Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 136
PSIXOPATIYALAR (SHAXSNING BUZILISHLARI)
Ochilov Ulug‘bek Usmonovich
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti PhD.
Abdimuminov Oybek Shirinboy o‘g‘li
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
DKTF Psixiatriya fakulteti Ordinatori.
Nizamov Bahodir Abdusaitovich
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
DKTF Psixiatriya fakulteti Ordinatori.
Aliqulov Suxrob Umrzoq o‘g‘li
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
DKTF Narkologiya fakulteti Ordinatori.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada psixopatiya tushunchasi, uning turlari, kelib chiqish
sabablari, tashxislash va davolash usullari yoritilgan. Shaxsning buzilishlari zamonaviy
psixologiya va psixiatriya fanining dolzarb muammolaridan biri bo’lib, bu buzilishlar
insonning ijtimoiy moslashuviga, xulq-atvoriga, emotsional muvozanatiga salbiy ta’sir
ko’rsatadi. Maqolada shuningdek, psixopatiyaga chalingan shaxslarning tipologiyasi va
ularni farqlash mezonlari bayon qilinadi.
Kalit so’zlar:
psixopatiya, shaxsning buzilishi, antisotsial xulq, psixologik
muvozanat, shaxs tipologiyasi, ijtimoiy moslashuv.
Psixopatiya yoki shaxsning buzilishlari - bu shaxsiy xususiyatlarning chuqur
deformatsiyasi bilan xarakterlanuvchi ruhiy holat bo’lib, u jamiyatda qabul qilingan
normalar va qoidalarni buzishga moyillik, empatiyaning yetishmasligi va xulq-atvorda
qat’iy og’ishlar bilan namoyon bo’ladi. Ushbu holat odatda bolalik yoki o’smirlik davrida
boshlanadi va butun hayot davomida davom etadi.
Psixopatiya atamasi ko’pincha sotsiopatiya termini bilan sinonim tarzda qo’llaniladi,
chunki har ikkala tushuncha ham doimiy antisotsial xatti-harakatlar, empatiya
yetishmasligi, pushaymonlik hissining yo’qligi, shartaki yoki o’zini ustun qo’yuvchi
(egoistik) xususiyatlar bilan tavsiflanadi.
Tarixiy jarayonda psixopatiya tushunchasiga oid turli xil ta’riflar ilgari surilgan
bo’lib, ular ko’pincha bir-biriga faqat qisman mos keladi yoki ayrim hollarda bir-birini
inkor etuvchi jihatlarni ham o’z ichiga oladi. Bu esa psixopatiya tushunchasining
murakkab va ko’p qirrali ijtimoiy-psixologik fenomen ekanligidan dalolat beradi.
Amerikalik psixiatr Hervey M. Cleckley o’zining «Aql salomatligi niqobi» asari
orqali ushbu tushunchaga chuqur ilmiy asos bergan. Uning yondashuvlari AQShda psixik
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 137
buzilishlar diagnostikasiga oid qo’llanmaning shakllanishiga muhim hissa bo’lib, ayniqsa,
antisotsial shaxs buzilishi mezonlarining yaratilishiga turtki bo’lgan.
Vaqt o’tishi bilan, psixopatiyaga xos xatti-harakatlar diagnostik tizimlarda ham aks
etdi. Jumladan, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) va
Kasalliklarning xalqaro tasnifi (ICD)da «antisotsial shaxs buzilishi» hamda «dissotsial
shaxs buzilishi» tushunchalari rasmiylashtirildi. Ushbu tashxislar psixopatiyaga oid
ko’plab xususiyatlarni qamrab oladi.
Psixopatiya - bu klinik jihatdan rasmiy kasallik bo’lmasa-da, ruhshunoslar va
psixiatrlarda chuqur o’rganilayotgan holatdir. Zamonaviy tasnifga ko’ra, quyidagi shaxs
buzilishi turlari mavjud:
1.
Antisotsial shaxs buzilishi
2.
Nartsissistik shaxs buzilishi
3.
Borderlayn shaxs buzilishi
4.
Paranoid shaxs buzilishi
5.
Obsessiv-kompulsiv shaxs buzilishi
6.
Shizoid va shizotipal shaxs buzilishlari
Psixopatik buzilishi mavjud bo’lgan bemorlar, ayniqsa hissiy jihatdan beqaror va
isterik shaxsiyatga ega bo’lganlar, ijtimoiy faoliyat va hayot sifati ko’rsatkichlari bo’yicha
sezilarli chekinishlarga duch keladilar. Bunday shaxslar odatda ijtimoiy me’yorlardan
og’ish qiladi, atrofdagilar bilan barqaror va ijobiy munosabatlar o’rnatishda qiynaladilar.
Bu esa ularning ta’lim olish, ish faoliyati va kundalik hayotdagi moslashuvchanligini izdan
chiqaradi.
Deviant xulq-atvorli o’smirlar uchun ijtimoiy moslashuv jarayonining boshlanish
nuqtasi sifatida maktabga borish davri muhim ahamiyatga ega bo’ladi. Ko’plab o’smirlar
bu bosqichga to’laqonli tayyor emasligi sababli, ularning o’quv muassasalaridagi ijtimoiy
va akademik faoliyati yetarli darajada shakllanmaydi. Ayniqsa, balog’atga yetish davri -
12-14 yosh oralig’ida mehnatga bo’lgan munosabat va ishlash salohiyatida keskin pasayish
kuzatiladi.
Bunday shaxslar erta yoshdan boshlab jamiyatdagi ijtimoiy me’yorlarga zid ravishda
harakat qilishga moyil bo’ladilar. Ular ko’pincha asotsial guruhlar ta’siriga tushib
qoladilar, o’zlarini namoyish qilish vositasi sifatida tanani bezash, tatuirovkalar kabi tashqi
atributlarga qiziqish bildiradilar. Bundan tashqari, ushbu guruh vakillarining taxminan 37
foizi tanalarida doimiy belgilar (tatuirovkalar)ga ega bo’lgan.
Psixopatiyaning beqaror turi bilan og’rigan shaxslarning ijtimoiy profili odatda ancha
barqaror bo’ladi: ular orasida umumiy o’rta ta’limdan yuqoriroq darajada ta’lim olishga
harakat qilganlar uchrab turadi, biroq oliy ma’lumotga erishish ulardan ko’pchilik uchun
imkonsizdir. Natijada, ular ko’pincha malakasi past yoki vaqtinchalik ish joylarida mehnat
qilishadi. Bu holat ularning kasbiy va shaxsiy rivojlanishini jiddiy cheklaydi hamda
jamiyatdagi samarali ishtirokini susaytiradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 138
Psixopatiyaning kelib chiqishida biologik, ijtimoiy va psixologik omillar o’zaro
bog’langan. Asosiy omillar quyidagilar:
Genetik moyillik
Nevrologik o’zgarishlar (miya strukturasi va funktsiyasidagi buzilishlar)
Bolalikdagi travmalar, suiiste’mollar
Rivojlanish muammolari
Atrof-muhit va tarbiya omillari
Shuni ham aytish joizki, psixiatriya zamonaviy tibbiyotning muhim tarmoqlaridan
biri bo’lib, uning asosiy vazifalari turlicha va keng qamrovli hisoblanadi. Ularga
quyidagilar kiradi:
Ruhiy kasalliklarning patogenezini tushunish ya’ni, ruhiy buzilishlarning paydo
bo’lish va rivojlanish mexanizmlarini aniqlash va tahlil qilish;
Simptomatologiyani chuqur o’rganish ruhiy holat buzilishlarining alomatlari va
ularning ko’rinish shakllarini tasniflash;
Sabab-oqibat munosabatlarini aniqlash ya’ni turli psixik holatlar o’rtasidagi o’zaro
bog’liqliklarni o’rnatish;
Diagnostika, davolash va profilaktika choralarini ishlab chiqish mavjud davolash
uslublarini takomillashtirish va yangi yondashuvlarni ishlab chiqish orqali bemorlarning
holatini yaxshilashga xizmat qilish.
1
Xulosa qilib aytganda, psixopatiya shaxs rivojlanishidagi chuqur buzilish bo’lib, bu
holat ijtimoiy hayotda salbiy oqibatlarga olib keladi. Shaxsning buzilishlarini erta aniqlash
va mos psixologik yondashuv bilan bu muammolarni kamaytirish mumkin. Bunday
buzilishlarga ega shaxslarga nisbatan ijtimoiy stigma emas, balki ilmiy asoslangan
yondashuv zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
•
Mahmudova, G. (2021). «Shaxsning psixologik muammolari va ularni bartaraf etish
usullari.» - O’zMU Ilmiy jurnali
•
Karimov, B. (2022). «Psixopatiyaning ijtimoiy omillari va ularni psixokorreksiyasi»
- Toshkent Psixologiya Jurnali
•
Yusupova, M. (2020). «Shaxs buzilishlarining tipologiyasi va psixoterapevtik
yondashuvlar» - Psixologik izlanishlar to’plami.
1
Yusupova, M. (2020). Shaxs buzilishlarining tipologiyasi va psixoterapevtik yondashuvlar Psixologik izlanishlar toplami.
