Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 94
UZATUVCHI MUHITLAR VA KANALNING O‘TKAZUVCHANLIK
QOBILIYATI: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY JIHATLAR
Yuldasheva Gulbahor Ibragimovna
Farg‘ona davlat universiteti
Axborot texnologiyalari kafedrasi dotsenti
Abdusalimova Muhayyo Shukrullo qizi
Farg‘ona davlat universiteti 3-kurs talabasi
abdusalimovamuhayyo144@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada axborotni uzatishda ishtirok etadigan uzatuvchi
muhitlar va uzatish kanallarining o‘tkazuvchanlik qobiliyati tahlil qilinadi. Fizik va nofizik
muhitlarning turlari, ularning xossalari, signal uzatishdagi yutqizishlar, tarmoqlarda
qo‘llanilishi va samaradorligi ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, kanal o‘tkazuvchanligiga ta’sir
etuvchi parametrlar, Shennonning asosiy formulasi va amaliy misollar asosida tahlil
beriladi.
Kalit so‘zlar:
uzatuvchi muhit, kanal, o‘tkazuvchanlik qobiliyati, Shennon formulasi,
chastota, optik tola, mis kabel, raqamli signal, shovqin, tarmoq samaradorligi.
Аннотация:
В данной тезисной работе проводится анализ передающих сред и
пропускной способности каналов передачи, участвующих в процессе передачи
информации. Рассматриваются виды физических и нефизических сред, их свойства,
потери сигнала при передаче, применение в сетях и эффективность. Также
анализируются параметры, влияющие на пропускную способность канала, основная
формула Шеннона и приводятся практические примеры.
Ключевые слова
: передающая среда, канал, пропускная способность, формула
Шеннона, частота, оптоволокно, медный кабель, цифровой сигнал, шум,
эффективность сети
Annotation:
This thesis analyzes the transmission media and channel bandwidth
involved in the process of information transfer. It examines the types of physical and non-
physical media, their properties, signal loss during transmission, their application in
networks, and efficiency. Additionally, it discusses the parameters affecting channel
bandwidth, Shannon's fundamental formula, and provides practical examples.
Keywords:
transmission medium, channel, bandwidth, Shannon's formula,
frequency, optical fiber, copper cable, digital signal, noise, network efficiency.
KIRISH
Axborotni bir nuqtadan boshqasiga uzatish axborot-kommunikatsiya tizimlarining
asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Bu jarayonda uzatuvchi muhitlar va uzatish kanallari
muhim texnologik komponent sifatida qaraladi. Ular axborotni ishonchli, tez va sifatli
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 95
yetkazib berishni ta’minlaydi. Ayniqsa, Global internet, mobil aloqa, simli va simsiz
tarmoqlar, sun’iy yo‘ldosh orqali aloqa kabi texnologiyalarda bu elementlarning sifati va
texnik ko‘rsatkichlari aloqa samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
ASOSIY QISM
Signal uzatishning sifati, tezligi va uzatishdagi yo‘qotish darajasi uzatuvchi
muhitning xossalariga bog‘liqdir. Shu sababli, zamonaviy telekommunikatsiya tizimlarida
to‘g‘ri muhit tanlash va kanal o‘tkazuvchanligini optimallashtirish alohida ilmiy-texnik
yondashuvni talab etadi.
Uzatuvchi muhit turlari
Uzatuvchi muhitlar ikki asosiy turga bo‘linadi:
1.
Fizik muhitlar (wired / tangible) – signal moddiy muhit orqali uzatiladi: mis
kabel, koaksial kabel, optik tolalar.
2.
Nofizik (virtual yoki simsiz) muhitlar – signal elektromagnit to‘lqinlar orqali,
ya’ni radio, infraqizil, mikroto‘lqinli usullar bilan uzatiladi.
Fizik muhitlar
Mis kabel
– eng qadimiy va arzon texnologiyalardan biri bo‘lib, qisqa masofalarda
ishlashga mos. Uning turlari: egizak o‘ralgan juftlik (UTP), koaksial kabel. Egizak juftlik
lokal (Ethernet) tarmoqlarda keng qo‘llaniladi.
Optik tolali kabel
– yorug‘lik nuri orqali signalni juda katta masofaga, juda yuqori
tezlikda uzatadi. Kam shovqin, yuqori o‘tkazuvchanlik va xavfsizlik bilan ajralib turadi.
Tashqi elektromagnit shovqinga chidamli. Internet magistrallari, uzoq masofali
tarmoqlarda asosiy vosita hisoblanadi.
Havo muhiti (ochiq kabelli liniyalar)
– ko‘proq tashqi telefon tarmoqlarida, ba’zan
elektr uzatish liniyalarida signal uzatish uchun foydalaniladi.
Nofizik (simsiz) uzatuvchi muhitlar
Radio to‘lqinlar
– mobil aloqa, Wi-Fi, Bluetooth va sun’iy yo‘ldosh aloqasida
qo‘llaniladi. Har-xil chastotalarda ishlaydi.
Mikroto‘lqinli aloqa
– punktdan-punktga aloqa liniyalarida, masalan, televideniye
yoki sun’iy yo‘ldosh aloqasida ishlatiladi.
Infraqizil
– qisqa masofa uchun, masalan, masofadan boshqaruv pultlarida ishlatiladi.
Kanalning o‘tkazuvchanlik qobiliyati
Aloqa kanalining o‘tkazuvchanlik qobiliyati (bandwidth yoki capacity) — bu birlik
vaqtda uzatilishi mumkin bo‘lgan maksimal axborot miqdoridir. Bu qiymat bit/sekund
(bps) bilan o‘lchanadi. Kanal kengligi qancha katta bo‘lsa, signal shuncha yuqori tezlikda
uzatiladi. O‘tkazuvchanlik quyidagi omillarga bog‘liq:
1.
Kanal chastotasi (Hz)
2.
Signal-to-shovqin nisbati (SNR)
3.
Muhitning fizik xususiyatlari
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 96
4.
Signalning modulyatsiya turi
Shennon formulasi
Shennonning axborot nazariyasiga asoslangan mashhur formulasi orqali kanal
o‘tkazuvchanligini aniqlash mumkin:
C = B · log₂(1 + S/N)
Bu yerda:
1.
C
– maksimal o‘tkazuvchanlik (bit/s)
2.
B
– kanalning chastota diapazoni (Hz)
3.
S/N
– signal-to-shovqin nisbati
Bu formula orqali fizik muhitdan maksimal foydalanish chegaralari aniqlanadi.
Masalan, tor chastota kanalida shovqin katta bo‘lsa, uzatish tezligi past bo‘ladi.
Amaliy qo‘llanilish holatlari
1.
Mis kabel
– ofis va kichik tarmoqlarda (Ethernet)
2.
Optik tolalar
– internet provayderlar, yirik magistral tarmoqlar
3.
Wi-Fi va 4G/5G
– mobil va lokal simsiz aloqalar
4.
LoRa, Zigbee
– IoT tizimlarida past tezlik, uzoq masofa uchun
Zamonaviy tarmoqlar o‘tkazuvchanlikka bo‘lgan ehtiyoj sababli hibrid yechimlardan
ham foydalanilmoqda — masalan, ofis ichida Wi-Fi, tashqi aloqa uchun optik toladir.
XULOSA
Axborotni uzatishda foydalaniladigan muhitlar va aloqa kanallari sifat jihatidan
to‘g‘ri tanlanganda, aloqa tizimining tezligi, aniqligi va ishonchliligi yuqori bo‘ladi. Fizik
va simsiz muhitlarning har biri o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega bo‘lib, ularning
tanlovi tizim ehtiyojlariga qarab belgilanadi.
Kanalning o‘tkazuvchanlik qobiliyati uzatish sifatini belgilovchi eng muhim
parametrlardan biridir. Shennon nazariyasi bu borada maksimal chegaralarni aniqlashga
yordam beradi. Amaliyotda esa bu nazariy imkoniyatlarni amaliy yechimlar orqali optimal
holga keltirish zarur bo‘ladi.
Bugungi kunda yuqori tezlikdagi ma’lumotlar uzatish, katta hajmli axborotlar bilan
ishlash, onlayn xizmatlarning ortib borishi uzatuvchi muhitlar va kanallarni yanada
takomillashtirishni talab qilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Adobe Official Website
Technical information and guides about Adobe XD. Available at:
2.
Brown, Timothy.
User Experience Design: The Future of Interactive Interfaces.
London: UX Press,
2018.
3.
Kolko,
Jon.
Thoughtful
Interaction Design:
A
Design Perspective
on
Information
Technology.
Cambridge: MIT Press, 2015.
4.
Norman, Don.
The Design of Everyday Things.
New York: Basic Books, 2013.
5.
Adobe
XD
YouTube
Channel
Tutorials
and
best
practices
for
Adobe
XD.
Available at: https://www.youtube.com/AdobeXD
6.
Behance and Dribbble Platforms for exploring modern design trends and professional works.
