SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
18
MUSIQA TA’LIMIDA SUN’IY INTELLEKTNING QO‘LLANILISHI:
IMKONIYATLAR VA ISTIQBOLLAR
Botirova Xilola Tursunbayevna
Andijon davlat pedagogika instituti v.b. professori
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15349068
Annotatsiya:
Mazkur maqolada sun'iy intellektning yaratilish tarixi va uning bugungi
kundagi ahamiyatli jihatlari yoritib o‘tilgan. Sun'iy intellektning ijobiy va salbiy tomonlari ham
olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqot ishlari misolida ko‘rsatib o‘tilgan. Musiqiy qobiliyatni
rivojlanishi va ertangi kunda inson yaratgan musiqiy asarlarga e'tibor yo‘qolib borishi mumkinligi
haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
cholg‘u ijrochiligi, musiqiy kompozitsiya, aranjirovka, transkripsiya, sun'iy
intellekt.
Применение
ИИ
в
музыкальном
образовании
:
возможности
и
перспективы
Ботирова
Хилола
Турсунбаевна
Андижанский
государственный
педагогический
институт
профессор
E-mail: ufckhabib94@gmail.com
тел
: 90 622 25 49
https://orcid.org/0000-0002-6724-1832
Аннотация
:
В
этой
статье
освещается
история
создания
искусственного
интеллекта
и
его
значение
в
наши
дни
.
Плюсы
и
минусы
искусственного
интеллекта
также
показаны
на
примере
исследовательской
работы
ученых
.
Говорят
о
развитии
музыкальных
способностей
и
о
том
,
что
завтра
внимание
к
музыкальным
произведениям
,
созданным
человеком
,
может
исчезнуть
.
Ключевые
слова
:
инструментовка
,
музыкальная
композиция
,
аранжировка
,
транскрипция
,
искусственный
интеллект
.
Applications of artificial intelligence in music education: opportunities and
perspectives
Botirova Khilola Tursunbayevna
Professor of Andijan State Pedagogical Institute.
E-mail: ufckhabib94@gmail.com tel: 90 622 25 49
https://orcid.org/0000-0002-6724-1832
Annotation:
this article covers the history of the creation of artificial intelligence and its
significant aspects today. The pros and cons of artificial intelligence are also shown on the example
of research work carried out by scientists. There is talk about the development of musical abilities
and the fact that the attention to human-made musical works may disappear the next day.
Keywords:
Instrumental Performance, Musical Composition, arrangement, transcription,
artificial intelligence.
Kirish.
Biz o‘z tadqiqot ishimizda cholg‘u ijrochiligida sun’iy intellektning qo‘llanilishi, uning
imkoniyatlari va istiqbollarini o‘rgandik. Tadqiqotda sun’iy intellektning musiqiy kompozitsiya,
aranjirovka, mashq qilish, ijro jarayonida yordam berish, cholg‘u asboblarini sozlash va yangi
cholg‘u asboblarini yaratishdagi roli tahlil qilindi. Shuningdek, sun’iy intellektning cholg‘u
ijrochiligiga ta’siri, uning afzalliklari va kamchiliklari, hamda kelajakdagi rivojlanish
tendensiyalarini ham ko‘rib chiqishimiz oldimizga maqsad qilib olingan.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili.
Musiqiy kompozitsiya va aranjirovka:
Sun’iy intellekt yangi musiqiy g‘oyalar,
melodiyalar va garmoniyalar yaratishda ijrochilarga yordam beradi. Musiqa va sun’iy intellekt
(musiqa va SI) - bu musiqani yaratish uchun sun’iy intellektdan foydalanadigan musiqiy
dasturlarni ishlab chiqish. Boshqa sohalarda bo‘lgani kabi, musiqadagi SI ham aqliy vazifalarni
simulyasiya qiladi. Muhim xususiyat-bu SI algoritmining o‘tmishdagi ma’lumotlarga asoslanib
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
19
o‘rganish qobiliyati, masalan, SI inson ijrochisini tinglash va unga hamrohlik qilish imkoniyatiga
yega bo‘lganda, kompyuter hamrohligi texnologiyasida. Sun’iy intellekt ham interaktiv
kompozitsiya texnologiyasining markazida bo‘lib, unda kompyuter jonli ijroga javoban musiqa
yaratadi. Musiqada nafaqat musiqaning tarkibi, ishlab chiqarilishi va ijro yetilishini, balki
musiqaning qanday sotilishi va iste’mol qilinishini ham qamrab oladigan boshqa SI dasturlari
mavjud. Musiqani boshqarish uchun ovozni aniqlash va tabiiy tilni qayta ishlash texnologiyasidan
foydalanadigan musiqa pleerlari uchun bir nechta dasturlar ishlab chiqilgan. Hozirgi tadqiqotlar
sun’iy intellektni musiqiy kompozitsiya, ijro, nazariya va raqamli ishlov berishda qo‘llashni o‘z
ichiga oladi.
Ervin Panofskiy, Brendel nazariyasini mukammal o‘rganib chiqishi natijasida, Uyg‘onish
davri musiqachilarining ijodiy faoliyati hislar ierarxiyasi va yeshitishdan ko‘ra ko‘rishning
mumkin bo‘lgan ustuvorligi haqida aytib o‘tadi. Agar u Berlin rasmida musiqachi ayolning
go‘zalligi bilan butunlay mag‘lub bo‘lsa va undan ajralib chiqishi kerak deb ishongan, cholg‘u
asbobi va , keyin ikkala rasmda ham Prado, ko‘rish va yeshitish huquqlar tenglashtirildi. Marsilio
Ficino tomonidan “Bayram" haqida sharhlar bu tortishuvning o‘z yechimini bergan.
1950-1960 yillarda sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan musiqa mutlaqo original yemas
yedi, lekin odamlar allaqachon aniqlagan va sun’iy intellektga uzatgan naqshlar bo‘yicha
yaratilgan. Bu qoidalarga asoslangan tizimlar sifatida tanilgan. Vaqt o‘tishi bilan kompyuterlar
yanada kuchliroq bo‘lib, mashinani o‘rganish va sun’iy neyron tarmoqlarga oldindan belgilangan
naqshlar o‘rniga musiqa qanday yaratilishini o‘rganish uchun sun’iy intellektni katta hajmdagi
ma’lumotlar bilan ta’minlash orqali musiqa sanoatiga yordam berish imkonini berdi.
Bir kuni u uyg‘unlikda imtihonga tayyorgarlik ko‘rayotganda, maktabdagi ohanglar
uyg‘unligi matematik hisob-kitoblarga juda mos kelishini payqadi (hatto o‘sha paytda ham Rudolf
matematikani yaxshi ko‘rar yedi). U akkordlarni hisoblashning bir necha usullarini aniqladi va har
qanday hisoblash mashinasi buni qila olishini tushundi. Ammo keyin qiziquvchan yigitning
xayolida yana bir fikr paydo bo‘ldi: agar biz nafaqat akkordlarni, balki musiqaning yeng muhim
komponenti — ohanglarni ham hisoblashga harakat qilsak-chi? Axir, ohanglar naqshlarga amal
qiladi. Va ularning qonunlari, yehtimol, matematik tarzda ham ifodalanishi mumkin!
"URAL OHANGLARI" - Bu birinchi, tajribali algoritm bo‘lib, tayyor-kuylarni yaratish
uchun matematik qoidalar to‘plami bo‘lib amaliyotga tadbiq qilinadi. Kibernetik "musiqachi"
uchun buyruq dasturining birinchi versiyasi yozilgan. Zaripov algoritmni "xotira lentasi" ga
o‘tkazadi, "tasodifiy sonlar generatori" ni sozlaydi — Ural o‘z ohanglarini chiqaradigan "raqamli
shovqin" manbai va "boshlash" tugmasini bosadi. Bu safar mashinaga vals buyurtma qilindi. Bir
necha soniya ichida "ijodkorlik" tugadi. Mashina lentada "musiqiy" notalar javobi bosilib chiqadi.
Zaripov bu qanday musiqa bo‘lganini hali ham bilmaydi. U raqamlarni keyinroq, kechasi to‘liq
o‘rganib chiqib taxlil qiladi.
Iqtidorli musiqachi va teng darajada iqtidorli matematik – buni bir kishi haqida qanchalik
tez-tez aytish mumkin? Menimcha, tarix bunday misollarni ko‘p bilmaydi. Rudolf Zaripov juda
kam uchraydigan odam yedi.
Bundan tashqari, sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan musiqaning paydo bo‘lishi musiqa
san’tini buzishi va sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan kompozitsiyalar bilan to‘lib toshgan
dunyoda tan olinishga intilayotgan musiqachilar uchun muammo tug‘dirishi mumkin. Sun’iy
intellektni ijodiy vosita sifatida ishlatish va inson musiqachilarining ijodiy individualligini
saqlash o‘rtasidagi muvozanatni topish juda muhimdir.
Tadqiqot metodologiyasi.
Sun’iy intellekt (SI) cholg‘u ijrochilariga turli yo‘llar bilan yordam berishi mumkin,
jumladan:
1. Musiqiy kompozitsiya va aranjirovka:
·
G‘oyalar yaratish
: SI ijrochilar uchun yangi musiqiy g‘oyalar, melodiyalar va
garmoniyalarni yaratishi mumkin.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
20
·
Aranjirovka yordami
: SI mavjud asarlarni turli cholg‘ular uchun aranjirovka qilishda
yordam berishi mumkin.
·
Uslublarni takrorlash
: SI mashhur kompozitorlar yoki cholg‘u ijrochilarining
uslublarini tahlil qilib, shu uslubda yangi asarlar yaratishi mumkin.
2. Mashq qilish va o‘rganish:
·
Interaktiv mashqlar
: SI ijrochilarga interaktiv mashqlar va mashq materiallarini taqdim
etishi mumkin.
·
Xatolarni aniqlash
: SI ijro paytida xatolarni aniqlab, ijrochiga ularni tuzatishga yordam
berishi mumkin.
·
Feedback berish
: SI ijro sifatini baholash va ijrochiga konstruktiv feedback berishi
mumkin.
·
O‘rganishni moslashtirish
: SI ijrochining qobiliyatlariga qarab o‘rganish dasturini
moslashtirishi mumkin.
3. Ijro paytida yordam:
·
Real vaqtda transkripsiya
: SI real vaqtda musiqani transkripsiya qilib, ijrochiga
notalarni o‘qishda yordam berishi mumkin.
·
Avtomatik akkordlar
: SI real vaqtda akkordlarni aniqlab, ijrochiga akkordlar bilan
birga ijro etishga yordam berishi mumkin.
·
Effektlar qo‘shish
: SI real vaqtda ijroga turli effektlar qo‘shishi mumkin.
·
Hamrohlik
: SI ijrochiga hamrohlik qilishi, masalan, fon musiqasini ijro etishi mumkin.
4. Cholg‘u asboblarini sozlash va parvarishlash:
·
Avtomatik sozlash
: SI cholg‘u asboblarini avtomatik sozlashga yordam berishi mumkin.
·
Parvarishlash bo‘yicha maslahatlar
: SI cholg‘u asboblarini parvarishlash bo‘yicha
maslahatlar berishi mumkin.
5. Yangi cholg‘u asboblarini yaratish:
·
Tovushlarni sintez qilish
: SI yangi tovushlarni sintez qilish va yangi cholg‘u asboblarini
yaratishga yordam berishi mumkin.
·
Cholg‘u asboblarini modellashtirish
: SI mavjud cholg‘u asboblarini modellashtirishi va
ularning tovushlarini o‘zgartirishi mumkin.
SI cholg‘u ijrochilariga ko‘plab afzalliklarni taqdim etishi mumkin, ammo u ijrochining
o‘rnini bosa olmaydi. Ijrochi ijodiy jarayonning markazida qoladi va SI faqat unga yordam beradi.
Tahlil va natijalar.
Sun’iy intellektning tobora ko‘proq kirib borishi zich ilmiy-texnik taraqqiyot musiqa
san’atini rivojlantirishning ulkan istiqbollarini belgilaydi. Sun’iy intellekt yaxshilikka aylanadimi
ijodiy faoliyatni qo‘llab-quvvatlash vositalari yoki aksincha, ijodkorlikni yo‘q qiladimi? Sun’iy
bo‘lishi mumkin intelligence musiqa san’ati salbiy ta’sir va uning rivojlanish sur’ati? Sun’iy
intellektning inson hayoti va san’atiga ta’sirini ko‘rib chiqishda qanday muammolar eng dolzarb
bo‘lib qolmoqda? Keling, ushbu masalalarni qisqacha va ma’lumotli yoritishga harakat qilaylik.
Musiqa san’atida ko‘p yillik tajribaga yega bo‘lish, kino uchun musiqa sohasida bastakor bo‘lish
va televizor, men sun’iy intellekt hodisasining noaniqligini ta’kidlashim mumkin. Va ayta olaman
siz yangiliklardan qo‘rqmasligingiz uchun, siz sezishingiz kerak ular ijodiy jarayonni
takomillashtirish imkoniyati sifatida, va, albatta, innovatsiyalardan foydalaning, lekin
ehtiyotkorlik bilan va ongli ravishda.
Sun’iy intellekt nima va u musiqa san’atida qanday amalga oshiriladi? Sun’iy intellekt
haqida gapirganda, mashina sifatida algoritmik usullar tushuniladi "aql" bu inson miyasiga xos
bo‘lgan funksiyalar va vazifalardir. Unga ijodiy vazifalarni bajarish qiyin bo‘lmaydi, chunki
sun’iy intellekt atipik operatsiyalarga qaratilgan, garchi u odatdagilar bilan mukammal kurashsa.
Shunisi e’tiborga loyiqki, sun’iy intellekt kategoriya sifatida bugungi kunda umumlashtirilmoqda
va bu umumlashtirish ba’zan insonlar o‘rtasida aniq chiziq chizishga imkon bermaydi sun’iy
intellektning ijobiy va salbiy ko‘rinishlari, eng oddiyga qaratilgan funksiyalar (masalan, biz
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
21
taxmin qilmaydigan musiqa yaratish uchun dasturiy ta’minotga asoslangan funksiyalar) boshqalar
yesa keng qamrovli yordamchi, masalan Chatgpt.
Birinchi va oxirgisini aniqlash noto‘g‘ri deb hisoblayman asboblar, chunki ular orasida katta
bo‘shliq mavjud. Shu bilan birga, biz gaplashganda sun’iy intellekt haqida biz tushunamiz eng
oddiy algoritmlar yemas, balki uning yanada murakkab shakllari ijodkorni almashtirish yoki
soddalashtirishga qaratilgan jarayon.
Sun’iy intellektning musiqaga kirib borishi Sun’iy aql musiqa san’atiga faol kirib bormoqda
va bu jarayonlar unchalik yemas boshqa sohalarda bo‘lgani kabi global, Sun’iy intellekt ta’sir
qilish uchun katta imkoniyatlarga yega. Bundan tashqari, yaqin kelajakda , paydo bo‘lishi tufayli
uning kirib borish tezligi oshadi yangi konseptual vositalar va ularning mavjudligi san’atdagi keng
doiradagi odamlarga (mijozlar va ijrochilar) o‘z ta’sirini ko‘rsatib ulgurdi.
Sun’iy intellektning xavf-xatarlari va munozarali tomonlari borligiga qaramay, yuqorida
aytilganlarning barchasiga e’tibor bergan holda, axloqiy masalaning ahamiyati doimo saqlanib
qoladi. Uning mohiyati musiqachi ijodida sun’iy intellektdan foydalanish yetikasi bilan bog‘liq —
sun’iy foydalanish qanchalik axloqiy muayyan vazifalarda aql-idrok va o‘zingizni ushbu sohada
mutaxassis deb ataysizmi? Almashtirish qanchalik asosli odamlar uchun sun’iy intellekt, hatto
odatiy vazifalarda ham? Sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan asarlarda mualliflikning ma’nosi
nima? Qanday tarqatish kerak sun’iy aql bilan yaratilgan musiqadan foydalanishdan daromad?
Sun’iy aql qanday bo‘ladi umuman ijodkorlik va san’atga ta’sir qiladi uzoq muddatda bu sohada
halokatli oqibatlarga, uning pasayishiga olib kelishi mumkinmi? Qanday haqiqiy yaratilgan
qiymati qanday. Shu kabi savollarga juda ko‘plab javoblarni berishimiz mumkin. Texnika
davrining rivojlanish pallarida turgan eknmiz faqatgina izlanishda va inson omili bo‘lgan ong va
ichki hissiyot bilan yaratligan asarlar va ularning ijrosii farqlab va talab qay biriga tobora ko‘payib
borayotganini ilmiy tadqiqotishlarimizda yoritib borishlik ilm egalarinnig dasturul amal ishi bo‘lib
qolishi zarur. Bu bilan sun’iy aql bilangina chegaralanib ertangi kunni yaratilayotgan texnik
robotlarga bnrib qo‘yish ham biroz hatoliklarni keltirib chiqaradi deb o‘ylaymiz. Shundayo ekan
har bir yaratilgan asarning tub mohiyatini anglab kelajak avlodga ikki jarayonni eshittirib. Uni
farqlash yo‘llarini ko‘rsatib, o‘rgatib borish oldimizda turgan vazifalarimizdan biridir.
Hulosa
Sun’iy intellektning musiqa sanoatiga yakuniy ta’siri haqiqiy mahsulotni almashtiradigan
qancha mahsulotga bog‘liqligini tushunish muhimdir inson ijodkorligi inson tomonidan talabga
yega bo‘ladi foydalanuvchilar. Bundan tashqari, bu shaxs sun’iy intellektni kim aniqlaydi o‘z
ijodiga ta’sir qiladi. Ishonch bilan aytmoqchimanki, barcha xususiyatlarga qaramay, sun’iy
intellekt bunga qodir yemas musiqa san’atida odamlarni to‘liq almashtirish uchun, chunki bu
ijodiy rivojlangan va iste’dodli talab qiladi noyob tarkibni taklif qila oladigan mualliflar. Sun’iy
intellekt yaxshilikka aylanadimi ijodiy faoliyatni qo‘llab-quvvatlash vositalari yoki, aksincha, bu
ijodkorlikni yo‘q qiladimi? - bu masalada , sun’iy intellektning ijodkorlikda qanchalik ishtirok
yetishiga ye’tibor qaratish lozim. Biroq, sun’iy intellekt musiqachiga odatdagi vazifalarni unutib,
g‘oya va uni amalga oshirish bilan ishlashni boshlashga, o‘ziga xoslikni oshirishga va yangi
narsalarni kiritishga imkon beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Искусственный
интеллект
и
создание
музыки
. —
Текст
:
электронный
//
tadviser. ru: [
сайт
]. — URL: https://www. tadviser. ru/a/440494 (
дата
обращения
: 19.02.2024)
2.
Лаврова
С
.
В
.
Проблема
музыкального
мышления
и
искусственный
интеллект
//
Южно
-
Российский
музыкальный
альманах
. 2023.
№
4.
С
. 84–95.
DOI: 10.52469/20764766_2023_04_62.
3.
Маньковская
Н
.
Б
.,
Бычков
В
.
В
.
Современное
искусство
как
феномен
техногенной
цивилизации
.
Москва
:
ВГИК
, 2011. 208
с
. 8.
Нагорная
Л
.
Н
.
Научные
достижения
и
искусственный
интеллект
в
мире
музыкального
искусства
//
Культура
и
образование
:
научно
-
информационный
журнал
вузов
культуры
и
искусств
. 2020.
№
4(39).
С
. 32–43. https://doi.org/10.24412/2310–1679–2020–439–32–43.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
22
4.
Пальмов
С
.
В
.,
Скакун
О
.
О
.
Использование
искусственного
интеллекта
музыкальными
сервисами
//
Прикладные
экономические
исследования
. 2023.
№
1.
С
. 198–
203. DOI: 10.47576/2949- 1908_2023_1_198.
5.
https://www.g2.com/articles/ai-generated-music
6.
https://trends.rbc.ru/trends/innovation/61b326649a7947aca58c0974
