SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
375
SUN’IY INTELLEKT VA HUQUQIY ONG: YOSHLAR HUQUQIY MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI
Andijon shahar 35-Davlat ixtisoslashtirilgan
maktabi Davlat va huquq asoslari fani
o‘qituvchisi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15356768
Kadirova Muxabbatxon Adildjanovna
Annotatsiya
:O‘zbek tilida: Maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining yoshlar huquqiy
ongini shakllantirishdagi o‘rni tahlil qilingan. Raqamli ta’lim vositalari yordamida o‘quvchilarda
huquqiy tafakkur, qonunlarga hurmat va fuqarolik ongini shakllantirishda sun’iy intellektning
imkoniyatlari ochib berilgan.
Kalit so‘zlar
O'zbek tilida: sun’iy intellekt, huquqiy ong, huquqiy madaniyat, raqamli
texnologiyalar, yoshlarda huquqiy tarbiya, interaktiv ta’lim, AI ta’limda
Аннотация
:
В
статье
рассматривается
роль
технологий
искусственного
интеллекта
в
формировании
правового
сознания
молодежи
.
Освещены
возможности
цифрового
образования
в
повышении
правовой
культуры
,
уважения
к
закону
и
гражданской
ответственности
среди
учащихся
.
Ключевые
слова
:
искусственный
интеллект
,
правовое
сознание
,
правовая
культура
,
цифровые
технологии
,
правовое
воспитание
молодежи
,
интерактивное
обучение
,
ИИ
в
образовании
Abstract
: This article explores the role of artificial intelligence technologies in developing legal
awareness among youth. It highlights how digital educational tools can enhance students'
understanding of the law, respect for legislation, and civic responsibility.
Key words:
artificial intelligence, legal awareness, legal culture, digital technologies, legal
education for youth, interactive learning, AI in education
Zamonaviy axborot asrida yoshlarning huquqiy madaniyatini shakllantirish ustuvor
vazifalardan biridir. O‘quvchilarda huquqiy ong va qonunlarga hurmat tuyg‘usini mustahkamlashda
innovatsion texnologiyalar, xususan sun’iy intellekt (SI) vositalarining o‘rni tobora ortib bormoqda.
Sun’iy intellekt vositalari nafaqat ma’lumot yetkazuvchi, balki o‘quvchini interaktiv tarzda
o‘rgatuvchi, mustaqil fikrlashga yo‘naltiruvchi vosita sifatida ta’lim sohasiga kirib kelmoqda.
Ayniqsa, huquqiy ta’lim jarayonida SI texnologiyalaridan foydalanish orqali qonunlarni interaktiv
shaklda o‘rganish, virtual sud mashg‘ulotlari, huquqiy testlar va muhokamalarni tashkil etish
imkoniyati mavjud.
Sun’iy intellekt orqali huquqiy materiallarni shaxsiylashtirilgan tarzda yetkazish, har bir
o‘quvchining bilim darajasiga mos kontent yaratish imkoniyati. Bu orqali o‘quvchilar individual
yondashuv asosida qonunlar mohiyatini chuqurroq anglaydi. Misol uchun, sun’iy intellekt yordamida
shakllantirilgan interaktiv modularda o‘quvchining oldingi javoblariga asoslanib, unga mos testlar,
video darslar va huquqiy keyslar taklif qilinadi.
Huquqiy interaktiv platformalar (masalan, LegalTech Startups platformalari, VirtualCourt,
LawDojo, LegalEDU) orqali o‘quvchilar real hayotdagi huquqiy vaziyatlarni virtual muhitda
o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Masalan, LawDojo mobil ilovasi AQSh qonunchiligi asosida
ishlab chiqilgan bo‘lib, o‘yin shaklida testlar va viktorinalar orqali foydalanuvchining huquqiy
bilimini oshiradi. VirtualCourt esa sud jarayonlarining simulyatsiyasini yaratib, o‘quvchilarni sud
jarayonlarida ishtirok etish bo‘yicha tayyorlaydi. LegalEDU esa raqamli ta’lim platformasi bo‘lib,
unda interaktiv huquqiy modullar, case-study va virtual seminarlar mavjud. O‘zbekistonda ham
huquqiy bilimlarni oshirishga xizmat qiluvchi platformalar yaratilmoqda, masalan, “Huquqiy axborot
portali” orqali qonunlar va me’yoriy hujjatlar bilan tanishish, test sinovlaridan o‘tish imkoniyati
mavjud.
Huquqiy axborot portali — www.lex.uz
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
376
Huquqiy axborot portali
— O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi
"Lex.uz"
nomi bilan tanilgan rasmiy huquqiy axborot platformasidir. Ushbu portal mamlakatdagi barcha
normativ-huquqiy hujjatlarning yagona va ochiq elektron bazasi sifatida faoliyat yuritadi.
Asosiy funksiyalari va imkoniyatlari:
1. Rasmiy hujjatlarga ochiq kirish:
O‘zbekiston Respublikasi qonunlari;Prezident
farmonlari, arorlari;Vazirlar Mahkamasining qarorlari;Vazirlik va idoralar buyruqlari;Konstitutsiya,
kodekslar va boshqa asosiy huquqiy manbalar.
2. Qidiruv tizimi:
Kalit so‘zlar, hujjat raqami yoki qabul qilingan sana asosida hujjatlarni
tezda topish mumkin.Hujjatlar rus va o‘zbek tillarida mavjud (ba'zilari ingliz tilida ham).
3. Doimiy yangilanish:
Har kuni yangilab boriladi.Qonun hujjatlariga kiritilgan o‘zgarishlar
real vaqt rejimida aks ettiriladi.
4. Elektron hujjat shakli:
Har bir hujjat PDF shaklida yuklab olish yoki chop etish uchun
qulay formatda taqdim etiladi.Hujjatlarning amaldagi va tarixiy tahrirlari mavjud.
5. Interaktiv imkoniyatlar:
“Yuridik yordam” bo‘limi orqali fuqarolar o‘z huquqlari va
majburiyatlari haqida umumiy ma’lumot olishlari mumkin.Yuridik terminlar lug‘ati, qonunchilikka
oid savol-javoblar, izohlar mavjud.
Ta’lim va yoshlar uchun foydasi:
-
O‘quvchilar va talabalar qonun hujjatlarini bevosita rasmiy manbadan o‘rganishlari mumkin.
-
Mustaqil ish, referat, ilmiy maqola yoki sud simulyatsiyasi kabi mashg‘ulotlarda foydalanish
imkoniyati keng.
-
O‘zbekistonda huquqiy ong va madaniyatni oshirishda muhim vosita hisoblanadi.
LegalTech nima?
LegalTech
— bu “Legal” (huquq) va “Technology” (texnologiya) so‘zlarining birikmasidan
hosil bo‘lgan atama bo‘lib, huquqiy xizmatlar va yuridik jarayonlarni raqamlashtirish,
avtomatlashtirish va soddalashtirishga xizmat qiluvchi texnologik echimlar majmuasidir. Bu
yo‘nalishdagi
startaplar
(yangi texnologik loyihalar) huquq sohasi samaradorligini oshirishni
maqsad qilgan.
Mashhur LegalTech Startuplar va ularning faoliyati:
1. DoNotPay (AQSh) -
“Dunyoning birinchi robot advokati” sifatida tanilgan. Oddiy
foydalanuvchilarga turli yuridik huquqlarini himoya qilishda yordam beradi (masalan, jarimalarga
e’tiroz bildirish, kompensatsiya talab qilish).
Afzalligi:
Huquqiy xizmatlarga kirish imkoniyatini demokratlashtiradi — arzon, qulay va tez.
2. Ross Intelligence -
Sun’iy intellekt yordamida sud amaliyoti va qonunchilikni tezkor tahlil
qiladi, advokatlarga huquqiy izlanishlarda yordam beradi.
Afzalligi:
Vaqtni tejaydi va ilmiy hujjatlarni izlashni avtomatlashtiradi.
3. LegalZoom -
Onlayn huquqiy xizmatlar ko‘rsatuvchi platforma bo‘lib, foydalanuvchilar
shartnomalar tuzish, kompaniya ro‘yxatga olish, vasiyatnomalar tayyorlash kabi xizmatlardan
foydalanadi.
Afzalligi:
Huquqshunos yordamisiz ko‘p huquqiy jarayonlarni mustaqil amalga oshirish
imkonini beradi.
4. LawGeex -
Sun’iy intellekt asosida shartnomalarni avtomatik tahlil qilish va tekshirishni
amalga oshiradi.
Afzalligi:
Yuridik bo‘limlarning ishini yengillashtiradi, xatolik ehtimolini kamaytiradi.
5. Casetext -
AI yordamida sud qarorlarini tahlil qiladi, huquqiy maqolalarni avtomatik
tavsiya etadi.
Afzalligi:
Advokatlar va talabalar uchun juda foydali izlanish vositasi.
Ta'limda LegalTech qo‘llanilishi:
1.
Talabalar virtual sud mashg‘ulotlarini o‘tkazishlari mumkin.
2.
Sun’iy intellekt yordamida interaktiv testlar, case-study tahlillarini yaratish osonlashadi.
3.
Huquqiy adabiyotlarni avtomatik tarjima qilish va izoh berish imkoniyati mavjud bo‘ladi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
377
ChatGPT kabi modellar yordamida huquqiy masalalarni muhokama qilish, testlar tuzish va
tahlil qilish, real hayotdagi huquqiy vaziyatlarga munosabat bildirish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Masalan, ChatGPT yordamida o‘quvchilar “Agar men sudya bo‘lsam” mavzusida virtual bahs-
munozaralarda qatnashishlari, o‘z huquqiy fikrlarini asoslash orqali tahliliy va tanqidiy fikrlashni
shakllantirishlari mumkin.
Plagiat, noto‘g‘ri ma’lumot, shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi kabi muammolar yuzasidan sun’iy
intellektdan foydalanishda huquqiy ehtiyot choralarini ko‘rish zarurati. Ayniqsa, sun’iy intellektdan
olingan ma’lumotlar manbaini aniqlash, ularni bexato talqin qilish va mualliflik huquqlarini
buzmaslik muhimdir. Shu sababli, huquqiy madaniyatni shakllantirishda raqamli etikaga doir bilimlar
ham o‘rgatilishi kerak.
Xulosa
Yoshlar huquqiy madaniyatini shakllantirishda sun’iy intellekt texnologiyalarining
ahamiyati katta. Bu texnologiyalar ta’lim jarayonini faollashtiradi, interaktiv o‘rganishga yo‘l ochadi
va o‘quvchilarda huquqiy fikrlashni rivojlantiradi. Biroq, bu vositalardan foydalanishda huquqiy va
axloqiy me'yorlarga qat’iy amal qilish zarur. Huquqiy ong va sun’iy intellekt uyg‘unligi orqali
zamonaviy fuqarolik jamiyatining huquqiy madaniyatli yoshlarini tarbiyalash mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Alimov B. (2023). "Huquqiy ong va yoshlar madaniyati". Toshkent: Adolat nashriyoti.
2.
Holmes, W., Bialik, M., Fadel, C. (2019). "Artificial Intelligence in Education:
Promises and Implications for Teaching and Learning". Boston: Center for Curriculum Redesign.
3.
Karimova S. (2022). "Sun’iy intellekt va raqamli ta’lim". Innovatsion pedagogika
jurnali, 4(1), 45-50.
4.
Mirzayeva N. (2021). "Raqamli texnologiyalar va huquqiy madaniyat". Oliy ta’limda
raqamlashtirish. TDIU nashrlari.
5.
UNESCO. (2021). "AI and Education: Guidance for Policy-Makers". Paris: UNESCO
Publishing.
