SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
321
O’QUVCHILARNI KREATIV KO’NIKMASINI RIVOJLANTIRISHDA SUN’IY
INTELLEKTNI AHAMIYATI
Yusupov Lutfullo Sayitturayevich
AndPI mustaqil izlanuvchisi, Andijon
qishloq xo’jaligi va agrotexnologiyalar
instituti qoshidagi akademik litsey direktori
nikedel@gmail.com
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15356046
+998934125534
Annotatsiya
Sun’iy intellekt (SI) o‘quvchilarning ijodkorligini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. U
g‘oyalar yaratish, ko’nikmalarni rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlash va tajriba uchun xavfsiz muhit
yaratish vositalarini taqdim etadi. Generativ modellar kabi SI algoritmlari matnlar, tasvirlar yoki
musiqa kompozitsiyalarini yaratish orqali o’quvchilarni ilhomlantirishga xizmat qiladi, divergent
tafakkurni rag‘batlantiradi hamda ijodiy to‘siqlarni yengishga yordam beradi. Maqolada suniy
intellektni imkoniyatlari bilan birga, uni oq’uvchilarni ijodkorlik va tanqidiy fikrlash kabi
ko’nikmalarini rivojlanishiga salbiy ta’sir o’tkazish mumkin bo’lgan omillar haqida ham so’
yuritiladi. Muallifning fikriga ko’ra suniy intellektni bu yo‘nalishdagi samaradorligi, muvozanatli
yondashuvga bog‘liq bo‘lib, bunda u inson tashabbusining o‘rnini bosuvchi emas, balki yordamchi
vosita sifatida namoyon bo‘lishi lozim. Shu bois, SI-dan foydalanishda ta’lim jarayonida pedagogik
nazorat muhim ahamiyat kasb etadi.
Annotation
Artificial intelligence (AI) plays an important role in developing students' creativity. It provides
tools for generating ideas, providing personalized support, and creating a safe environment for
experimentation. AI algorithms, such as generative models, serve to inspire through the creation of
texts, images, or musical compositions, stimulate divergent thinking, and help overcome creative
obstacles. The article discusses the possibilities of AI, as well as factors that can negatively affect the
development of skills such as creativity and critical thinking in its users. According to the author, the
effectiveness of AI in this direction depends on a balanced approach, in which it should be seen as an
auxiliary tool, rather than a substitute for human initiative. Therefore, pedagogical control in the
educational process when using AI is of great importance.
Kirish
21-asrda kreativlik ko’nikmasi o’zlashtirishi zarur bo’lgan eng muhim ko’nikmalaridan biri
hisoblanadi, chunki u insonlarni an’anaviy fikrlash doirasidan chiqishga, murakkab muammolarni hal
qilishga va har qanday sohada yangilik qilishga undaydi. Shunday bo’lsada, o’quvchilarda ushbu
ko’nikmani rivojlantirish o’qituvchilar uchun oson vazifa emas. Aynan shunday xollarda, sun’iy
intellekt (SI) muhim hamkor sifatida namoyon bo‘ladi. Tadqiqotchilar SI texnologiyalaridan
foydalangan holda har bir o’quvchining individual qobiliyatlari va qiziqishlarini hisobga olgan holda
shaxsiylashtirilgan o‘quv tajribalarini yaratish orqali ularning kreativligini samaraliroq tarzda
rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘lishmoqda. Sun’iy intellekt (SI) o’quvchilarning kreativligini
rag‘batlantirishning asosiy usullaridan biri moslashuvchan o‘quv platformalaridir. Ushbu
platformalar SI algoritmlari yordamida o’quvchilarning o‘quv qobiliyatlari va xatti-harakatlarini
tahlil qiladi va shaxsiy ehtiyojlariga moslashtirilgan o‘quv jarayonini taklif etadi. Tavsiyalar berish
orqali bu platformalar o’quvchilarning ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini maqsadli va samarali
rivojlantirishga yordam beradi.
Tadqiqotchilar shuningdek, o’quvchilarning ijodiyatini rag‘batlantirish uchun SI asosidagi
virtual reallik (VR) va kengaytirilgan reallik (KR) vositalaridan foydalanishni o‘rganmoqda. Ushbu
immersiv texnologiyalar o’quvchilarga ta’lim kontentiga interaktiv va amaliy tarzda kirish
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
322
imkoniyatini beradi, bu esa ularning tasavvurini oshiradi va innovatsion fikrlashni rag‘batlantiradi.
Bundan tashqari, o’quvchilarning hikoya yaratish qobiliyatini oshirish va yozuv mahoratini
takomillashtirish uchun SI asosida ijodiy yozuv vositalari ishlab chiqilmoqda. Ushbu vositalar
grammatika, uslub va tuzilma bo‘yicha foydali tavsiyalar berish orqali talabalarning ijodiy
potensialini ochishga va o‘z fikrlarini yanada samaraliroq ifodalashga yordam beradi.
Adabiyot sharhi
SI shaxsiylashtirilgan o‘quv tajribalari, ma’muriy vazifalarni avtomatlashtirish va o‘qituvchilar
samaradorligini oshirish orqali ta’limni transformatsiya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Chatbotlar,
aqlli kontent yaratish va ma’lumotlar tahlili kabi SI vositalari yordamida o‘qituvchilar dars uslublarini
o’quvchilarning individual ehtiyojlariga moslashtirishi mumkin. SI shuningdek, talabalarning
ishtirokini real vaqt rejimida baholash, zaif tomonlarni aniqlash va o‘quv strategiyalarini
moslashtirish imkoniyatini beradi. Bundan tashqari, SI topshiriqlarni baholash, o’quvchilar
tomonidan mavzuni o’zlashtirishini kuzatish va o’zlashtirishda noqisliklarni aniqlash orqali o‘quv
jarayonini optimallashtirish imkoniyatini beradi.
Amerikalik olima doktor Roza Lakin (Dr. Rose Luckin, 2016) ta’lim jarayoniga SI
integratsiyasi va o‘quv analitikasi sohasidagi tadqiqot ishlari bilan tanilgan. Olima sun’iy intellekt,
tizimlarining nutqni tanib olish, ma’lumotlarni maqsadli ishlatish kabi qobiliyatlari orqali dunyoni
idrok etishini ta’kidlaydi. Uning fikricha, SI ning ta’limdagi asosiy vazifasi noaniq va kam
qo‘llaniladigan bilimlarni hisoblash orqali aniq va tizimli shaklga keltirishdir. Doktor Lakin SI
asosidagi ta’lim, texnologiyalarini loyihalashda, o‘quv fanlari tamoyillarini integratsiya qilishda
muhim ahamiyat kasb etishini ta’kidlaydi. Shuningdek, Doktor Beverli Volf (Dr. Beverly Woolf
,2008
)
“Aqlli Interfaol Tutorlar Qurish: Elektron ta’limni inqilob qilishga qaratilgan strategiyalar
(Building Intelligent Interactive Tutors: Student-Centered Strategies for Revolutionizing E-
Learning)” kitobida individual talaba ehtiyojlariga moslashuvchi aqlli tutor tizimlari haqida tahlillar
keltiradi. Doktor Vulf 20 yillik tadqiqotlar asosida sinfdagi o’quv jarayoni yoki mustaqil tarzda uzoq
muddatli o’rganish uchun eng yaxshi bilim o‘quv muhitini yaratish usullarini tavsiflagan. Doktor
Neyl Hefernen hamda Doktor Emma Mersier (Dr. Neil Heffernan va Dr. Emma Mercier ) kabi
Ovro’palik tadqiqotchilar SI ning ta’limda tub burilish yasash, o’quvchilar motivatsiyasini oshirish
va sinflarda kreativlikni rag‘batlantirish imkoniyatlarini haqida fikr yuritadilar. Ular SI ni mas’uliyat
va axloqan to’gri qo‘llash orqali samarali o‘quv muhitini yaratish mumkinligini ta’kidlaydilar.
Metodlar
Kundalik darslarda ta’lim jarayonini yanada samarali va natijaviy qilish uchun sun’iy
intellekt (SI) asosidagi bir nechta platformalardan foydalanish mumkin. Shunday platformalardan biri
“
ScribeSense”
bo‘lib, u SI yordamida o‘quvchilarning yozma ishlariga tezkor fikr-mulohaza beradi.
Bu esa o‘qituvchilarga o‘quvchilarning qaysi jihatlarga ko‘proq e’tibor qaratishi kerakligini aniqlash
va o‘z darslarini shunga mos ravishda moslashtirish imkoniyatini taqdim etadi. O‘qituvchilar orasida
keng tarqalgan yana bir SI platformasi – “
Quizlet”
bo‘lib, u har bir o‘quvchining individual o‘quv
ehtiyojlariga moslashtirilgan shaxsiy o‘quv rejalarini yaratadi. Bu nafaqat o‘quvchilarga
ma’lumotlarni yaxshiroq eslab qolishiga yordam beradi, balki o‘qituvchilarga ham ularning
o‘zlashtirish jarayonini kuzatish va yo‘naltirilgan qo‘llab-quvvatlashni ta’minlash imkonini beradi.
Bundan tashqari, “
Brainly”
va “
Edmodo”
kabi platformalar sun’iy intellektdan foydalangan holda
o‘quvchilar o‘rtasida onlayn hamkorlikni rivojlantiradi, ularga savollar berish, resurslarni bo‘lishish
va birgalikda topshiriqlar ustida ishlash imkoniyatini taqdim etadi. Bu esa nafaqat o‘quvchilarning
ishtirokini oshiradi, balki sinf ichidagi jamoaviy muhitni shakllantirishga ham xizmat qiladi.
Shu bilan birga, sun’iy intellektni ta’limga muvaffaqiyatli joriy etish uchun hal qilinishi
lozim bo‘lgan qator muammolar ham mavjud. Infratuzilmaning yetishmovchiligi, ma’lumotlar
maxfiyligi bilan bog‘liq muammolar, o‘zgarishlarga qarshilik hamda tartibga solishdagi to‘siqlar
asosiy muammolar sifatida qolmoqda. Bundan tashqari, SI ta’lim jarayonini yaxshilashda muhim rol
o‘ynasa ham, uning o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashi, kommunikativ qobiliyatlari va sifatli ta’limga
bo‘lgan kirish imkoniyatiga ta’sirini hisobga olish muhimdir. Agar sun’iy intellekt noto‘g‘ri joriy
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
323
etilsa, texnologiyaga ortiqcha bog‘lanib qolish va mustaqil muammolarni hal qilish qobiliyatining
pasayishiga olib kelishi mumkin.
Umuman olganda, sun’iy intellekt platformalari ta’lim jarayonini tubdan o‘zgartirish
imkoniyatiga ega. Ushbu vositalarni kundalik darslarda qo‘llash orqali o‘quvchilarga yanada
shaxsiylashtirilgan va qiziqarli ta’lim tajribasini taqdim eta olish imkoniyati tug’iladi.
O‘qituvchilarning so‘nggi SI texnologiyalaridan xabardor bo‘lishi va o‘z pedagogik yondashuvlarini
ushbu kuchli vositalardan foydalanishga moslashtirishga tayyor bo‘lishi muhim ahamiyatga egadir.
Natijalar
So‘nggi yillarda ayrim rivojlangan davlatlar tomonidan SIni ta’lim sohasiga faol integratsiya
qilinayotganligini kuzatishimiz mumkin. Xitoy mamlakati ta’lim jarayonlariga SI asosidagi
shaxsiylashtirilgan platformalar, o‘qituvchilarni qayta tayyorlash dasturlari va ma’muriy vazifalarni
avtomatlashtirish orqali ta’lim sifatini oshirishga sarmoya kiritmoqda. Finlyandiya talabalarning
o’zlashtirishini tahlil qilish va o‘quv yo‘nalishlarini aniqlash maqsadida SI dan foydalanadi. Amerika
qo’shma shtatlarida SI barcha talabalar uchun sifatli ta’lim jarayonini tashkil qilish, mavzularni
samarali tarzda o’zlashtirishini ta’minlash maqsadida foydalaniladi. Bundan tashqari SI yordamida
moslashuvchan tutor tizimlari rivojlantirmoqda. Birlashgan arab amirligi esa SI chatbotlari va
muvofiqlashtirish vositalari orqali talabalar faolligini kuzatishni amalga oshirmoqda.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellektning o‘quvchilarning ijodiy fikrlash qobiliyatini
rivojlantirishdagi rolini o‘rganayotgan tadqiqotchilar ta’lim sohasida innovatsiyalarga yo‘l
ochmoqda. SI texnologiyalaridan foydalanish orqali o‘qituvchilar ijodiy fikrlashni rivojlantirish,
muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini shakllantirish hamda o‘quvchilarni kelajakda muvaffaqiyatga
erishishlari uchun zarur bilim va malakalar bilan ta’minlashga yordam berishi mumkin. SI ta’lim
tizimini tubdan o‘zgartirish imkoniyatiga ega bo‘lib, ijodkorlik va ta’limga bo‘lgan qiziqishni
oshirish uchun cheksiz imkoniyatlar yaratadi. Shu sababli, o‘qituvchilar va ta’lim siyosatini
belgilovchilar SI texnologiyalarining foydalaridan to‘g‘ri foydalanish va shu bilan birga, zamonaviy
dunyoning murakkab talablariga mos keladigan muhim ko‘nikmalarni saqlab qolish o‘rtasidagi
muvozanatni topishlari kerak. Ushbu muammolarni hal qilib, SI texnologiyalarini ta’limga puxta
o‘ylangan holda integratsiya qilish orqali biz yanada innovatsion, inklyuziv va samarali ta’lim
muhitini yaratishimiz mumkin. Bu esa kelajak avlod ijodkorlarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro’yhati
1.
Blodgett, S. L., & Madaio, M. (2021). Risks of AI Foundation Models in Education.
ArXiv
. https://arxiv.org/abs/2110.10024
2.
Bulut, O., Casabianca, J. M., Slater, S. C., Jiao, H., Song, D., Ormerod, C. M., Fabiyi,
D. G., Ivan, R., Walsh, C., Rios, O., Wilson, J., N., S., Wongvorachan, T., Liu, J. X., Tan, B., &
Morilova, P. (2024). The Rise of Artificial Intelligence in Educational Measurement: Opportunities
and Ethical Challenges.
ArXiv
. https://arxiv.org/abs/2406.18900
3.
Heffernan, M. (2020).
Uncharted: How to navigate the future
. Simon and Schuster
4.
Luckin, R., George, K., & Cukurova, M. (2022).
AI for school teachers
. CRC Press.
5.
Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016).
Intelligence
Unleashed: An Argument for AI in Education
. Pearson Education
6.
Mercier, E., Goldstein, M. H., Baligar, P., & Rajarathinam, R. J. (2023). Collaborative
learning in engineering education. In
International handbook of engineering education research
(pp.
402-432). Routledge.
7.
Moran A. and Wilkinson B.,(2025) “Students’ use of AI spells death knell for critical
thinking” The Guardian.
8.
Woolf, B. P. (2015). AI and Education: Celebrating 30 Years of Marriage. In
AIED
Workshops
(Vol. 4, pp. 38-47).
9.
Woolf, B. P. (2008).
Building Intelligent Interactive Tutors: Student-Centered
Strategies for Revolutionizing E-Learning
. Morgan Kaufmann.
