Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 101
PHP VA OBYEKTGA YO'NALTIRILGAN DASTURLASH
Mamatkodirov Mahammadali
Farg’ona davlat universiteti,
Axborot texnologiyalari kafedrasi katta o’qituvchisi
G’oyibova Gulchehra G’ayrat qizi
Farg’ona davlat unversiteti 3-kurs talabasi
guligayibova@gmail
.
com
Annotatsiya:
Ushbu maqola PHP muhitida Ob'ektga Yo'naltirilgan Dasturlashning
(OOP) asosiy tushunchalarini o'rganadi. Maqola OOP tamoyillari, ularning PHPda amalga
oshirilishi, shuningdek, veb-dasturlashda OOPdan foydalanishning afzalliklari va
kamchiliklariga oid to'liq ma'lumot berishga qaratilgan. Maqola PHPda OOPni tushunish
va qo'llashni yaxshilashni istagan yangi boshlagan va tajribali dasturchilar uchun
mo'ljallangan.
Abstract:
This article explores the fundamental concepts of Object-Oriented
Programming (OOP) within the PHP environment. It aims to provide a comprehensive
overview of OOP principles, their implementation in PHP, and the advantages and
disadvantages of using OOP in web development. The article is designed for both novice
and experienced developers looking to enhance their understanding and application of
OOP in PHP.
Kalit so'zlar:
PHP, Ob'ektga Yo'naltirilgan Dasturlash, OOP, sinflar, obyektlar,
meros, polimorfizm
Keywords:
PHP, Object-Oriented Programming, OOP, classes, objects, inheritance,
polymorphism
Kirish
PHP va obyektga yo'naltirilgan dasturlash (OOP) – bu zamonaviy veb-dasturlashda
muhim ahamiyatga ega bo'lgan tushunchalardir. Ushbu maqola PHPda OOPning asosiy
prinsiplari va ularni amalda qo'llash usullarini ko'rib chiqadi. Maqsadimiz – OOPning
mohiyatini tushunishga yordam berish va PHP loyihalarida undan samarali foydalanish
imkoniyatlarini ochib berish.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 102
1-rasm. PHP va OOP dasturlash
OOPning asosiy tushunchalari
Sinf, obyekt, meros, polimorfizm – bular OOPning asosiy tushunchalari hisoblanadi.
Sinf – bu obyektlar uchun andoza bo'lib, obyekt esa sinfning namunasi (instance)dir. Meros
– bu bir sinfning xususiyatlari va metodlarini boshqa sinfga o'tkazish imkoniyatidir.
Polimorfizm esa turli sinflarning bir xil metodlarga ega bo'lishi va ularni turlicha amalga
oshirishi imkoniyatidir.
PHPda sinflarni yaratish
PHPda sinf yaratish uchun `class` kalit so'zi ishlatiladi. Sinfning ichida xususiyatlar
(properties) va metodlar (methods) e'lon qilinadi. Xususiyatlar obyektning holatini
belgilaydi, metodlar esa obyekt bilan bajariladigan amallarni aniqlaydi. Misol uchun:
```php
class Avtomobil {
public $rang;
public $modeli;
public function signalBer() {
return " signal!";
}
}
```
Ushbu misolda biz `Avtomobil` sinfini yaratdik, uning `rang` va `modeli`
xususiyatlari hamda `signalBer()` metodi mavjud.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 103
2-rasm. Sinf va obyekt diagrammasi.
Meros va polimorfizm
Meros – bu bir sinfning xususiyatlari va metodlarini boshqa sinfga o'tkazish
mexanizmidir. PHPda merosni amalga oshirish uchun `extends` kalit so'zi ishlatiladi.
Polimorfizm esa turli sinflarning bir xil interfeysga ega bo'lishi va ularni turlicha amalga
oshirishi imkoniyatidir. Interfeyslar PHPda `interface` kalit so'zi yordamida e'lon qilinadi.
```php
interface Transport {
public function yurish();
}
class Avtomobil implements Transport {
public function yurish() {
return "Avtomobil yuryapti";
}
}
```
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 104
Inkapsulyatsiya va abstraksiya
Inkapsulyatsiya – bu ma'lumotlarni himoya qilish va ularga ruxsatsiz kirishni
cheklash mexanizmidir. PHPda inkapsulyatsiyani amalga oshirish uchun `public`, `private`
va `protected` kalit so'zlari ishlatiladi. Abstraksiya esa murakkablikni yashirish va faqat
muhim detallarni ko'rsatish imkoniyatidir. Abstrakt sinflar PHPda `abstract` kalit so'zi
yordamida e'lon qilinadi.
PHPda dizayn patternlari
Dizayn patternlari – bu umumiy dasturlash muammolarini hal qilish uchun
takrorlanadigan yechimlar to'plamidir. PHPda eng ko'p ishlatiladigan dizayn patternlariga
Singleton, Factory va Observer kiradi. Singleton patterni sinfning faqat bitta nusxasini
yaratishni ta'minlaydi. Factory patterni obyektlarni yaratish jarayonini markazlashtiradi.
Observer patterni obyektlar o'rtasidagi bog'liqlikni boshqarishga yordam beradi.
3-rasm. Dizayn patternlarining UML diagrammasi
OOPning afzalliklari
OOPning asosiy afzalliklari – kodni qayta ishlatish imkoniyati, modulli tuzilish va
dasturni tushunish va saqlashni osonlashtirishdir. OOP yordamida murakkab dasturlarni
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 105
kichik va boshqariladigan qismlarga bo'lish mumkin, bu esa dasturiy ta'minotni ishlab
chiqish jarayonini tezlashtiradi va sifatini oshiradi.
OOPning kamchiliklari
OOPning kamchiliklari – murakkablik va o'rganish qiyinligidir. OOP tushunchalarini
to'liq tushunish va ularni amalda qo'llash uchun vaqt va tajriba talab etiladi. Bundan
tashqari, noto'g'ri loyihalashtirilgan OOP dasturlari juda murakkab va saqlash qiyin bo'lishi
mumkin.
Xulosa
PHP va OOP – bu veb-dasturlash sohasida katta imkoniyatlar ochadigan kuchli
vositalardir. OOPning asosiy prinsiplarini tushunish va ularni amalda qo'llash orqali siz
yanada sifatli, samarali va saqlashga oson dasturlar yaratishingiz mumkin. PHP va
OOPning kelajagi – bu yangi texnologiyalar va yondashuvlar bilan integratsiyalashuv, bu
esa dasturlash sohasida yanada katta yutuqlarga olib keladi.
ADABIYOTLAR RO'YXATI: (REFERENCES)
1.
Ullman, L. (2020). PHP for the Web: Visual QuickStart Guide (5th ed.). Peachpit
Press.
2.
Zandstra, M. (2019). PHP Objects, Patterns, and Practice (6th ed.). Apress.
3.
Sklar, D. (2014). Learning PHP, MySQL & JavaScript (4th ed.). O'Reilly Media.
4.
Sharma, S. (2020). Object-Oriented Programming with PHP 7. Packt Publishing.
5.
Lerdorf, R. (2023). PHP Manual – OOP Concepts. Retrieved from
https://www.php.net/manual/en/language.oop5.php
