SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
385
ANTIQA BUYUMLAR VA SAN’AT ASARLARI AUKSION (KIM OSHDI)
SAVDOLARINI SUN’IY INTELLEKT ORQALI TASHKIL ETISH VA BOSHQARISHNI
TAKOMILLASHTIRISH.
Ха
lmirzayev Ozodbek Abdurasulovich
ADPI o‘qituvchisi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15356889
ozodhalmirzaev@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada dunyoning ko‘plab mamlakatlarida tashkil etilayotgan antiqa
buyumlar va san’at asarlari auksion savdolari, savdolarning rivojlanish tarixi, savdolarni tashkil
etishning asosiy maqsadlari, auksion savdolarining xalqaro savdo va iqtisodiy aloqalardagi
ahamiyati, antiqa buyumlar va san’at asarlarining auksion savdosini sun’iy intellekt orqali tashkil
etish va rivojlantirish natijasida asar yaratuvchilarining dunyo bozorida o‘z o‘rinlariga ega
bo‘lishlarini ta’minlash va shu orqali qo‘shimcha ish o‘rinlar yaratish, moddiy va moliyaviy jihatdan
ularning rivojlanishi haqida yoritilgan. Bundan tashqari, san’at asarlari jamiyat madaniyatining
rivojlanishidagi ahamiyati ta’kidlangan. Shuningdek, O
ʻ
zbekistonda antiqa buyumlar va san’at
asarlari auksion savdolarini rivojlantirish zamon talabi ekanligi yoritilgan.
Аннотация
:
В
данной
статье
рассматриваются
аукционные
продажи
антиквариата
и
произведений
искусства
,
организованные
во
многих
странах
мира
,
история
развития
продаж
,
основные
цели
организации
продаж
,
значение
аукционных
продаж
в
международных
торгово
-
экономических
отношениях
,
а
также
организация
и
развитие
аукционных
продаж
антиквариата
и
произведений
искусства
посредством
искусственного
интеллекта
,
обеспечивающего
создателям
произведений
искусства
свое
место
на
мировом
рынке
,
тем
самым
создавая
дополнительные
рабочие
места
,
и
их
материальное
и
финансовое
развитие
.
Кроме
того
,
подчеркивается
значение
произведений
искусства
в
развитии
культуры
общества
.
Также
было
отмечено
,
что
развитие
аукционной
торговли
антиквариатом
и
произведениями
искусства
в
Узбекистане
является
насущной
необходимостью
.
Abstract:
This article discusses the auction sales of antiques and works of art organized in
many countries of the world, the history of the development of sales, the main goals of organizing
sales, the importance of auction sales in international trade and economic relations, the organization
and development of auction sales of antiques and works of art through artificial intelligence, ensuring
that creators of works of art have their place in the world market, and thereby creating additional jobs,
and their material and financial development. In addition, the importance of works of art in the
development of the culture of society is emphasized. It is also highlighted that the development of
auction sales of antiques and works of art in Uzbekistan is a requirement of the time.
Kalit so
ʻ
zlar:
Auksion, antiqa buyumlar, san’at asarlar, Christie's, Sotheby's, Heritage
Auctions, Phillips, Bonhams.
Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarda antiqa buyumlar, san’at asarlar auksion savdo
tashkilotchilari hozirgi kunda judayam ko’p, biz ulardan eng etakchilariga etiborimizni qaratamiz,
quyida dunyodagi eng yaxshi rivojlangan antiqa buyumlar va san’at asarlari auksion savdo
tashkilotchilari haqida misollar keltiramiz.
Christie's
— 1766 yilda Jeyms Kristi tomonidan asos solingan Britaniya auktsion uyidir, uning
asosiy binolari King Street, Sent Jeyms, Londonda joylashgan. Nyu-York, Parij, Gonkong, Milan,
Amsterdam, Jeneva, Shanxay va Dubayda qo'shimcha ko'rgazma zallari mavjud. 2023 yil holatiga
ko'ra, Christie's ga qarashli bo’lgan dunyoning 46 mamlakatida ofis va savdo xonalari bor. Ular har
yili tasviriy va amaliy san'at, zargarlik buyumlari, fotografiya, kollektsiya buyumlari, vino va
boshqalarni o'z ichiga olgan 80 toifadagi 350 dan ortiq auktsionlarni o'tkazadi. Hozirda Christie's
frantsuz milliarderi Fransua Pinoga tegishli xususiy kompaniyadir.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
386
Christie's birgina 2022 yilda 8,4 milliard dollarga san'at va hashamatli buyumlar sotdi, bu har
qanday auktsion uyi uchun rekorddir. 2017-yil 15-noyabrda Leonardo da Vinchining “Salvator
Mundi” kartinasi Nyu-Yorkdagi Christie’s’ kimoshdi savdosida Saudiya shahzodasi Badr bin
Abdulloh Al Saudga 450 million dollarga sotildi, bu rasm uchun to‘langan eng yuqori narxga aylandi.
Christie's kimoshdi uyi jahon san'at bozorining yetakchisi bo'lib, uning umumiy daromadi 2017
yilning o'zidayoq 6,6 milliard dollarni tashkil etgan. Sotheby's auktsion uyi bilan birgalikda uning
ulushi antiqa buyumlar va san'at buyumlari auktsion savdosi bo'yicha jahon bozorining 90 foizini
qamrab olgan.
Christie's auksion savdo tashkilotchisi hizmati uchun, ixtiyorida qoladigan komission to’lovlar
miqdori, har bir auksionda sotilayotgan lotdan quyidagicha miqdorda belgilanadi:
2008 yildan 2013 yilgacha;
- 50 000 dollargacha bo'lgan summalar uchun 25 foiz,
- 50 001 dollardan 1 million dollargacha bo'lgan summalar uchun 20 foiz,
- 1 million +1 dollardan yuqori bo’lgan summalar uchun 12 foiz.
2013 yildan to hozirgacha;
- 75 000 dollargacha bo'lgan summalar uchun 25 foiz,
- 75 001 dollardan 1,5 million dollargacha bo'lgan summalar uchun 20 foiz,
- 1,5 million +1 dollardan yuqori bo’lgan summalar uchun 12 foiz.
Sotheby's
-1744-yil 11-martda Londonda kitob sotuvchisi Samuel Beyker tomonidan asos
solingan (Sotheby'sdan oldin dunyoda atigi uchta Shvetsiya auktsion uyi tashkil etilgan edi).
Kompaniyaning nomi Samuel Beykerning jiyani Jon Sotheby (1740-1807) familiyasidan kelib
chiqqan. 1955 yilda Nyu-York, Parij, Los-Anjeles, Syurix, Toronto, Melburn, Myunxen, Edinburg,
Yoxannesburg, Xyuston va Florensiyada ham filiallari ochilgan. 1977 yilda Sotheby's aktsiyalari
ommaga chiqdi, bu kompaniya kapitallashuvining sezilarli o'sishiga yordam berdi. 1980-yillarning
boshlariga kelib, Sotheby's sanoat inqirozining boshlanishi tufayli deyarli bankrot bo'ldi. 2019-yil
iyun oyida, 275-yillik faoliyatida, Sotheby's auktsion uyi xususiylashtirildi, uni fransuz mediamagnat
Patrik Drahi sotib olgan. Bitim qiymati 3,7 milliard dollarni tashkil etgan. Uni Amerikaning maxsus
yaratilgan BidFair US kompaniyasi boshqaradi.
2007 yil may oyida Sotheby's Rossiyada sho''ba korxonasini ochgan birinchi xalqaro kim oshdi
savdosi uyi bo'ldi (OOO Sotheby's Rossiya va MDH), Birinchi bosh direktor Mixail Kamenskiy 2007
- 2016 yilgacha ishlagan. U ketganidan keyin Irina Stepanova yangi direktor bo'ldi. Sotheby's Rossiya
juda ko'p sonli badiiy va madaniy boyliklarni, xususan, Rostropovich-Vishnevskaya to'plamini va
Andrey Tarkovskiy arxivini Rossiyaga qaytarishga yordam berdi.
Heritage Auctions
- 1976-yilda kollektsioner Stiv Ivey tomonidan tashkil etilgan bo’lib,
Texasning Dallas shahrida joylashgan Amerika ko'p millatli auktsion uyi. Heritage numizmatik
kolleksiyalar, komikslar, tasviriy san
ʼ
at, kitoblar, hashamatli aksessuarlar, ko
ʻ
chmas mulk va kino,
musiqa, tarix va sportga oid yodgorliklarni sotuvchi kimoshdi savdosi hisoblanadi. 1982 yilda
Heritage Auctions ikki kollektsioner Stiv Ivey va Jim Xelperin o'rtasida teng huquqli hamkorlikka
aylandi. 1967 yilda Ivey Texas universitetini tashlab, Steve Ivy Rare Coin Co-ni tashkil qildi. 1971-
yilda Garvard universitetining birinchi kursida o
ʻ
qib yurgan Halperin esa Nyu-England noyob
tangalar galereyasiga asos solgan. Keyinchalik u o’qishni tashlab ketdi. Bu ikki erkak ko'pincha
sanoat ko'rgazmalarida va kim oshdi savdolarida yo'llari kesishgan. 1982 yilda Xelperin Bostondagi
biznesini sotib, Dallasga ko'chib o'tdi va Iveyga qo'shildi. U hozirda Heritage kompaniyasining
Yevropadagi operatsiyalarining bir qismini boshqarayotgan hamkori Mark Emorini birga olib keldi.
1986 yilda Greg Rohan qo’shildi. Ivey, Halperin, Rohan va Emorydan tashqari, firma yana to'rtta
hamkorni o'z ichiga oldi ular Pol Minshall, Rayan Carroll, Todd Imhof va Christiano Birrenbachlar
edi. 1996 yilda Heritage Auctions onlayn tanga auktsionlarini osonlashtiradigan veb-saytni ishga
tushirdi. Ushbu onlayn platforma kompaniya uchun potentsial sotuvchilar va xaridorlar doirasini
sezilarli darajada kengaytirdi. Xalperinning rahbarligidan so'ng Heritage o'z biznesini
numizmatikadan tashqari kolleksiyalarni ham qo'shish uchun kengaytirish choralarini ko'rdi. Ushbu
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
387
diversifikatsiya 2001 yilda komikslar kim oshdi savdosidan boshlandi. Keyinchalik, 2003 yilda
kompaniya esdalik bo'limi ochdi, u o'zining navbatdagi auksionidan taxminan 2 million dollarga
ishladi. 2000-yillarning o
ʻ
rtalarida Heritage Auctions musiqa, o
ʻ
yin-kulgi va kino yodgorliklari
bozoriga kirdi. 2006 yilning apreliga kelib, kim oshdi savdosi uyi allaqachon taniqli aktyorlar,
musiqachilar, rejissyorlar va kino sanoatining boshqa arboblariga tegishli bo'lgan kolleksiyalarni o'z
ichiga olgan. U kegingi kim oshdi savdosini o'tkazdi. Ushbu auktsionlarda tarixdagi eng mashhur
filmlar va teleseriallardan turli rekvizitlar, to'plamlar va liboslar to'plami namoyish etildi. Bundan
tashqari, turli musiqachilarga tegishli shaxsiy buyumlar ham ushbu auktsionlarning bir qismi edi.
2010-yilda Heritage o
ʻ
zining hashamatli tovarlar bo
ʻ
limini ishga tushirdi, u zargarlik buyumlari,
sumkalar va boshqa aksessuarlarni o
ʻ
z ichiga oladi. Ayrim hollarda, bu auktsionlarning nodir
buyumlari ikki yuz ming dollardan ko‘proqqa sotilgan. 2013 yilga kelib, kim oshdi savdosi uyi
zamonaviy san
ʼ
atni, jumladan Pablo Pikasso, Endi Uorxol, Joan Mitchell va Edvard Ruscha kabi
rassomlarning asarlarini ham kim oshdi savdosiga qo
ʻ
ygan. Heritage Auctions 2022-yilda 1,45
milliard dollardan oshiq ajoyib sotuvga erishgan. Bundan tashqari Heritage Auctions, Nobel tinchlik
mukofoti sovrindori Dmitriy Muratov sharafiga 103,5 million dollar yig'gan xayriya auktsioni tashkil
etgan va ushbu mablag'larning barchasi qochqinlarga yordam berish bo'yicha insonparvarlik
tashabbuslarini qo'llab-quvvatlash uchun UNICEFga yuborilgan. 2023 yilga kelib Heritage Auctions
umumiy savdosi 1,76 milliard dollarni tashkil etgan G‘arb auktsion uylari orasida uchinchi o‘rinni
egalladi. 2020-yil 1-iyun kuni Heritage Auctions Dallas hududidagi uchta joyni Dallas-Fort-Uort
xalqaro aeroporti yaqinidagi West Airport Freeway va Valley View Laneni birlashtirib, Dallasning
shimoli-g'arbiy burchagida joylashgan yangi dunyo shtab-kvartirasiga asos soldi, 160 000 kvadrat
futlik ob'ektga kompaniyaning 600 nafar xodimidan 450 nafarini joylashtirilgan. Kompaniyaning
Nyu-York shahridagi ofislari Park Avenueda joylashgan. Uning Nyu-York shahridagi faoliyati
asosan tasviriy san
ʼ
at sanoatiga qaratilgan. Heritage kompaniyasining Beverli-Xillzda (Kaliforniya)
G
ʻ
arbiy sohildagi filiali Olimpiya bulvarida joylashgan. 2011-yilda Heritage Kaliforniyaning San-
Fransisko shahridagi Greg Martin Auctions kompaniyasini sotib oldi va kim oshdi savdosi uyining
qurol va qurollarga ixtisoslashgan bo'linmasini tashkil qildi. Heritage 2015 yilda Gonkongda o'z
vakolatxonasini ochish orqali o'z faoliyatini kengaytirdi. 2017 yilning bahorida kompaniya Palm-
Bichdagi ofislari bilan Florida shtatidagi filialini ochdi. 2017-yil yanvar oyida kompaniya Chikagoda
ofis ochdi, shuningdek, 2017-yilda Londonda yangi ofis ochdi. 2015 yilda Heritage Auctions
Gollandiyaning IJsselstein shahrida joylashgan MPO-ni sotib oldi. MPO bilan birlashishi tufayli
Heritage Auksions Belgiyada Bryusselning chekkasida Zaventemda joylashgan ofisiga ega bo’ldi.
Phillips
- 1796 yilda Jeyms Kristining xizmatchisi bo'lgan Garri Fillips tomonidan asos
solingan. Joylashgan joyi London, Buyuk Britaniya. Phillips London, Nyu-York, Jeneva, Berlin,
Bryussel, Los-Anjeles, Milan, Myunxen va Parijda ofislari mavjud bo’lgan zamonaviy san
ʼ
at
olamidagi eng mashhur auksion uylaridan biri. Nyu-York, London va Jenevada zamonaviy san'at,
fotografiya, dizayn va zargarlik sohalarida auktsionlar o'tkazadi. Phillips shuningdek, maslahat
xizmatlarini ham ko’rsatadi jumladan, shaxsiy kolleksiyalarni ishlab chiqishni ham taqdim etadi.
1970-yillarda Fillips xalqaro maydonga chiqdi va Sotheby's va Christie'sdan keyin uchinchi o'rinni
egalladi. 1990-yillarning oxiriga kelib, Phillips Auction House Jeneva, Nyu-York, Tsyurix va idneyda
auktsion uylariga ega edi. 2008 yilda hashamatli tovarlarni sotishga ixtisoslashgan Rossiyaning
Mercury Group kompaniyasi tomonidan sotib olindi.
Bonhams
- 1793 yilda antikvar bosma sotuvchi
Tomas Dodd kitob mutaxassisi Valter Bonham bilan hamkorlik qilganida tashkil etilgan. Kompaniya
kengayib, 1850-yillarga kelib antiqa buyumlarning barcha toifalari, jumladan zargarlik buyumlari,
chinni buyumlar, mebellar, qurol-yarog'lar va zirhlar va sharob bilan shug'ullana boshlagan. Bugungi
kunda san'at asarlari, antiqa buyumlar va avtomobillar bilan shug'ullanadi. 2013-yildan to hozirga
qadar Bonhams Bosh shtab-kvartirasi Buyuk Britaniyaning London, 101 New Bond Streetda o'zining
yangi bosh qarorgohini tashkil etgan. 2015-yilda u Knightsbridge savdo markazining yetti xonali
rekonstruktsiyasini yakunladi, 2016 yilda Bonhams o'zining birinchi onlayn auktsionini o'tkazdi. 25
mamlakatda butun dunyo bo'ylab ofislari va mintaqaviy vakillariga ega. Hozirgi kundagi egasi
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
388
Britaniyaning Epiris xususiy sarmoya kompaniyasi hisoblanadi, unda ishlovchi xodimlar soni 1200
nafarni tashkil etadi (2024 y. holatiga) London, Parij, Nyu-York, San-Fransisko, Los-Anjeles,
Gonkong, Sidney, Bukovskis, Stokgolm, Xelsinki, Bruun Rasmussen, Kopengagen, Boston,
Cornette de Saint Cyr da san’at asarlari, avtomobillar, antiqa kolleksiyalar auksion savdosini sotuvini
o‘tkazib kelmoqdalar.
Poli auksion -
2005 yil 1 iyulda tashkil etilgan bo’lib, manzili Xitoy, Pekin. U China Poly
Group davlat konglomerati tarkibiga kiradi. Gonkong, Makao, Tayvanning Taypey, Yaponiyaning
Tokio, AQShning Nyu-Yorkida rasmiy vakolatxonalari mavjud. 2005 yil noyabr oyida Poly auksion
Pekinda birinchi yirik kimoshdi savdosini o'tkazdi. Lotalar orasida taniqli xitoylik rassomlarning
rasmlari bor edi. Hozirda dunyodagi eng tez rivojlanayotgan auksion uyi sifatida tan olingan. Poly
auksion faoliyati asosan Xitoy san'at asarlarini sotish bilan cheklanadi, gap faqat an'anaviy tasviriy
san'at haqida emas, kim-oshdi savdosiga xattotlik durdonalari, kulolchilik, nodir kitoblar va
qo‘lyozmalar, zargarlik buyumlari va boshqalar ham qo‘yiladi. Lotlar orasida g'arb vinolarini ham
topish mumkin.
“Art Vernissage” auksion
– 2023 yil 24 aprel kuni ilk bor O‘zbekistonda ochilgan auksion
uyida san’at asarlarini auksion savdosi o‘tkazildi. Birinchi auksionga O‘zbekistonda faoliyat
ko‘rsatgan tasviriy san’at namoyondalarining san’at asarlari qo‘yildi. Ular ichida Viktor Ufimsev,
Usto Mo‘min (Aleksandr Nikolayev), O‘ral Tansiqboyev kabi rassomlar bor. “Ko‘p yillar
respublikada san’at asarlarini baholash metodikasi va baholash tashkilotlari bo‘lmagani sababli san’at
asarlari bozori rivojlanmadi va shakllanmadi. Natijada ko‘plab iqtidorli yoshlar, bo‘lajak yetuk
rassom, xaykaltarosh va ustalar boshqa sohalarda faoliyat ko‘rsatib kelmoqda. Mazkur vaziyatni
o‘zgartirish, san’at vakillarining orzusini ro‘yobga chiqarish maqsadida bizining kompaniya ilk
tashabbus bilan chiqdi”, - dedi mutaxassis.
Hulosa
qilib shuni aytish mumkinki, Christie's va Sotheby's auksion uylarida mutaxassis
sifatida ishlayotgan fan nomzodlari bor. Ba'zilari yirik muzeylarga kurator bo'lishgan, yana ba’zilari
kurator bo'lish uchun ketishgan, boshqalari esa gallareyalarda o'n yillik tajribaga ega. Bu erda bir
necha yillar davomida sohaning kuchli mutahassislari ishlagan va etishib chiqqan, bir necha yillar
davomida sohaning taraqqiyotiga hissa qo’shuvchi uziga hos maktab yaratilgan desak to’gri bo’lar
edi.
Ko'pgina kichik auksion uylarida barcha "Yevropa san'ati" uchun mas'ul bo'lgan bitta
mutaxassis ishlaydi, Sotheby's va Christie'sda esa turli davrlar uchun mutaxassislar mavjud, shuning
uchun ular xatolarga kamroq moyil, ularda materiallarning haqiqiyligini baholash uchun texnik
tahlillarni amalga oshiradigan restavratorlar mavjud, ular faqat ko'rish orqali tekshirishga
tayanmaydilar.
Ko’pgina antiqa buyumlar va san’at auksion savdo tashkilotchilari komission to’lovlari bolg'a
narxining baland yoki pastligiga qarab 28% dan 14,5 foizigacha o'zgarib turadi. Xayriya
auksionlarida esa xayriya tashkilotlari va jamoatchilik auksiondan tushgan pulning 100 foizini oladi
deb o'ylashadi, lekin auksion savdo tashkilotchilari tomonidan masalan Bonhams, savdodan tushgan
barcha tushumlar xayriya ishlariga yo'naltirilishini e'lon qildi, so'ngra haqiqatda to'langan pulning 25
foizini o'zida komission to’lov sifatida qolishini tan oldi, bu borada Flog It kompaniyasining antiqa
buyumlar bo'yicha mutaxassisi Charlz Xanson teledasturlarning birida shunday degan: “Agar kim
oshdi savdosi uyi barcha tushum xayriyaga ketadi desa va u xayriya auksioni sifatida e'lon qilinsa,
bolg'a urilganda buyum qanchaga sotilishidan qat'iy nazar, xayriya tashkiloti xaridor to'lagan to'liq
miqdorni olishi kerak”.
Dunyoning ko‘plab mamlakatlarida antiqa buyumlar va san’at asarlari auksion savdo
tashkilotchilari mavjud bo‘lib, ular onlayn va offlayn ko’rinishda savdolarni tashkil etadilar. Yirik
antiqa buyumlar va san’at asarlari auksion savdolari tajribasiga nazar solsak, ular odatda:
- offlayn ko’rinishdagi auksionlarni, auksionning inglizcha va gollandcha turidan foydalangan
holda tashkil etadi. Buning sababi shundaki, antiqa buyumlar va san’at asarlarining auksion
savdolarini offlayn ko’rinishda tashkil qilganda, inglizcha va gollandcha turidan foydalanish ancha
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
389
samarali hisoblanadi, odatda bunday auksionlarda, tarixiy ahamiyatga ega bo’lgan mashhur asarlar
va antiqa buyumlar yuqori baholarga sotiladi;
- onlayn ko’rinishdagi antiqa buyumlar va san’at asarlarining auksion savdolari, inglizcha va
muxirlangan birinchi narx formatidan foydalangan holda tashkil etiladi. Buning sababi, onlayn
ko’rinishda tashkil qilganda inglizcha va muxirlangan birinchi narx formatidan foydalanish ancha
samarali hisoblanadi, odatda bunday auksionlarda tarixiy ahamiyati kamroq bo’lgan, unchalik
mashhur bo’lmagan va yangi antiqa buyumlar, san’at asarlari sotiladi.
Shuni ta’kidlash joizki, antiqa buyumlar va san’at asarlari auksion savdolarini tashkil etishda
dunyoda keng tarqalgan 4 xil (ingliz, golland, birinchi muxrlangan narx, vickrey)savdo
formatlarining barchasidan keng foydalanish orqali yuqori baholarga sotishga erishilmoqda.
O’zbekistonda antiqa buyumlar va sanat asarlari auksion savdolari sohasi yaxshi
rivojlanmagan. Ushbu sohani rivojlantirish uchun eng avvalo sohaga oid huquqiy ba’zani joriy etish
kerak. Boshqa sohalarda qo’llanilayotgan auksion savdolar asosan ingliz auksion formatidan
foydalangan holda tashkillashtirilib kelinmoqda, auksionning boshqa formatlaridan unchalik keng
foydalanilmaydi.
Savdoga ob’ekt qo’yilgach uni ommaviy axborot vositalarida reklama targ’ibot qilish vaqti
O’zbekiston respublikasi fuqarolik kodeksining 380-moddasi bilan aniq belgilab qo’yilgan,
ko’deksda, mol-mulk savdo kuniga qadar ommaviy axborot vositalari orqali 30 kun elonda turishi,
shundan so’ng savdo tashkil qilinishi belgilangan, bu esa ba’zi bir tez sotilishi va istemolga
yo’naltirilishi kerak bo’lgan ob’ektlarning xususiyatlariga mos kelmaydi Sodda qilib aytganda
fuqarolik kodeksining 380-moddasi ko’proq ko’chmas mulklarning auksion savdolarini tashkil
etishga ko’proq mos keladi.
Antiqa buyumlar va san’at asarlari auksion savdolarining ikkilamchi bozorini keng
rivojlantirish maqsadida mol-mulk egasi tomonidan 4 tala formatdagi auksionlarning istalgan turidan
erkin foydalansa va savdoda turish muddatini ihtiyoriy belgilasa ikkilamchi bozorni ravnaq topishiga
tutki bo’lar edi. Zero konstitutsiyamizda xususiy mulk dahlsizligi belgilangan bo’lib, unga ko’ra mulk
egasi savdo formatini va shartlarini erkin va ihtiyoriy tanlamog’i kerak.
Bundan tashqari, auksion savdo tashkilotchilari uchun davlat tomonidan o’rnatilgan qat’iy
daromad solig’i stavkasi mavjud bo’lib u 33 % miqdorida belgilangan, bu ham sohani yangi
ekanligini hisobga olsak, rivojlanishi uchun to’siq bo’la oladi. Dastlabki yillar uchun imtiyoz berish
maqsadga muvofiq.
Shuningdek, O’zbekistonda tarixiy ahamiyatga ega asarlarni sotish ham qonunan ta’qiqlab
qo’yilgan, davlat ahamiyatiga ega bo’lgan, sotilishi ta’qiqlangan san’at asarlari yagona reestrini joriy
etish maqsadga muvofiq, shu orqali reestrga kiritilmagan shaxsiy va xususiy tarixiy antiqa buyumlar,
san’at asarlarini sotish, sotib olish bozorini shakillantirish orqali ikkilamchi bozorni rivojlantirish
maqsadga muvofiq bo’lar edi, ammo bizning asosiy maqsadimiz yangi antiqa buyumlarni va san’at
asarlarini auksion bozorini rivojlantirish orqali mahalliy hunarmandlarimizning bandligini
ta’minlash, ularni jahon bozorida o’z o’rniga ega bo’lishlari uchun keng yo’l ochish, horijiy
valyutalarni davlatimizga kirib kelishini shu yo’l orqali ko’paytirishdir.
Yuqoridagilardan tashqari 2017-yil 1-iyundan e’tiboran O’zbekiston respublikasida,
tadbirkorlarga o‘zlari ishlab chiqargan tovarlarni, umumiy summasi 100 ming AQSh dollari
ekvivalentidan oshmaydigan shartnomalar asosida, chet el valyutasida oldindan to‘lovsiz, akkreditiv
ochmasdan, bank kafolatini rasmiylashtirmasdan hamda eksport shartnomasini siyosiy va tijoriy
xavflardan sug‘urta polisisiz eksportga chiqarishga ruxsat berildi. Davlatimiz rahbari tomonidan
eksport bojiga imtiyozlar berilyapti va bu sohani rivojlantirish uchun muhim omil hisoblanadi.
Bundan tashqari, antiqa buyumlar va san’at asarlarni onlayn sotib olgan chet eldagi mijozlarga to’la
va but holatda etkazib berish masalasi ham muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 18.05.2019 yildagi PF-5721-son “O‘zbekiston
Respublikasida zargarlik tarmog‘ini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni bilan
bog’liq bo’lgan 2022 yil 7 noyabr kuni prezident Shavkat Mirziyoev 1 dekabrdan jismoniy shaxslarga
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
390
10 ming dollargacha bo’lgan zargarlik buyumlarini chetga olib chiqishga ruxsat berishni topshirgan
edi. 2024 yil 19 iyun kuni Prezident Shavkat Mirziyoyevga zargarlik sanoatini yanada rivojlantirish,
zargarlik buyumlarini ishlab chiqarish va sotish faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, tayyor mahsulotlar
eksportini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar taqdimot qilindi. Yurtimizda zargarlik mahsulotlarini
ishlab chiqarish va eksport hajmini oshirish uchun juda katta salohiyat bor. Davlatimiz rahbari
mamlakatimizda qazib olinayotgan oltinning atigi 6 foizi qayta ishlanib, bor-yo‘g‘i 78 million
dollarlik eksport bo‘layotganini qayd etib, tadbirkorlar uchun alohida sharoitlarga ega zargarlik
zonalari tashkil qilinishi, sohaga xomashyo yetkazish, mutaxassis tayyorlash, ishlab chiqarish zanjiri
va sotish tizimini butunlay qayta ko‘rib chiqish muhimligini ta’kidlagan edi. Davlatimiz raxbarining
bu boradagi siyosati ham antiqa buyumlar va san’at asarlarining muhim qismi bo’lgan zargarlik
buyumlariga oid auksion savdolarini rivojlantirishga muhim omil bo’ladi.
Antiqa buyumlar va san’at asarlari auksion savdolari, hozirgi rivojlangan va rivojlanayotgan
davlatlarda bundan 250 - 300 yil oldin boshlangan va bugungi kunga qadar yaxshi rivojlanib
kelmoqda, ta’bir joiz bo’lsa aytish kerakki, dunyoda eng yaxshi rivojlangan auksion savdolar bu
antiqa buyumlar va san’at asarlari auksionidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ayupov R.H. Raqamli iqtisodiyot asoslari: Darslik, – T.: TMI, 2020. – 575 B.
2. Shodmonov Sh. Iqtisodiyot nazariyasi: Darslik, –
Т
.: “LESSON PRESS”, 2021. – 768 B.
3. O‘zbekiston respublikasining Fuqarolik kodeksi 380-moddasi.
4.https://en.wikipedia.org/wiki/Christie%27s 11.12.2024
5.https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%
D1%81 11.12.2024
6.https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B8%D1%81
10.12.2024
7. https://en.wikipedia.org/wiki/Heritage_Auctions 28.12.2024
8.https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BF
%D1%81_(%D0%B0%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD) 12.12.2024
9. https://en.wikipedia.org/wiki/Bonhams 28.12.2024
10.https://ru.wikipedia.org/wiki/Poly_Auction#%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0
%BB%D0%B5%D0%BC%D1%8B 29.12.2024
11.Endi auksionga qo‘yilgan O‘zbekistondagi san’at asarlarini onlayn sotib olish mumkin
29.12.2024
12.https://www.reddit.com/r/MuseumPros/comments/16l87vo/bonhams_christies_sothebys_w
hats_the_difference/?rdt=60444 29.12.2024
13. https://www.theguardian.com/society/article/2024/jul/07/top-uk-auction-house-told-to-
stop-taking-buyers-premium-for-charity-sales 29.12.2024
14. https://daryo.uz/k/2017/09/08/bojxona-oldindan-tolov-tushumning-50-foizi-taqiqlangan-
mahsulot-eksporti-aksiz-soligi-va-farmatsevtika-bojlari 03.01.2025y
15.https://www.gazeta.uz/uz/2023/10/31/jewelry/ 03.01.2025y. Manba Gazeta.uz
16.https://president.uz/uz/lists/view/7329 03.01.2025y
