SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
308
BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARINING YOZMA NUTQIY
KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA SUN’IY INTELLEKTDAN
FOYDALANISHNING AHAMIYATI
Foziljonova Durdona Voxidjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi
(boshlang‘ich ta’lim) mutaxassisligi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15355801
1-bosqich magistranti
Annotatsiya. Mazkur maqolada bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining yozma nutqiy
kompetensiyasini rivojlantirishda sun’iy intellektdan foydalanishning ahamiyati haqida batafsil
yoritilgan. Shuningdek, sun’iy intellekt texnologiyalari zamonaviy didaktik vosita sifatida konseptual
jihatdan asoslangan bo‘lib, ta’limiy faoliyat hamda ilmiy-tadqiqot jarayonlari o‘rtasidagi
epistemologik uyg‘unlikni ta’minlovchi, samarali nazariy-metodik platforma sifatida tahlil qilingan.
Abstract. This article details the importance of using artificial intelligence in developing the
written speech competence of future primary school teachers. Also, artificial intelligence
technologies are conceptually substantiated as a modern didactic tool and analyzed as an effective
theoretical and methodological platform that ensures epistemological harmony between educational
activities and research processes.
Аннотация
.
В
данной
статье
подробно
освещается
значение
использования
искусственного
интеллекта
в
развитии
письменной
речевой
компетенции
будущих
учителей
начальных
классов
.
Также
технологии
искусственного
интеллекта
концептуально
обоснованы
как
современное
дидактическое
средство
,
проанализированы
как
эффективная
теоретико
-
методическая
платформа
,
обеспечивающая
эпистемологическую
гармонию
между
образовательной
деятельностью
и
научно
-
исследовательскими
процессами
.
Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, nutqiy kompetensiya, yozma nutqiy kompetensiya;
psixologik, metodik va lingvistik yondashuvlar; yozuv malakasi, sun’iy intellekt (AI), plagiat,
innovatsion taraqqiyot.
Mamlakatni qudratli, millatni buyuk qiluvchi kuch bu – ilm-fan, ta’lim va tarbiya ekanligi isbot
talab qilmas haqiqatdir. Jamiyatni rivojlantirish, kelajak poydevori bo‘lmish yosh avlodni ma’nan
sog‘lom va har tomonlama barkamol shaxs etib voyaga yetkazishda ham ilm-fan o‘chog‘i – kichik
ta’lim jabhalarining o‘rni beqiyosdir. Shu bois, islohotlarning asosiy negizi maktabgacha va
boshlang‘ich ta’limni tubdan isloh etishga qaratilmoqda. Xususan, boshlang‘ich ta’lim ta’limning
asosini tashkil etib, pedagoglar oldiga boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqiy kompetensiyasini
samarali rivojlantirishni ta’minlashdek mas’uliyatli vazifa qo‘yiladi. Nutqiy kompetensiyani
rivojlantirishdan ko‘zlangan maqsad o‘quvchi shaxsini har tomonlama shakllantirishdan iboratdir.
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning: “O‘z fikrini mustaqil ona tilida
ravon, go‘zal va lo‘nda ifoda eta olmaydigan mutaxassisni bugun tushunish ham, oqlash ham qiyin”,
– degan fikrlari kichik yoshli maktab o‘quvchilarining nutqiga alohida e’tibor bilan yondashishga
chorlaydi [2]. Zero, o‘quv jarayonida o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirish asosiy
o‘rin tutadi.
Nutqiy kompetensiya shaxsning nutqini aniq, ravon va samarali ifodalash qobiliyatidir. Buning
isboti o‘laroq, olima D.Shadmankulovaning ilmiy yondashuvlariga ko
ʻ
ra, "Nutqiy kompetensiya
(kommunikativ kompetensiya)-o
ʻ
quvchining notanish matnni ifodali o
ʻ
qiy olish, o
ʻ
zgalar fikrini va
matn mazmunini anglash hamda uni og
ʻ
zaki qayta bayon qila olish, fikrni yozma ravishda izchil
ifodalay olish darajasi hisoblanadi" [1].
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqiy kompetensiyasini shakllantirish bugungi kunda
dolzarb masala hisoblanadi, negaki bu ularning bilim, ko’nikma, malakalarini rivojlantirishga,
ularning ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini oshirishga, o‘z-o‘zini o‘rganishga va global
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
309
dunyoda
muvaffaqiyatli
bo‘lishlarida
ahamiyatlidir.
Shuningdek,
o‘quvchilarda
nutqiy
kompetensiyani rivojlantirish ularning shaxsiy o‘sishi va ijtimoiy faolligi, akademik muvaffaqiyatga
erishishi uchun zamin yaratadi hamda o‘rinli tanqidiy fikrlash natijasida samarali takliflar berish
ko‘nikmasini ham shakllantiradi.
Yozma nutqiy kompetensiyani rivojlantirish – bu murakkab, ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, u
psixologik, metodik va lingvistik asoslar bilan chambarchas bog‘liqdir.
Psixologik yondashuv
ga
ko‘ra, yozma nutqni shakllantirishda o‘quvchining individual qobiliyatlari, fikrlash darajasi,
emotsional holati va motivatsiyasi muhim rol o‘ynaydi. Yozish jarayoni ongli faoliyat bo‘lib, unda
tafakkur,
xotira,
e’tibor
va
ijodiy
yondashuvlar
ishtirok
etadi.
Metodik yondashuv
esa yozma nutqni bosqichma-bosqich, tizimli tarzda shakllantirishni nazarda
tutadi. Bu yerda matn tuzish qoidalari, kompozitsion tuzilma, uslubiy jihatlar, mavzuga mos
yondashuvlar va topshiriqlarning izchilligi e’tiborga olinadi. Sun’iy intellektdan foydalanish esa
metodik
jarayonni
soddalashtiradi,
o‘quvchilarning
mustaqil
fikrini
rag‘batlantiradi.
Lingvistik yondashuv
yozma nutqdagi til vositalarining to‘g‘ri, mazmunli va grammatik jihatdan aniq
qo‘llanilishini o‘z ichiga oladi. Bunda sinonimlar, uslubiy vositalar, gap tuzilishi va kontekst muhim
ahamiyatga ega. SI texnologiyalari matnning grammatik va uslubiy sifati ustida ishlashga yordam
beradi.
Ushbu yondashuvlar uyg‘unlashganda, ta’lim jarayonida yozma nutq kompetensiyasi yuqori darajada
shakllanadi. Zero, yozuv malakasi o
ʻ
qituvchi faoliyati uchun asosiy ko
ʻ
nikmalardan biri bo‘lib, aynan
boshlang‘ich sinf o
ʻ
qituvchilarining bu boradagi mahorati o‘quvchilarning dastlabki bilimlari
shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Xususan, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligida, o‘z fikrini
izchil, mantiqiy va mazmunli tarzda bayon eta olish qobiliyatini shakllantirishda ham yozma nutqiy
kompetensiya muhim ahamiyat kasb etadi va quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
tahliliy va tanqidiy, mantiqiy fikrlash;
savodxonlik (yozma va raqamli savodxonlik) darajasi – adabiy til me’yorlariga amal qilish;
pedagogik yozuv kompetensiyasi – didaktik materiallar: dars ishlanmalari, reja va qo‘llanmalar
tuzish kabilar.
Bo
ʻ
lajak boshlang‘ich sinf o
ʻ
qituvchilarining yozma nutqiy kompetensiyasini rivojlantirish
ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish bilan birga, o‘quvchilarning bilim olishini yanada
yuksaltiradi. Bugungi kunda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining rivojlanishi bu jarayonda yangi
imkoniyatlar yaratmoqda. Zero, sun’iy intellekt texnologik rivojlanish asosi bo‘lib, zamonaviy ta’lim
tizimida uning roli tobora ortib bormoqda.
Ta’limdagi sun’iy intellekt – bu talabalarga bilim olish, axborot va ta’lim resurslaridan
foydalanish jarayonini o‘zgartiradigan, vaqtdan oqilona foydalanish va makonni yengib o‘tishga
yordam beradigan, o‘z tezligida o‘rganishga imkon beradigan, talabalarga o‘rganish va ilmiy
tadqiqotlarda yordam berishning inqilobiy usulidir [4]. Sun’iy intellekt yordamida yozish
ko‘nikmalarini rivojlantirish kishining yozish qobiliyatini oshirishda qimmatli vositadir.
AI yozish ko‘nikmalarini oshirishga yordam beradigan ba’zi usullar:
Grammatika va imloni tuzatish: AI vositalari real vaqt rejimida grammatika va imlo xatolari
haqida fikr-mulohazalarni taqdim etishi mumkin, bu esa yozuvchilarga o‘z yozuvlarining umumiy
sifatini yaxshilashga yordam beradi.
Lug‘at boyligini oshirish: AI yordamida ishlaydigan yozuv yordamchilari yozuvdagi so‘z
boyligi va rang-barangligini yaxshilash uchun sinonimlar va muqobil so‘zlarni taklif qilishlari
mumkin.
Uslub va ohang tahlili: AI yozish uslubi va ohangini tahlil qilib, uni mo‘ljallangan auditoriya
yoki maqsadga muvofiqroq moslashtirish bo‘yicha takliflar berishi mumkin.
Plagiatni aniqlash: AI vositalari yozuvchilarga plagiatning har qanday holatlarini aniqlash va
iboralarni o
ʻ
zgartirish bo
ʻ
yicha takliflar berish orqali o
ʻ
z asarlarining originalligini ta
ʼ
minlashga
yordam beradi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
310
Yozish bo‘yicha ko‘rsatmalar va ilhom: AI yozuvchilarga yozuvchi blokirovkasini engib
o'tishga yordam berish va ijodkorlikni rivojlantirish uchun yozish ko‘rsatmalari yoki g‘oyalarni
yaratishi mumkin [3].
Sun’iy intellekt vositalarining taqqoslovchi jadvali
Sun’iy
intellekt
vositasi
Asosiy
funksiyasi
Ta’limda
qo‘llanilishi
Afzalliklari
Kamchiliklari
Tilmoch AI/
Tahrirchi Bot
Turkiy tillarda
tezkor tarjima
va tahrirlash
imkoniyati
O
ʻ
zbek tilida
grammatik tahrir
va sifatli tarjima
xizmati
Kirill-o
ʻ
zbek
tiliga sifatli
o
ʻ
tkazish,
sayqalchi
belgilarining
mavjudligi
bepul versiyada
funksiyalarning
cheklanganligi
ChatGPT
Matn yaratish,
savol-javob,
tahlil
Ilmiy matnlar
yozish, savollar
tuzish
Har tomonlama
moslashuvchan
Yuqori aniqlik
uchun to‘g‘ri
so‘rov (prompt)
kerak
Antiplag.uz
Plagiatni
aniqlash
Barcha akademik
hujjatlar, ilmiy
manbalardagi
originallikni
tekshirish
Keng qamrovli
ma’lumotlar
bazasi bilan
ishlash
imkoniyati
Bepul
foydalanish
xizmatining
mavjud emasligi
Gemini
Axborotlarni
qidirish,
matnlar
yaratish
Ma’lumotlarni
tahlil qilish,
adabiyotlar
sharhini tuzish,
g
ʻ
oyalarni
generatsiya
qilish.
Ijodiy
vazifalarni
qo
ʻ
llab-
quvvatlash
Ba’zan ilmiy
ma’lumotning
manbasini aniq
dalillay olmaslik
Perplexity AI
Ma’lumotlarni
qidirish va
manbalarini
aniqlash
Ilmiy
tadqiqotlarda
asosiy
ko
ʻ
makchi:
ma’lumotlarni
tezkor yig
ʻ
ish va
sintez qilish
Mustaqil
o
ʻ
rganishni
ta’minlash
Ba’zan
murakkab
savollar
yuzasidan qisqa
manbalarning
berilishi
Academia
Akademik
ma’lumotlar
uchun platform
So
ʻ
nggi tadqiqot
tendensiyalaridan
xabardor bo
ʻ
lish
Ilmiy
ma’lumotlarning
ishonchli
ekanligi
Ba’zi ilmiy
ma’lumotlarni
bepul yuklay
olmaslik
Napkin AI
Ma’lumotlarni
vizual tarzda
tahlil qilish
Shaxsiy bilim
bazasini yaratish
Ma’lumotlar
o
ʻ
rtasidagi
bog
ʻ
liqlikni
vizualizatsiya
qilish
Mobil qurilma
orqali
foydalanishning
cheklanganligi
Grammarly
Grammatik va
stilistik
tekshiruv
Ingliz tilidagi
yozma ishlar
To‘g‘ri yozishni
o
ʻ
rgatish
xizmati,
professional
uslub
O‘zbek tilini
qo‘llamaydi
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
311
Notion AI
Reja, xulosa,
kundalik
yozuvlar
Konspekt va dars
rejalari yaratish
Tashkiliy va
yozma ishlarda
qulay
To‘liq mustaqil
ishlashi
cheklangan
QuillBot
Parafraz,
sinonimlar
tanlash
Plagiatni
kamaytirish,
matnni
optimallashtirish
Stil va ifoda
shaklini
yaxshilaydi
Ba’zan
mazmunni
o‘zgartirib
yuborishi
mumkin
Jasper AI
Kontent va
ijodiy matnlar
Esse, blog va
hikoyalar
yaratish
Ijodiy ishlarga
ilhom beradi
To‘liq versiyasi
pullik
Writesonic
Matn yaratish,
savol-javob
Prezentatsiya va
ijodiy
topshiriqlar
Tez va samarali
natija
O‘zbek tili
imkoniyatlari
cheklangan
ChatDOC /
Humata.ai
PDF dan savol-
javob
Ilmiy
maqolalarni
tahlil qilish
Murakkab
matnni
tushuntiradi
Faqat PDF
formatli hujjatlar
uchun
Ushbu vositalar orqali bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari o‘z yozma nutqini
takomillashtiribgina qolmay, balki ta’lim jarayonida zamonaviy yondashuvlarni qo‘llash, innovatsion
fikr yuritish ko‘nikmalariga ham ega bo‘ladilar.
Xulosa.
Sun’iy intellektning bo‘lajak boshlang‘ich sinf o
ʻ
qituvchilarining yozma nutqiy
kompetensiyasini rivojlantirishdagi ahamiyati, avvalo, ta’lim jarayonini avtomatlashtirish va
shaxsiylashtirish imkoniyatlari bilan uzviy bog
ʻ
liqdir. Zamonaviy raqamli texnologiyalarni
pedagogik faoliyatlariga integratsiya qilish orqali bo‘lajak o
ʻ
qituvchilar nafaqat o‘z kasbiy
kompetensiyalarini takomillashtiradilar, balki o‘quvchilarning bilim olish jarayonini interaktiv va
samarali tashkil etish imkoniga ega bo‘ladilar. Bu esa o‘z navbatida, ta’lim samaradorligini oshirish
va kelajak avlodni raqobatbardosh kadrlar sifatida shakllantirish uchun mustahkam poydevor
yaratadi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimiga puxta va maqsadli joriy etilishi
mamlakatning innovatsion taraqqiyoti va iqtisodiy salohiyatining yuksalishiga mustahkam zamin
yaratishi, shubhasizdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
D.X.Shadmankulova. Lingvistik kompetensiyalarni rivojlantirishda maktablar
tajribasining o
ʻ
rni. -Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar // ilmiy-nazariy va metodik jurnal,
№
3/2023.
2.
Xushbaqova Z.J., Parpiyev O. Boshlang’ich sinflarda nutqiy savodxonlikni
rivojlantirish. Ta’lim sifati Yangi O’zbekiston taraqqiyotini yanada yuksaltirishning muhim omili,-
645 b.
3.
Nazarova N. Boshlang’ich sinflarda yozuv malakasini oshirish: ijodkorlik va
samaradorlikni rivojlantirishda sun’iy intellektning o’rni. –Inter-education, global study // Ilmiy-
nazariy va metodik jurnal, 137-b.
4.
Qarshiyev J. Talabalarining o‘quv faoliyati va ilmiy izlanishlarida sun’iy intellekt:
imkoniyat va chegaralar. –Scienceproblems.uz. Ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb muammolari.
№
S/2(4)-2024. 364-369-b.
DOI:
10.47390/SPR1342V4SI2Y2024
