Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 133
ENDOGEN PSIXOZLAR: KLINIK TAVSIFI,
SABABLARI VA DAVOLASH YONDASHUVLARI
Ochilov Ulug‘bek Usmonovich
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti PhD.
Abdimuminov Oybek Shirinboy o‘g‘li
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
DKTF Psixiatriya fakulteti Ordinatori.
Nizamov Bahodir Abdusaitovich
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
DKTF Psixiatriya fakulteti Ordinatori.
Aliqulov Suxrob Umrzoq o‘g‘li
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
DKTF Narkologiya fakulteti Ordinatori.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada endogen psixozlar tushunchasi, ularning
etiologiyasi, patogenezi, klinik belgilari, tashxis qo’yish mezonlari va zamonaviy davolash
usullari tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu turdagi ruhiy buzilishlarning asosiy shakllari -
shizofreniya, bipolyar affektiv buzilish va depressiv psixozlar haqida malumotlar
beriladi. Tadqiqot natijalari asosida endogen psixozlarni erta aniqlash va samarali davolash
uchun psixiatrik yondashuvlar taklif etiladi.
Kalit so’zlar:
Endogen psixoz, shizofreniya, bipolyar buzilish, depressiya,
etiologiya, psixiatrik davolash, simptomlar, tashxis.
Endogen psixozlar ruhiy salomatlik sohasida o’ta muhim mavzulardan biridir. Ular
ichki (genetik yoki biologik) omillar bilan bog’liq holda yuzaga keladi va ko’pincha
hayotiy stressorlar bilan emas, balki organizmning ichki muvozanatidagi o’zgarishlar
natijasida shakllanadi. Endogen psixozlar og’ir ruhiy buzilishlar sirasiga kiradi va
shaxsiyatga, kognitiv funksiyalarga hamda ijtimoiy moslashuvga jiddiy tasir ko’rsatadi.
Shuningdek, endogen psixozlar klinik psixiatriya sohasining markaziy tadqiqot
yo’nalishlaridan biri bo’lib, bu holatlarning o’ziga xos xususiyatlari va ularning ijtimoiy-
iqtisodiy oqibatlari, xususan, yuqori nogironlik darajasi bilan ajralib turadi. Ushbu
kasalliklar psixiatriya amaliyotida chuqur tahlil va kompleks yondashuvni talab etadi.
Bugungi kunda tibbiyot fanining yuksalishi, ayniqsa paraklinik usullarning rivojlanishi,
kasalliklarning chuqur etiopatogenetik asoslarini o’rganishga imkon yaratmoqda. Shunga
qaramay, endogen psixozlarning rivojlanish mexanizmlarini to’liq tushunish, ularning
klinik kechishi va natijalarini baholash uchun uzoq muddatli kuzatuv va chuqur klinik-
psixopatologik tahlil muhim ahamiyat kasb etadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 134
Endogen psixozlar, ayniqsa erta yoshda boshlangan holatlarda, chuqur klinik
o’rganishni talab qiladi. Chunki ushbu yosh davrida psixik rivojlanish faolligi yuqori
bo’lib, buzilishlar shaxs shakllanishiga salbiy tasir ko’rsatishi mumkin. Tadqiqotlar
shuni ko’rsatmoqdaki, balog’atga yetmagan davrda namoyon bo’lgan endogen psixozlar
ko’pincha shizofrenik va affektiv simptomlarning uyg’unlashgan holati bilan
xarakterlanadi. Bunday holatlarda affektiv psixozlarda shizoform belgilarning ko’p
uchrashi, shizofreniya holatlarida esa affektiv belgilar ustunligi kuzatiladi. Bundan
tashqari, epizodik va uzluksiz kechuvchi psixozlar orasidagi diagnostik chegaralarning
noaniqligi ham muammoni yanada murakkablashtiradi.
Bu kabi xususiyatlar yosh davriga xos klinik manzaralarni aniqlash va prognoz
berish nuqtai nazaridan klinik kuzatuv metodikasini asosiy tadqiqot vositasi sifatida
qo’llash zaruratini yuzaga keltiradi. Shu sababli yosh davrda aniqlangan endogen
psixozlarni klinik va dinamik jihatdan o’rganish, bemorning holatini chuqur baholash,
simptomlarning evolyutsiyasini tahlil qilish va prognozlashtirishda beqiyos ahamiyatga
ega. Bu yondashuv, o’z navbatida, individual terapevtik strategiyalarni ishlab chiqish va
ruhiy kasalliklarning erta aniqlanishi hamda ijtimoiy reabilitatsiyasiga xizmat qiladi.
Endogen psixozlarning turlari
1. Shizofreniya - real olamni idrok etish va tafakkurda jiddiy buzilishlarga olib
keluvchi endogen psixoz shaklidir. Uning asosiy simptomlariga gallyutsinatsiyalar,
paranoid g’oyalar, ijtimoiy izolyatsiya va emotsional yassilanish kiradi. Ko’p hollarda
kasallik surunkali kechadi.
2. Bipolyar affektiv buzilish (manik-depressiv psixoz) - Bu buzilish manik (faollik,
quvnoqlik) va depressiv (kayfiyat tushkunligi) davrlar bilan almashinib boradi. Kasallik
ko’pincha yoshligida boshlanadi va hayot davomida qayta-qayta takrorlanadi.
3. Depressiv psixozlar - Bu holatda chuqur depressiya, hayotga qiziqishning
yo’qolishi, o’zini ayblash g’oyalari, hatto o’z joniga qasd qilish fikrlari kuzatiladi. Bunday
psixozlar ko’pincha genetik moyillik fonida rivojlanadi.
Endogen psixozlar ko’p omilli kasalliklar bo’lib, quyidagi sabablar bilan bog’liq:
•
Genetik omillar - oila azolarida ruhiy kasalliklar mavjudligi;
•
Neurobiologik omillar - neyrotransmitterlar (dopamin, serotonin) muvozanatining
buzilishi;
•
Endokrin o’zgarishlar - gormonlar muvozanatidagi o’zgarishlar;
•
Tug’ma nevrologik buzilishlar - miya tuzilmasidagi anomaliyalar.
Bugungi psixiatriya sohasidagi asosiy rivojlanish yo’nalishlaridan biri bu - ruhiy
kasalliklarga chalingan bemorlarni reabilitatsiya qilishga qaratilgan zamonaviy
yondashuvlarning shakllanishi va amaliyotda keng qo’llanilishidir. Psixiatriyada
reabilitatsion yondashuv tobora kengayib borayotgan bo’lib, bu nafaqat ananaviy
davolash uslublari bilan cheklanmay, balki bemorga yaxlit, integrativ va ko’p bosqichli
yordam ko’rsatishni nazarda tutadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 135
Reabilitatsiya kontseptsiyasining markazida shaxsga yo’naltirilgan yondashuv
yotadi. Bunday yondashuv nafaqat profilaktika, simptomatik davolash va reabilitatsion
tadbirlarni o’z ichiga oladi, balki bemorning ijtimoiy, emotsional, kognitiv va shaxsiy
xususiyatlarini chuqur hisobga olgan holda terapevtik strategiyalarni ishlab chiqishni talab
etadi. Zamonaviy psixiatriyada terapevtik tasir faqat kasallik simptomlarini bartaraf
etishga emas, balki bemorning shaxsi orqali uning psixik holatini barqarorlashtirishga
qaratilgan. Bu esa, o’z navbatida, shaxsning ichki psixologik tuzilmasi va tashqi muhit
bilan o’zaro aloqalarining murakkab tizimini tahlil qilish zaruratini tug’diradi.
Shuningdek, zamonaviy reabilitatsiya yondashuvlari bemorning ijtimoiy muhitga
qayta integratsiyalashuvi, yaqinlari bilan sog’lom munosabatlar o’rnatishi va hayot sifatini
yaxshilashga qaratilgan ko’mak choralarini ham qamrab oladi. Shu jihatdan ruhiy
salomatlikni tiklash va qo’llab-quvvatlashda kompleks yondashuvlar - biologik, psixologik
va ijtimoiy komponentlarning uyg’un ishlashi nihoyatda muhim hisoblanadi.
1
Xulosa qilib aytganda, endogen psixozlar ruhiy salomatlik muammolari orasida eng
murakkablaridan biridir. Ularni erta aniqlash, aniq tashxislash va davolash usullarini
tanlash - bemorning hayot sifatini yaxshilashda muhim omildir. Ilmiy tadqiqotlar ushbu
kasalliklarning kelib chiqish mexanizmlarini yanada chuqur o’rganishga yordam
bermoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kaplan, H.I., & Sadock, B.J. Synopsis of Psychiatry. - Lippincott Williams &
Wilkins, 2018.
2.
Мирошникова И.П. Психиатрия: учебник для вузов. — М.: ГЭОТАР-Медиа,
2020.
3.
Andreasen, N.C. (2010). The diagnosis of schizophrenia: Development and
evolution of diagnostic criteria. Schizophrenia Bulletin, 36(1), 9–13.
1
Andreasen, N.C. (2010). The diagnosis of schizophrenia: Development and evolution of diagnostic criteria. Schizophrenia Bulletin,
36(1), 913.
