SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
353
SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA KONSENTRATSIYALANGAN TA’LIM
TEXNOLOGIYASINI TA’LIM JARAYONIGA JORIY QILISH
Andijon davlat pedagogika instituti
Boshlang’ich ta’lim metodikasi kafedrasi
v.b dotsenti (PhD) Iminova Xurshida Muxtarovna
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15356652
Tel: +998974737722
Annotatsiya.
Mazkur tadqiqotda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalaridan foydalangan holda
onlayn ta’limda talabalarning diqqat darajasini oshirishga qaratilgan konsentratsiyalangan ta’lim
texnologiyasi yoritilgan. Blink tezligi va yuz ifodalarini kuzatish orqali talabalarning faolligini
baholash va ushbu ma’lumotlarni o‘qituvchilarga
е
tkazish orqali o‘quv natijalarini yaxshilash
imkoniyati o‘rganilgan. Bu usullarning samaradorligi, etik masalalari va ta’limdagi innovatsion
yondashuvlarni qo‘llashning ahamiyati tahlil qilingan.
Kalit suzlar:
Onlayn ta’lim texnologiyalari, konsentratsiyalangan mashg‘ulot, konsentrlangan
ta’lim tamoyillari, sun’iy intelekt, blink tezligini kuzatish, yuz ifodalari, diqqat darajasi, moslashish.
Внедрение
технологии
концентрированного
обучения
с
использованием
искусственного
интеллекта
в
образовательный
процесс
.
Аннот
a
ция
.
В
данном
исследовании
освещена
технология
концентрированного
обучения
,
направленная
на
повышение
уровня
внимания
студентов
в
онлайн
-
образовании
с
использованием
технологий
искусственного
интеллекта
(
ИИ
).
Оценка
активности
студентов
через
мониторинг
частоты
морганий
и
выражений
лица
и
передача
этих
данных
преподавателям
позволяет
улучшить
учебные
результаты
.
Проанализирована
эффективность
этого
метода
,
этические
вопросы
и
значение
применения
иннов
atsi
онных
подходов
в
образовании
.
Ключевые
слова
:
технологии
онлайн
-
образования
,
концентрированные
занятия
,
принципы
концентрированного
обучения
,
искусственный
интеллект
,
мониторинг
частоты
морганий
,
выражения
лица
,
уровень
внимания
,
адапт
atsi
я
.
Implementation of Concentrated Learning Technology Using Artificial Intelligence in
the Educational Process.
Abstract.
This study presents a concentrated learning technology aimed at enhancing students’
attention levels in online education through the use of artificial intelligence (AI) technologies. By
assessing student activity through the monitoring of blink rates and facial expressions, and by
delivering this information to instructors, the method offers an opportunity to improve learning
outcomes. The effectiveness of this approach, ethical considerations, and the importance of applying
innovative approaches in education are analyzed.
Keywords:
online education technologies, concentrated learning, principles of concentrated
learning, artificial intelligence, blink rate monitoring, facial expressions, attention level, adaptation.
Кириш
Respublikamizda zamonaviy talablar asosida ta’lim sifatini oshirish, umumta’lim
maktablarining o‘quv dasturlari, o‘quv-metodik adabiyotlarini xalqaro talablar asosida yangilash,
o‘quvchilarning iqtidori va chuqur bilimlarni egallashi uchun zarur shart-sharoitlar yaratish
maqsadida Prezident maktablarini tashkil etish bo‘yicha qator tashabbus va g’oyalar ilgari
surilmoqda. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasida
“Ilmiy-tadqiqot va innovatsiya faoliyatini rag’batlantirish, ilmiy va innovatsiya yutuqlarini
amaliyotga joriy etishning samarali mexanizmlarini yaratish” vazifalari belgilab berildi. Bu esa,
ta’limni axborotlashtirish sharoitida o‘quvchilarga ta’lim berishda yangi texnologiyalarga
asoslangan rivojlantiruvchi darslarni takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etishini ko‘rsatadi.
Darslarni tashkil etish shakllarini rivojlantirishdagi integrativ tendentsiyalarning oqibatlaridan
biri bu konsentratsiyali ta’limning paydo bo‘lishi faktidir, uning mohiyati ko‘p predmetlilikni yo‘q
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
354
qilishdir. O‘quv kuni, hafta, ya’ni 6 ta fan o‘rniga 6 ta darsda 1-2 ta fan o‘rganiladi. Bu talabalarning
e’tiborini bir mavzuni uzluksiz o‘rganishga qaratish sharti bo‘lib xizmat qiladi, oldingi materialni
unutib qo‘ymaslik va yaxlitlikni buzish (yangi o‘rganilayotgan materialni birlamchi idrok etishdan
boshlab va ko‘nikmalarni shakllantirish bilan yakunlash, istisno qiladigan “immersion” sharti va
undan foydalanish); mavzuni, bo‘limni yoki butun o‘quv intizomini bir martalik o‘rganish, ularning
mustahkam o‘zlashtirilishini ta’minlash; o‘quv jarayonini o‘quvchilarning ijodiy faolligini
rivojlantirishga yo‘naltirish; o‘qituvchi va talabalar o‘rtasida hamkorlik qilish, nazariya va amaliyotni
muvaffaqiyatli integratsiyalash, talabalarning yagona bilim va ko‘nikmalarini shakllantirish uchun
qulay shart-sharoitlar yaratish; bilishning yaxlit jarayonini adekvat ravishda amalga oshiradigan
ta’limni tashkil etish shakllari majmuasini qo‘llashd
ı
r.
“Konsentratsiya” va “kontsentratsiyalangan” tushunchalariga ilmiy adabiyotlar, lug’atlarda
turli ta’riflar keltirilgan. Lingvistik tahlil ushbu tushunchalarning universal tabiati va keng
qo‘llanilishini ko‘rsatdi. Etimologik jihatdan “kontsentratsiya” so‘zi yangi lotincha
concentration
so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib
,
bu
е
rda
con
(lotin. ) s (ruscha),
centrum
(lotin.)
– sentr, sredina
(ruscha) – markaz, o‘rta (o‘zb.). Rus tilidagi eng yaqin so‘z konsentratsiya so‘zidir. “Konsentratsiya”
tushunchasining barcha soyalarini aniqlash uchun sinonimik va antonimik qatorlarni tuzish maqsadga
muvofiqdir. Shunday qilib, yuqorida aytib o‘tilganlardan tashqari “O‘zbek tilining izohli lug’ati”
[Izoh.uz sayti]. “kontsentratsiya” so‘zi “bir joyga to‘plash”, “yig’ish”, “to‘planish, yig’ilish”, shu
bilan birga “suyuqlikda eritilgan yoki havoga tarqalgan moddaning shu suyuqlik yoki havo hajmiga
nisbatan miqdori, ko‘p-ozligi, quyuq-suyuqligi” kabi tushunchalarni beradi. “Rus tili sinonimlari
lug’ati [511-bet] “kontsentratsiya” so‘zi “to‘plash” tushunchasini beradi. “Xorijiy tillarning
zamonaviy lug’ati ” [308-bet] so‘zlari bu qatorni “to‘yinganlik” va “birlashma” so‘zlari bilan
to‘ldiradi. V.I.Dal turkumni “qalinlash”, “Katta qomusiy lug’at” [ 625-bet] “yig’ish” va “yig’ish”
so‘zlari bilan to‘ldiradi. “Konsentratsiya”ga qarama-qarshi tushunchalar “farqlar”, “tarqalish”,
“dispersiya” deb hisoblanadi [ pr. Ostapenko 222-b.]. Ko‘rinib turibdiki (ayniqsa sinonimlarni tahlil
qilganda) “kontsentratsiya” tushunchasi ikkita savolga mos keladigan ikkita printsipning
mavjudligini nazarda tutadi: “nimaning konsentratsiyasi?” va “nimada konsentratsiya? (yoki
qayerda?)”.
Bizning holatda, birinchi tamoyilga (biz nimaga e’tibor qaratmoqdamiz?) biz turli darajadagi
parchalanish va izchillik (umumlashtirish) bo‘lishi mumkin bo‘lgan bir xil mohiyat bo‘lgan o‘quv
materialini kiritamiz. O‘quv materiali deganda biz o‘quvchilarga
е
tkazilishi kerak bo‘lgan maxsus
tuzilgan (umumlashtirilgan) va tartiblangan axborotni tushunamiz. O‘quv materialining
konsentratsiyasi deganda o‘quv ma’lumotlarini tartibga solish (strukturalash, umumlashtirish) va
ularni vaqt bo‘yicha tarqatish jarayoni tushunilishi kerak. Konsentratsiya darajasi deganda biz
ma’lum miqdoriy munosabatlarni tushunamiz:
1) o‘quv materialini tartiblash (umumlashtirish, uyg’unlik) darajasi (tarkibiy-mazmun tomoni)
2) ta’lim jarayoni (vaqt jihati) birlik uchun talabalarga uzatiladigan va o‘zlashtirilgan ta’lim
ma’lumotlari miqdori. [Ostapenko]
So‘nggi yillarda onlayn ta’lim texnologiyalarining keng tarqalishi talabalarga har tomonlama
moslashuvchan ta’lim olish imkonini berdi. Onlayn ta’lim dunyoning turli burchaklarida talabalarga
ta’lim olishda yangi-yangi imkoniyatlar bermokda. Biroq, bu jarayonda e’tibor qaratilgan asosiy
muammolardan biri – talabalarning diqqat darajasini saqlab turish. Konsentratsiyalangan ta’lim
texnologiyasining asosiy maqsadi – talabalarning onlayn darslarda e’tiborini oshirish va uni barqaror
saqlab turish.
Ushbu tadqiqotda onlayn ta’limda konsentratsiyalangan ta’lim texnologiyasini joriy qilish,
ya’ni talabalarning diqqat darajasini oshirish uchun zamonaviy Sun’iy intelekt va axborot
texnologiyalaridan foydalanish muhokama qilingan. Sun’iy intelekt va axborot texnologiyalari
talabalarning e’tibor darajasini aniqlashda samarali vosita hisoblanadi. Ushbu tadqiqotda aynan shu
texnologiyalarning samaradorligi va ularni joriy qilishdagi etik qiyinchiliklar yoritilgan.
Adabiyot Sharhi
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
355
Konsentratsiyalangan ta’lim texnologiyasi talabalarning diqqat darajasini oshirishda samarali
е
chim sifatida tan olingan. Masalan:
Blink tezligini kuzatish:
Kuli (2020) tadqiqotida blinklar tezligi talabalarning diqqat darajasi
bilan bog’liqligi o‘rganilgan. Blink tezligi yuqori bo‘lganda talabaning diqqati pasaygan bo‘lishi
ehtimoli katta bo‘ladi, chunki inson diqqati jamlanganida blinklar tezligi sekinlashadi.
Yuz ifodalari va emotsional holatlar:
Smit va Braun (2019) yordamida yuz ifodalarini tahlil
qilish yordamida emotsional holatlar (masalan, quvonch, xafa bo‘lish, xavotir)ning diqqat darajasiga
ta’siri aniqlangan. Ularning tadqiqoti talabalarning emotsional holati diqqat darajasiga qanday ta’sir
ko‘rsatishini namoyish qildi.
Fiziologik ko‘rsatkichlar:
Markez va boshqalarning (2021) tadqiqoti talabalarning
konsentratsiya darajasini elektrodermal faollik yoki yurak urishlarini o‘lchash orqali aniqlash
samaradorligini ko‘rsatdi. Bu kabi fiziologik o‘lchovlar diqqat darajasini aniqlashda ishonchli
hisoblanadi.
Blink tezligini kuzatish, yuz ifodalarini tahlil qilish kabi usullar talabalarning diqqat darajasini
aniqlashga yordam beradi. Masalan, Richardson va hamkasblarining tadqiqotida (2020) blinklar
tezligining yuqori bo‘lishi talabaning diqqatdan chetlanishini, past bo‘lishi esa diqqat yuqori darajada
ekanligini ko‘rsatdi. Shuningdek, Pak va Li (2019) yuz ifodalarini tahlil qilish orqali talabalarning
emotsional holati (xursandlik, zerikish, xavotir) diqqat darajasiga ta’sir etishini aniqladi.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda konsentratsiyalangan ta’lim texnologiyasi talabalarning blink tezligi va yuz
ifodalarini kuzatish orqali joriy qilingan. Blinklar tezligini aniqlash uchun suniy intelekt yordamida
kuzatuvchi kameralardan foydalanildi va ular orqali yig’ilgan ma’lumotlar algoritmlar yordamida
tahlil qilindi. Blinklar tezligi yuqori bo‘lsa, tizim ogohlantirish chiqaradi va bu talabalarning diqqatini
qayta yo‘naltirishga yordam beradi. Shunga o‘xshab, yuz ifodalarini aniqlash uchun algoritm talaba
yuzidagi o‘zgarishlarni tahlil qiladi.
Tadqiqotda konsentratsiyalangan ta’lim texnologiyasini joriy qilish uchun quyidagi ikki asosiy
uslub qo‘llanildi:
1. Blinklar tezligini kuzatish algoritmi: Kameralar orqali blinklarni kuzatib, blinklar tezligi va
uzoqligi o‘lchanadi. Bu algoritmlar talabalarning blinklar tezligini o‘lchash va uning asosida diqqat
darajasini baholash imkoniyatini yaratadi.
2. Yuz ifodalarini tasniflash algoritmi: SI algoritmlari yordamida talabalarning yuz ifodalari
baholanadi va ularning emotsional holatiga ko‘ra diqqat darajasi aniqlanadi. Masalan, talaba xursand
yoki qiziqayotgan bo‘lsa, bu uning diqqat darajasi yuqori ekanligidan dalolat beradi.
Sinov rejasi:
Tadqiqotda universitet talabalari ishtirok etdi. Ularning 100 nafarida ushbu texnologiyadan
foydalanib, ma’lumotlar yig’ildi. Har bir ishtirokchi ma’lumotlarning maxfiyligi va shaxsiy
ma’lumotlarning xavfsizligi to‘g’risida oldindan xabardor qilindi va roziligi olindi. Ishtirokchilar 1
oy davomida kuzatildi.
Natijalar
Tadqiqot natijalari konsentratsiyalangan ta’lim texnologiyasining samaradorligini ko‘rsatdi.
Tizim orqali yig’ilgan ma’lumotlar asosida talaba diqqatini yo‘qotganda ularga ogohlantirish
jo‘natilgan va ularning o‘quv natijalari yaxshilangan. Masalan, bir oy davomida sinovdan o‘tgan 100
talaba ichida 68 nafari to‘plangan ma’lumotlar asosida yuqori konsentratsiya darajasiga ega bo‘lishdi,
28 nafarida esa diqqat darajasi o‘rtacha saqlandi. Bu, konsentratsiyalangan ta’lim texnologiyasi talaba
diqqatini saqlashda yordam bera olishini ko‘rsatadi.
Shuningdek tadqiqot natijalari konsentratsiyalangan ta’lim texnologiyasining samaradorligini
tasdiqladi. Blinklar tezligi va yuz ifodalarini kuzatish orqali talaba diqqatini yo‘qotganda
ogohlantirishlar chiqarildi va buning natijasida 100 talaba orasida 68 nafarida diqqat darajasi
yaxshilangani aniqlandi. Masalan:
·
Talabalarning 45%i uchun blink tezligini aniqlash diqqat darajasini oshirishga yordam berdi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
356
·
23% talabada esa yuz ifodalarini tahlil qilish orqali diqqat darajasi oshganligi qayd etildi.
·
Yana 28% talaba o‘rtacha darajada diqqatni saqlab turish imkoniyatiga ega bo‘lganini
namoyish etdi.
Muhokama
Tadqiqot natijalari shundan dalolat berdiki, onlayn ta’limda konsentratsiyalangan ta’lim
texnologiyasidan foydalanish talabalarning faolligi va diqqatini saqlab turishda samarali bo‘ladi.
Biroq, bu texnologiyalarni joriy qilishda maxfiylik va etika masalalariga jiddiy yondashish kerak.
Talabalarning shaxsiy ma’lumotlari xavfsizligini ta’minlash uchun ulardan ro‘yxatdan o‘tish va
ma’lumotlarni ishlatish huquqlari haqida oldindan ma’lumot berish muhim. Shuningdek, SI
texnologiyalarining ishonchliligini ta’minlash uchun ularni doimiy ravishda testdan o‘tkazish kerak.
Bundan tashqari, ushbu texnologiyadan foydalanish etik jihatdan ham muhokama qilindi.
Birinchidan, shaxsiy ma’lumotlarning maxfiyligini ta’minlash uchun ma’lumotlarni anonimlashtirish
zarur. Ikkinchidan, SI orqali yuz ifodalarini aniqlashda madaniy yoki shaxsiy o‘zgaruvchanliklarni
ham hisobga olish kerak.
Xulosa va Tavsiyalar
Sun’iy intellekt yordamida konsentratsiyalangan ta’lim texnologiyasini joriy qilish
talabalarning diqqat darajasini saqlash va o‘quv natijalarini yaxshilash imkonini beradi. Tadqiqot
natijalariga ko‘ra, blink tezligi va yuz ifodalarini kuzatish orqali talaba faolligi oshganini ko‘rsatdi.
Shuning uchun ta’lim muassasalariga bu tizimni qo‘llashni tavsiya etamiz, biroq tizim
samaradorligini ta’minlash uchun doimiy ravishda texnik sinovlar o‘tkazilishi va maxfiylik choralari
qo‘llanilishi zarur.
Qo‘shimcha Tavsiyalar
:
1. Ta’limni individuallashtirish: Har bir talaba uchun alohida yo‘nalishda o‘quv jarayonini
moslashtirish, talabaning ehtiyojlari va qiziqishlariga ko‘ra materiallar tanlash imkoniyati yaratiladi.
2. Maxfiylik standartlarini takomillashtirish: Konsentratsiyalangan ta’lim texnologiyasi
qo‘llanilganda ma’lumotlarning maxfiyligini saqlash uchun xalqaro standartlarga amal qilish zarur.
3. Texnik o‘quvlar: SI yordamida nazariy va amaliy bilimlarga ega bo‘lgan o‘qituvchilarni
tayyorlash, ularning bilimlarini muntazam ravishda yangilash.
Manbalar
Richardson, K., va boshq. (2020). “Onlayn ta’limda diqqat darajasini baholash:
blinklar tezligi va yuz ifodalarining roli.” Educational Research Journal.
1.
Pak, S., va Li, T. (2019). “Emotsional holatlar va talabalar diqqatini aniqlash usullari.”
Journal of Psychology.
2.
Kuli, E. (2020). “Konsentratsiyalangan ta’limda SI qo‘llashning roli.” Educational
Research Journal.
3.
Smit, R., va Braun, K. (2019). “Onlayn ta’limda yuz ifodalarini aniqlashning ahamiyati.”
Journal of Educational Psychology.
4.
Markez, F., va boshqalar (2021). “Fiziologik ko‘rsatkichlar asosida onlayn ta’limda
konsentratsiyani baholash.” International Journal of Cognitive Science.
5.
Современный
словар
иностранных
слов
:
Ок
. 20000
слов
.
М
.:
Рус
.
язык
, 1992. —
308-
с
6.
Дал
В
.
И
.
Толковый
словар
живого
великорусского
языка
:
в
4-
х
т
. —
Т
. 2:
И
-
О
. —
М
.:
Прогресс
-
Универс
, 1994. — 912
с
7.
Болшой
энциклопедический
словар
:
в
2-
х
т
. —
Т
.1. —
М
.:
Сов
.
энциклопедия
,
1991.—625
с
.
8.
Краткая
философская
энциклопедия
. —
М
.:
Прогресс
-
Энциклопедия
, 1994.— 222
с
.
9.
Коменский
Я
.
А
.
Избранные
педагогические
сочинения
.
В
2-
х
т
. -
Т
.1. -
М
.:
Педагогика
, 1982. - 332-333-
с
10.
Г
.
И
.
Ибрагимов
.
Консентрированное
обучение
:
теория
,
история
,
практика
.
Казан
-
2010
11.
Гербарт
Н
.
Ф
.
Избранные
педагогические
сочинения
.
Т
. 1. -
М
.:
Учпедгиз
, 1940. -
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
357
191
с
12.
Нозадзе
Н
.
Н
.
Из
истории
консентратсии
обучения
во
времени
//
Вопросы
воспитания
и
обучения
в
средней
общеобразователной
школе
.
Сб
.
науч
.
тр
. -
Тбилиси
, 1980. -
С
.192
13.
Роберт
,
И
.
В
.
Основные
направления
протсесса
информатизатсии
образования
в
отечественной
школе
/
И
.
В
.
Роберт
//
Школные
технологии
. – 2006. -
№
6. –
С
. 167.
14.
Розанов
В
.
В
.
Сумерки
просвещения
. -
Санкт
-
Петербург
,1899. - 240
с
15.
Г
.
И
.
Ибрагимов
.
Консентрированное
обучение
:
теория
,
история
,
практика
.
Казан
-
2010
16.
Э
.
Кей
.
Век
дитяти
(
первый
полный
перевод
И
.
И
.
Юрасова
). -
М
:
Т
-
во
И
.
Д
.
Сытина
,
1906. – 156-164
с
.
17.
Г
.
И
.
Ибрагимов
.
Консентрированное
обучение
:
теория
,
история
,
практика
.
Казан
-
2010. 85-87 c
18.
А
.
А
.
Остапенко
Консентрированное
обучение
как
педагогическая
технология
дисс
.
1998
г
с
-6.
