SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
296
MODERATSIYA YONDASHUVI ASOSIDA TALABALARNING KOMMUNIKATIV
KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH TEXNOLOGIYASI
Yusupov Ulug‘bek Mamatkarimovich
Andijon davlat pedagogika instituti
Amaliy xorijiy tillar
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15355109
kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada talabalarning kommunikativ kompetensiyasini shakllantirish
va rivojlantirishda moderatsiya yondashuvining o‘rni yoritilgan. Komunikativ kompetensiya
zamonaviy ta’lim jarayonining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, talabalarning shaxsiy, ijtimoiy va kasbiy
muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Moderatsiya yondashuvi esa o‘qituvchi va talabalar
o‘rtasidagi faol, interaktiv muloqotni tashkil qilish orqali o‘quv jarayonining samaradorligini
oshiradi. Maqolada ushbu yondashuvning nazariy asoslari, amaliy mexanizmlari va uni oliy ta’lim
tizimida qo‘llash istiqbollari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: kommunikativ kompetensiya, moderatsiya yondashuvi, interaktiv o‘quv muhit,
talaba, muloqot madaniyati.
Аннотация
:
В
статье
рассматривается
роль
модерационного
подхода
в
формировании
и
развитии
коммуникативной
компетентности
студентов
.
Коммуникативная
компетентность
является
важной
составляющей
современного
образовательного
процесса
и
оказывает
непосредственное
влияние
на
личностную
,
социальную
и
профессиональную
успешность
обучающихся
.
Модераторский
подход
повышает
эффективность
процесса
обучения
за
счет
организации
активного
,
интерактивного
общения
между
преподавателями
и
студентами
.
В
статье
рассматриваются
теоретические
основы
,
практические
механизмы
и
перспективы
применения
данного
подхода
в
системе
высшего
образования
.
Ключевые
слова
:
коммуникативная
компетентность
,
модерационный
подход
,
интерактивная
среда
обучения
,
студент
,
культура
общения
.
Abstract: This article discusses the role of the moderation approach in the formation and
development of students' communicative competence. Communicative competence is an important
component of the modern educational process, which directly affects the personal, social and
professional success of students. The moderation approach increases the effectiveness of the
educational process by organizing active, interactive communication between teachers and students.
The article considers the theoretical foundations, practical mechanisms and prospects for its
application in the higher education system.
Keywords: communicative competence, moderation approach, interactive learning
environment, student, communication culture.
XXI asrda ta’limning asosiy maqsadlaridan biri – har tomonlama rivojlangan, muloqotga
kirishuvchan, ijtimoiy faollikka ega shaxsni shakllantirishdir. Bu borada kommunikativ
kompetensiyani rivojlantirish muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, oliy ta’lim tizimida, talabalarni
kelajakdagi kasbiy faoliyatga tayyorlash jarayonida ular o‘rtasida samarali muloqot ko‘nikmalarini
shakllantirish zarurati ortib bormoqda.
Shu nuqtayi nazardan, moderatsiya yondashuvi zamonaviy ta’lim jarayonining innovatsion
yo‘nalishlaridan biri sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. U interaktiv, demokratik va hamkorlikka
asoslangan ta’lim muhitini yaratishga xizmat qiladi.
Kommunikativ kompetensiya – bu shaxsning turli ijtimoiy kontekstlarda muloqotga kirishish,
o‘z fikrini aniq va to‘g‘ri ifodalash, qarama-qarshi fikrlarni hurmat qilish, faol tinglash va ijtimoiy
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
297
muhitga moslashish qobiliyatidir. Talabalarda ushbu kompetensiyani shakllantirish orqali nafaqat
ularning o‘qishdagi muvaffaqiyati, balki ijtimoiy moslashuvi, yetakchilik fazilatlari, va kasbiy
faoliyatdagi samaradorligi ta’minlanadi.
Moderatsiya yondashuvi bu – o‘qituvchining o‘zini axborot manbai emas, balki o‘quv
jarayonini boshqaruvchi va yo‘naltiruvchi sifatida tutishi, talabalarning mustaqil fikrlashini
rag‘batlantirishga asoslangan metodologiyadir [1].
Moderatsiya quyidagi tamoyillarga tayanadi:
1.
Faollik va interaktivlik
– bu tamoyilga ko‘ra, barcha talabalar o‘quv jarayonida faol
ishtirok etadi, bilimni faqat qabul qiluvchi emas, balki yaratuvchi subyekt sifatida maydonga chiqadi.
Interaktiv metodlar orqali talabalar o‘zaro fikr almashadi, muammolarni tahlil qiladi va yechim
izlaydi [2].
2.
Demokratiya va ochiqlik –
moderatsiya demokratik muhitda tashkil etiladi, bunda
barcha ishtirokchilarning fikri tinglanadi va qadrlanadi. Har bir talaba o‘z fikrini erkin ifoda eta oladi,
bu esa ochiqlik va ishonch muhitini shakllantiradi [3].
3.
Sheriklik (partnyorlik) – o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi munosabatlar
sheriklikka asoslanadi. Moderator sifatida o‘qituvchi yo‘naltiruvchi va rag‘batlantiruvchi
vazifasini bajaradi, talabalar esa muhokama va qaror qabul qilish jarayonining teng huquqli
ishtirokchilariga aylanadi [4].
4. Refleksiya – ta’lim jarayonining ajralmas qismi sifatida refleksiya – o‘rganilgan bilim
va tajribalarni tahlil qilish, xulosa chiqarish hamda o‘z fikrlarini takomillashtirish imkonini
beradi. Refleksiya orqali talaba o‘zining bilim darajasini tahlil qiladi, xatolarini anglaydi va
keyingi o‘quv faoliyatini optimallashtiradi [5].
Oliy ta’lim tizimida talabalarning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirishda
moderatsiya yondashuvi asosida quyidagi metodik vosita va texnologiyalarni qo‘llash mumkin:
a)
munozara va debatlar tashkil etish
– munozara va debatlar talabalarni mustaqil
fikrlash, muhokama yuritish, o‘z pozitsiyasini asoslash va boshqa fikrlarga hurmat bilan
yondashishga o‘rgatadi. Bu metod orqali talabalar ijtimoiy muloqot ko‘nikmalarini chuqur egallaydi.
b)
rol o‘ynash (role play) va imitatsion mashg‘ulotlar
– rol o‘ynash metodi talabalarda
ijtimoiy vaziyatlarni modellashtirish orqali ularning kommunikativ qobiliyatlarini rivojlantirishga
xizmat qiladi. Bu jarayonda emotsional tafakkur, nutq madaniyati, empatiya va til ohangi kabi jihatlar
shakllanadi.
c)
“boshqariladigan muloqot” texnologiyasi
– moderatsiya usuli orqali olib boriladigan
“boshqariladigan muloqot” texnologiyasi talabalarni suhbat davomida faol ishtirok etishga, o‘z fikrini
ochiq bayon qilishga undaydi. O‘qituvchi moderator sifatida suhbatga yo‘naltiruvchi rolni bajaradi,
bu esa demokratik o‘quv muhitini shakllantiradi.
d)
klasterlar va konsept xaritalari tuzish
– axborotni vizual tarzda tashkil etish usullari,
klaster va kontsept xaritalar talabalar nutqining mantiqiyligini, strukturaliligini oshiradi. Bu uslub
talabalarda tushunchalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rish va ularni aniq ifodalash qobiliyatini
rivojlantiradi.
e)
refleksiya asosidagi yakuniy muhokamalar
– refleksiya usuli talabaning o‘z ustida
ishlashi, o‘rganilgan bilimlarni tahlil qilish va umumlashtirish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Ushbu
metod o‘z-o‘zini baholash va tanqidiy fikrlash qobiliyatini oshirishda juda samaralidir [6].
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish – hozirgi
ta’lim tizimi oldida turgan muhim vazifalardan biridir. Moderatsiya yondashuvi esa bu borada
samarali vosita sifatida xizmat qiladi. Mazkur yondashuv asosida tashkil etilgan o‘quv mashg‘ulotlari
talabalarning nafaqat til va muloqotga oid ko‘nikmalarini, balki tanqidiy fikrlash, liderlik va jamoada
ishlash qobiliyatlarini ham rivojlantiradi. Bu esa ularning kelajakdagi kasbiy faoliyatida muhim
ahamiyatga ega bo‘ladi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
298
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdullayeva D. Moderatsion yondashuv asosida ta’lim samaradorligini oshirish
yo‘llari // Zamonaviy ta’lim. – 2023. –
№
1(15). – B. 45–50.
2.
Qurbonov S., To‘xtasinov R. Ta’lim jarayonida kommunikativ kompetensiyani
shakllantirish. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. – 112 b.
3.
Хабермас
Ю
.
Теория
коммуникативного
действия
. –
М
.:
Весь
Мир
, 2001. – 432
с
.
4.
Schön D.A. The Reflective Practitioner: How Professionals Think in Action. – New
York: Basic Books, 1983. – 374 p.
5.
Dewey J. How We Think. – Boston: D. C. Heath and Company, 1933. – 301 p.
6.
Abdullayeva D. Moderatsion yondashuv asosida ta’lim samaradorligini oshirish
yo‘llari // Zamonaviy ta’lim. – 2023. –
№
1(15). – B. 45–50.
