzaga kelishida til egasi ishtirok etar ekan, individual xususiyatlar lisoniy

shaxslarning voqelanishida muhim omil sanaladi. M.Saidxonov “Tilning vazifasi aloqa-aralashuv
vositasi sifatida quruq axborotni uzatishdan iborat bo

ʻ

lmasdan, butun kommunikativ aktni o

ʻ

z ichiga

oladi. Ya’ni so

ʻ

zlovchining muloqot maqsadi, uzatilayotgan axborotning sifati va adresat tomonidan

qabul qilib olinishi, so

ʻ

zlovchi va tinglovchi o

ʻ

rtasidagi o

ʻ

zaro munosabat, muloqot amalga oshgan

holat” ekanligini qayd etadi.

Nutqiy akt turli nutqiy vaziyatlarda amalga oshirilishi mumkin. Nutqiy vaziyatlar esa turlicha

bo

ʻ

lishi mumkin:

salomlashuv, xayrlashuv, tanishuv, uzr so

ʻ

rash, tashakkur bildirish, tanqid qilish,

tabriklov, istak-xohish bildirish, iltimos

kabi. Mana shu nutqiy vaziyatlarga mos holda so

ʻ

zlovchi

xabar, norozilik, tanbeh, haqorat, qo

ʻ

rqitish, iltimos, maqtov, rag

ʻ

batlantirish, maslahat, nasihat,

ishontirish kabi turli nutqiy aktlardan foydalanadi. Mazkur nutqiy aktlarda tilning nominativ
funksiyasiga qo

ʻ

shimcha ravishda ekspressiv vazifasi faollashadi. Demak, “nutqiy akt so

ʻ

zlovchining

ma’lum muhitda, aniq maqsadda tinglovchiga lisoniy murojaatidir”. Mazkur holatlar o

ʻ

z navbatida

virtual muloqot jarayonida

lisoniy shaxs

fenomenining shakllanishi hamda namoyon bo

ʻ

lishida

muhim omillar sanaladi.

Lisoniy shaxs

– tilga oid bilimlarni egallagan, undan nutq jarayonida foydalana oladigan

jamiyat vakili. Inson muloqotga kirishar ekan, shubhasiz, nutqida uning ichki dunyosi, individualligi
aks etadi. Lisoniy shaxs yagona, takrorlanmas bo‘lib, uning nutqi har doim ham aql-zakovat, ta’lim,
axloq va boshqa ta’sir etuvchi omillar bilan bog‘liq bo‘lavermaydi. Lisoniy shaxsning namoyon
bo‘lishida uning ijtimoiy maqomi va roli muhim sanaladi. “Lisoniy shaxs bir paytning o‘zida bir
necha rolda bo‘lishi mumkin, ammo u qaysi rolda bo‘lsa ham nutqidagi o‘ziga xoslik, har qanday
rolda ham so‘z qo‘llashidagi individuallik, o‘zgachalik, har bir vaziyatda tilning ifoda

SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA

QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman

materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil

adpi.uz

universaljurnal.uz

446

imkoniyatlaridan mohirlik bilan foydalana olishi uning lisoniy shaxs sifatidagi o‘ziga xos qirralarini
namoyon etadi. Inson muloqotga kirishar ekan, kimgadir murojaat qiladi, muloqotga kirishish uchun
kerakli lisoniy birliklarni tanlaydi”. Lisoniy shaxsni shakllantiruvchi omillarni shartli ravishda ikki
turga ajratish mumkin:

lingvistik va ekstralingvistik.

Ekstralingvistik omillar ichida

sotsial omillar

muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bunga lisoniy

shaxsning shakllanishida kommunikativ muloqotni amalga oshiruvchi turli jamoalar: oila,
maktabdagi tengdoshlar, do‘stlar, mahalla, hamkasblar bilan bo‘lgan muloqot jarayonlari kiradi.

Lisoniy omillar

lisoniy shaxsning muloqot jarayonida til birliklaridan qay tarzda foydalana

olishi bilan bog

ʻ

liq malaka va ko

ʻ

nikmalarni egallaganlik darajasiga ko

ʻ

ra belgilaadi. Bu holat o

ʻ

ta

og

ʻ

riqli masala hisoblanadi. Chunki bugungi kunda lison va uning nutqdagi amali bilan bog

ʻ

liq

lisoniy shaxsning til me’yorlarini bilish darajasi, saviyasi, ona tilini bilish va undan to

ʻ

g

ʻ

ri, maqsadga

muvofiq holda foydalanish imkoniyati, nutqiy madaniyati bilan bog

ʻ

liq muammolar uchrab turmoqda

va bu muammolarning yechimi tom ma’nodagi lisoniy shaxs fenomeniga bog

ʻ

liq bo

ʻ

lib qolaveradi.

Professor N.Mahmudov ta’kidlaganidek, borliqda inson mavjud ekan, uning aqlan va ma’nan
rivojlanishi to

ʻ

xtamasligi, til ilmining ham o

ʻ

z-o

ʻ

zidan intihosi bo

ʻ

lmasligi o

ʻ

zgarmas aksiomaga

aylangan hodisa ekanligining isbotidir.

Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, virtual muloqot maydonidagi lisoniy shaxsning maqomi

va o

ʻ

ziga xos qirralarini namoyon etishda asosiy omillar sifatida quyidagilarni ko

ʻ

rsatib o

ʻ

tish

mumkin:

1)

virtual muloqot maydoni;

2)

virtual nutqiy faoliyat (nutqiy akt);

3)

virtual kommunikativ jarayon (aloqa);

4)

lisoniy zaxira;

5)

til me’yorlarini o‘zlashtirganlik darajasi;

6)

intellektual salohiyat (bunda nafaqat lisoniy bilimlargina emas, balki boshqa shaxs

xususiyatlari ham inobatga olinadi);

7)

virtual subyektiv munosabat;

8)

ijtimoiy mavqe (maqom) va boshq.

Nolisoniy omillar,

ya’ni virtual olamdagi turli guruhlar: rasmiy va norasmiy ijtimoiy tarmoq va

boshqalar bugungi kunda

lisoniy shaxs

fenomenining shakllanishida muhim o

ʻ

rin tutadi. Bu

murakkab masala bo

ʻ

lib, alohida tadqiq manbai hisoblanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.

Eminli Böyükxanim

İ

brahim.

İ

nternet memleri kommunikasiya vasitasi kimi / VII

Uluslararas

ı

Türklerin Dünyasi Sosyal Bilimler Sempozyumu. – Ankara, 2023. – S. 234.

2.

Isroilova, B. (2022). TILNING ZARARLANISHI.

Science and innovation

,

1

(B8),

990-994.

3.

Isroilova, B. (2024). VIRTUAL MULOQOTNING FONETIK

XUSUSIYATLARI.

Universal xalqaro ilmiy jurnal

,

1

(3), 61-65.

4.

Isroilova, B. A. TIL MILLAT TAQDIRINI BELGILOVCHI MUHIM OMIL

SIFATIDA.

ILMIY XABARNOMA

, 92.

5.

Komilova, X. (2024). Globallashuv sharoitida xotin-qizlarni ilmiy faoliyatini

rivojlantirishda STEM yondashuv tatbiqi. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 1(12), 111-114.

6.

Shirinova Y. Axborot almashinuvining psixolingvistik jihatlari / Lisoniy meros va

tilshunoslik taraqqiyoti. – Andijon, 2023. – B. 45.

7.

Гумбольдт

В

.

О

различии

строения

человеческих

языков

и

его

влиянии

на

духовное

развитие

человечества

[1830-1835] //

Избранные

труды

по

языкознанию

. –

М

.:

Прогресс

, 1984. –

С

. 37-298.

SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA

QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman

materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil

adpi.uz

universaljurnal.uz

447

8.

Қозоқова

Н

.

Нутқий

вазият

ва

нутқий

акт

муносабати

/

Нутқ

маданияти

ва

ўзбек

тилшунослигининг

долзарб

муаммолари

. –

Андижон

, 2017. –

Б

.32.

9.

Маҳмудов

Н

.

Антропоцентрик

тилшунослик

:

тушунча

ва

терминлар

.

Жамоавий

монография

. –

Тошкент

:

Тубо

, 2022. –

Б

.4.

10.

Нурмонов

А

.

Лингвистик

таълимотнинг

янги

босқичи

.

Танланган

асарлар

. III

жилдлик

. 3

жилд

. –

Тошкент

:

А

kademnashr, 2012. –

Б

.93.

11.

Одилов

Ё

.

Тилнинг

жамият

ва

маданият

билан

таъсирлашуви

//

Ўзбек

тили

ва

адабиёти

. –

Тошкент

, 2023. –

№

2. –

Б

.35.

12.

Саидхонов

М

.

Ишораларнинг

вербаллашуви

ва

матний

хусусиятлари

.

Монография

. –

Тошкент

:

Тамаддун

, 2022. –

Б

.24.

13.

Сафаров

Ш

.

Прагмалингвистика

.

–

Тошкент

:

Ўзбекистон

миллий

энциклопедияси

, 2008. –

Б

.79.

14.

Умурзоқова

М

.

Лисоний

шахснинг

шаклланишида

социал

омилларнинг

ўрни

хусусида

/ VII. Uluslararas

ı

Türklerin Dünyasi Sosyal Bilimler Sempozyumu ISBN:978- 625-00-

8481-6. – Ankara, 2023. – S.459.

15.

Худойберганова

Д

.

Тил

.

Тафаккур

.

Маданият

. –

Тошкент

:

Нодирабегим

, 2020. –

Б

.72-73.