Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 106
WEB SERVERLARNING ISHLASH TAMOYILLARI
Farg’ona davlat unversiteti
Axborot texnologiyalari kafedrasi katta oʻqituvchisi
Mamatqodirov Mahammadali
Farg’ona davlat universiteti 3-kurs talabasi
Sobirova Saboxon
Saboxonsobirova665@gmail.com
Annotatsiya:
Maqolada web serverlarning asosiy ishlash tamoyillari, ularning
arxitekturasini tashkil etuvchi qismlar, HTTP so‘rovlarini boshqarish jarayoni va
xavfsizlik mexanizmlari yoritiladi. Shuningdek, Apache, Nginx va IIS kabi mashhur web
serverlar tahlil qilinadi hamda ularning konfiguratsiyasi haqida tushunarli va keng
qamrovli ma’lumotlar taqdim etiladi. Mazkur material dasturchilar va IT sohasi vakillari
uchun foydali bo‘lib, keng auditoriya ehtiyojlarini qondirishi mumkin.
Abstract:
This article explores the fundamental principles of web servers, their
architectural components, the handling of HTTP requests, and essential security measures.
It also provides a comprehensive overview of popular web servers such as Apache, Nginx,
and IIS, including their configuration processes. The content is designed to be informative
for a broad audience, particularly web developers and IT professionals.
Kalit so'zlar:
web server, HTTP protokoli, server arxitekturasi, web xavfsizligi,
Apache, Nginx, IIS
Keywords:
web server, HTTP protocol, server architecture, web security, Apache,
Nginx, IIS
Kirish
Zamonaviy internetning ajralmas qismi bo'lgan web serverlar, bizning onlayn
tajribamizni shakllantirishda muhim rol o'ynaydi. Ushbu maqola, web serverlarning asosiy
tamoyillarini, ularning arxitekturasini, asosiy vazifalarini va xavfsizlik masalalarini
o'rganadi. Shuningdek, eng mashhur web serverlar va ularni sozlash usullari haqida
ma'lumot beradi. O'quvchi ushbu maqolani o'qib, web serverlar qanday ishlashini, ularning
ahamiyatini va kelajakdagi rivojlanish tendentsiyalarini tushunib oladi.
1-rasm. Web server ishlash prinsipi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 107
Web server nima ekanligi va uning ahamiyati
Web server – bu kompyuterda ishlaydigan va HTTP (Hypertext Transfer Protocol)
orqali mijozlarga (odatda web brauzerlar) resurslarni taqdim etadigan dasturiy ta'minot
yoki apparat. Web serverlar internetning asosiy qismidir, chunki ular web-saytlarni va
web-ilovalarini foydalanuvchilar uchun mavjud qiladi. Ular web brauzerlaridan so'rovlarni
qabul qiladi, so'ralgan resurslarni topadi va ularni brauzerga qaytaradi.
Web serverlarning asosiy vazifalari
Web serverlarning asosiy vazifasi – HTTP so'rovlarini qabul qilish va javob
qaytarishdir. Bu jarayon quyidagicha amalga oshiriladi: Mijoz (brauzer) web serverga
HTTP so'rovini yuboradi. Web server so'rovni qabul qiladi va uni tahlil qiladi. So'ralgan
resursni (HTML fayl, rasm, video va h.k.) topadi. Resursni HTTP javobi sifatida mijozga
yuboradi. Mijoz javobni qabul qiladi va uni ko'rsatadi.
HTTP so'rovlarini qabul qilish va javob qaytarish
.
Web serverlar bir vaqtning o'zida bir nechta so'rovlarni qabul qila oladi. Bu, ayniqsa,
yuqori trafikli web-saytlar uchun muhimdir. Web serverlar so'rovlarni samarali boshqarish
uchun turli xil mexanizmlardan foydalanadi, masalan, ko'p oqimli arxitektura va yuk
balanslash.
Web server arxitekturasi
Web server arxitekturasi bir nechta asosiy komponentlardan iborat: Tinglash porti
(Listening port): Mijozlardan keladigan so'rovlarni qabul qiladigan port. Ishlov berish
jarayoni (Processing process): So'rovlarni tahlil qiladigan va javoblarni yaratadigan
jarayon. Fayl tizimi (File system): Web-saytning resurslari saqlanadigan joy.
Konfiguratsiya fayllari (Configuration files): Web serverning ishlashini sozlash uchun
ishlatiladigan fayllar.
Asosiy komponentlar va ularning o'zaro aloqasi.
Ushbu komponentlar birgalikda ishlash orqali web serverning asosiy vazifalarini
bajaradi. Mijoz so'rov yuboradi, web server uni qabul qiladi, so'rovni tahlil qiladi, kerakli
resurslarni topadi va ularni mijozga qaytaradi.
HTTP protokoli
HTTP (Hypertext Transfer Protocol) – bu web serverlar va mijozlar o'rtasida
ma'lumot almashish uchun ishlatiladigan protokol. HTTP so'rovlari va javoblari ma'lum
formatga ega.
So'rovlar va javoblar formati.
HTTP so'rovlari quyidagi qismlardan iborat: So'rov usuli (GET, POST, PUT,
DELETE va h.k.). So'ralgan resursning URL manzili. HTTP versiyasi. So'rov sarlavhalari
(headers). So'rov tanasi (div) (POST va PUT so'rovlari uchun).
HTTP javoblari quyidagi qismlardan iborat: HTTP versiyasi. Javob kodi (200 OK,
404 Not Found va h.k.). Javob sarlavhalari (headers). Javob tanasi (div).
Web serverlar xavfsizligi
Web serverlar xavfsizligi – bu muhim masala, chunki web serverlar ko'plab xavf-
xatarlarga duch kelishi mumkin. Bularga SQL inyeksiyasi, cross-site scripting (XSS),
denial-of-service (DoS) hujumlari va boshqalar kiradi.
Himoya usullari va tahdidlar.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 108
Web serverlarni himoya qilish uchun turli xil usullar mavjud, masalan: Firewalllar.
Intrusion detection systems (IDS). Intrusion prevention systems (IPS). SSL/TLS shifrlash.
Muntazam xavfsizlik yangilanishlari.
2-rasm.Web serverlar xavfsizligi bo'limida]
Mashhur web serverlar
Dunyoda ko'plab turli xil web serverlar mavjud, lekin eng mashhurlari quyidagilar:
Apache. Nginx. IIS (Internet Information Services).
Apache, Nginx va IIS.
Apache – bu ochiq kodli, bepul web server. U juda moslashuvchan va ko'plab
platformalarda ishlaydi. Nginx – bu yuqori unumdorlikka ega web server. U, ayniqsa,
yuqori trafikli web-saytlar uchun mashhur. IIS – bu Microsoft tomonidan ishlab chiqilgan
web server. U Windows serverlarida ishlaydi.
Web serverlarni sozlash
Web serverlarni sozlash – bu ularning ishlashini optimallashtirish va xavfsizligini
ta'minlash uchun muhimdir. Web serverlarni sozlash uchun konfiguratsiya fayllaridan
foydalaniladi.
Konfiguratsiya fayllari va asosiy sozlamalar.
Apache uchun konfiguratsiya fayli httpd.conf deb nomlanadi. Nginx uchun
konfiguratsiya fayli nginx.conf deb nomlanadi. IIS uchun konfiguratsiya fayli GUI
(Graphical User Interface) orqali sozlanadi. Konfiguratsiya fayllarida web serverning port
raqami, virtual xostlar, xavfsizlik sozlamalari va boshqa parametrlar sozlanadi.
3-rasm. Nginx konfiguratsiyasi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 109
Xulosa
Web serverlar zamonaviy internetning muhim qismidir. Ular web-saytlar va web-
ilovalarini foydalanuvchilar uchun mavjud qiladi. Web serverlarning ishlash tamoyillarini
tushunish, har qanday web-dasturchi yoki tizim administratori uchun muhimdir. Kelajakda
web serverlar yanada unumli, xavfsiz va moslashuvchan bo'lishi kutilmoqda. Cloud-
texnologiyalarning rivojlanishi va yangi protokollarning paydo bo'lishi web serverlarning
evolyutsiyasiga ta'sir qiladi.
Web serverlar texnologiyasi doimiy ravishda rivojlanib bormoqda. Yangi
texnologiyalar, masalan, HTTP/3 va QUIC protokollari, web serverlarning unumdorligini
va xavfsizligini oshirishga qaratilgan. Shuningdek, serverless arxitektura va
containerization kabi yangi yondashuvlar web serverlarni boshqarishni soddalashtiradi va
ularning moslashuvchanligini oshiradi.
ADABIYOTLAR RO'YXATI: (REFERENCES)
1.
Kerrisk, M. (2010).
The Linux Programming Interface: A Linux and UNIX System
Programming Handbook
. No Starch Press.
2.
Fielding, R. T., et al. (1999).
RFC 2616: Hypertext Transfer Protocol -- HTTP/1.1
.
Internet Engineering Task Force (IETF).
3.
Laurie, B., & Laurie, P. (2002).
Apache: The Definitive Guide
(3rd ed.). O'Reilly
Media.
4.
Evans, N., & Williams, R. (2021).
NGINX Cookbook: Advanced Recipes for High-
Performance Load Balancing
. O'Reilly Media.
5.
Microsoft Corporation. (2024).
Introduction to IIS (Internet Information Services)
.
https://learn.microsoft.com/en-us/iis/
