Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 191
AVTOMOBIL TRANSPORTIGA ORTISH TUSHIRISH
PAYTIDA TEXNIKA XAVFSIZLIGI
Muratov Rinat Nurgali o’g’li
Andijon davlat texnika insitituti. Transport va
Logistika yo’nalishi 4-kurs talabasi
@email: muratovrinatbek@gmail.com
Аnnоtаtsiyа:
Mazkur maqolada avtomobil transportiga ortib tushirish paytida
texnika xavfsizligi oshirish bo‘yicha tahlil qilib chiqildi. Avtomobil transportida ortib
tushirish jarayonida zamonaviy va xorijiy texnologiyalarning ahamiyati batafsil yoritib
o‘tildi. Mavzu doirasidan nazariy va amaliy bilimlarga yondashgan holda keltirib o‘tilgan.
Tadqiqot davomida omillarni jadvallar va statistik ma’lumotlar orqali tahlil qilish taklif
etiladi.
Kаlit sо‘zlаr:
Xavfsizlik madiniyati, texnika xavfsizligi, qonuniy asoslar va meyoriy
baza, innovatsion texnologiyalar, logistika tizimi, islohotlar, investitsiyalar, yuklarni
turlari va xususiyatlari.
Kirish
Zamonaviy dunyoda transport tizimi iqtisodiyotning asosiy tarkibiy qismlaridan biri
bo'lib, yuklarni tez va xavfsiz tashish muhim masala hisoblanadi. O'zbekiston
Respublikasida avtomobil transporti yuk tashish hajmining katta qismini tashkil etadi.
Biroq, transport faoliyati jarayonida eng xavfli bosqichlardan biri yuklarni ortish va
tushirish operatsiyalaridir. Statistik ma'lumotlarga ko'ra, transport sohasidagi baxtsiz
hodisalarning katta qismi aynan yuk ortish-tushirish jarayonlarida yuz beradi.
Texnika xavfsizligini ta'minlash nafaqat xodimlarning sog'ligi va hayotini himoya
qilish, balki transport vositalarining uzoq muddatli xizmat qilishi, yuk sifatini saqlash va
iqtisodiy samaradorlikni oshirish uchun ham zarur. Shuning uchun har bir transport
korxonasi va individual haydovchi ushbu sohada chuqur bilimga ega bo'lishi va amalda
qo'llashi kerak.
Xavfsizlik madaniyatining asoslari
Transport xavfsizligi nafaqat qoidalar to'plamidan iborat emas, balki barcha
ishtirokchilarning ongida shakllangan mas'uliyat hissi va xavfsizlik madaniyatidir. Ushbu
madaniyat quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
Birinchidan, har bir xodim o'z xavfsizligi va hamkasblarining xavfsizligi uchun
shaxsiy javobgarlikni his qilishi kerak. Bu degani, har kim o'z ishini bajarishda nafaqat
texnik ko'rsatmalarga rioya qilishi, balki atrofdagi odamlarning xavfsizligini ham hisobga
olishi zarur.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 192
Ikkinchidan, doimiy o'rganish va malaka oshirish jarayoni muhim ahamiyat kasb
etadi. Texnologiyalar rivojlanishi, yangi xavfsizlik usullari paydo bo'lishi va qonunchilik
o'zgarishi sababli bilimlarni muntazam yangilab turish zarur.
Uchinchidan, ochiq muloqot va tajriba almashish xavfsizlik darajasini oshiradi.
Xodimlar o'rtasida xavfli vaziyatlar, yaqin qolgan baxtsiz hodisalar va yaxshi amaliyotlar
haqida muntazam suhbat olib borish kerak.
Qonuniy asoslar va me'yoriy baza
O'zbekiston Respublikasida avtomobil transporti faoliyati bir qator qonun va me'yoriy
hujjatlar bilan tartibga solinadi. "Yo'l harakati xavfsizligi to'g'risida"gi qonun asosiy hujjat
bo'lib, unda yuk ortish-tushirish jarayonlaridagi talablar ham belgilab qo'yilgan.
Davlat standartlari va texnik reglamentlar avtomobil transportining texnik holati, yuk
tashish qoidalari va xavfsizlik choralari bo'yicha aniq talablarni o'z ichiga oladi. Ushbu
hujjatlarda avtomobilning maksimal yuk ko'tarish qobiliyati, yuklarni taqsimlash va
mahkamlash qoidalari, haydovchi va yordamchi xodimlarning malaka talablari batafsil
bayon etilgan.
Mehnat muhofazasi qonunchiligi ishlab chiqarish jarayonida xodimlarning
xavfsizligini ta'minlash bo'yicha majburiyatlarni belgilaydi. Transport korxonalari o'z
xodimlarini himoya qilish, xavfsiz ish sharoitlarini yaratish va zarur jihozlar bilan
ta'minlash majburiyatiga ega.
Javobgarlik masalalari ham muhim jihat bo'lib, qonunbuzarlik holatlari uchun
ma'muriy, fuqarolik va jinoiy javobgarlik choralarini nazarda tutadi. Shuning uchun har bir
transport xodimi o'z faoliyatining huquqiy oqibatlarini yaxshi bilishi kerak.
Avtomobilning texnik tayyorgarligi
Yuk ortish-tushirish operatsiyalaridan oldin avtomobilning to'liq texnik tekshiruvini
o'tkazish muhim bosqichdir. Ushbu tekshiruv quyidagi asosiy yo'nalishlarda amalga
oshiriladi:
Dvigatel va mexanik qismlarning holati tekshiriladi. Dvigatelning barqaror ishlashi,
shamollatish tizimining samaradorligi, transmissiya va boshqa mexanik qismlarning holati
baholanadi. Nosozliklar aniqlangan holatda ularni bartaraf etmasdan yuk ortish
operatsiyasini boshlash mumkin emas.
Tormoz tizimining tekshiruvi alohida e'tibor talab qiladi. Tormoz pedali, qo'l tormozi,
tormoz suyuqligi darajasi va tormoz disklar yoki kalorlarning holati sinchkovlik bilan
tekshiriladi. Og'ir yuk ortilgan avtomobil uchun ishonchli tormoz tizimi hayotiy muhim
ahamiyatga ega.
Rulda boshqarish tizimining holati ham muhim jihat hisoblanadi. Rulning o'z o'rnida
bo'lmasligi, g'ildiraklarning noto'g'ri sozlanishi yoki boshqa nosozliklar avtomobilning
boshqarilishini qiyinlashtiradi va xavfli vaziyatlar yaratadi.
Shinalar va suspenziya tizimining holati tekshiriladi. Shinalarning eskirish darajasi,
bosim ko'rsatkichlari, yaramagan joylar va suspenziya elementlarining holati baholanadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 193
Noto'g'ri sozlangan yoki eskirgan shinalar yuk ortilgan avtomobilning yo'lda barqaror
harakatlanishini ta'minlay olmaydi.
Elektr tizimi va yoritish jihozlarining ishlashi ham tekshiriladi. Faralar, orqa
chiroqlar, signalizatsiya va boshqa elektr jihozlarning to'g'ri ishlashi yo'l harakati
xavfsizligi uchun zarur.
Yuk ortish joyining tayyorgarligi
Yuk ortish joyi xavfsizligini ta'minlash uchun bir qator omillar hisobga olinishi kerak.
Birinchi navbatda, ortish joyining joylashuvi va atrofdagi sharoitlar baholanadi.
Yer sirtining holati muhim ahamiyat kasb etadi. Tekis, mustahkam va quruq yer
sirtida ishlash eng xavfsiz hisoblanadi. Notekis, nam yoki moyil joylarda yuk ortish
qo'shimcha xavflar tug'diradi. Zarurat bo'lgan hollarda yer sirtini tayyorlash, qumli yoki
g'ishtli materiallar bilan mustahkamlash kerak bo'lishi mumkin.
Atrofdagi to'siqlar va xavfli obyektlar hisobga olinishi zarur. Elektr simlari, binolar,
boshqa transport vositalari va odamlar harakati yuk ortish joyini tanlashda muhim omillar
hisoblanadi. Xavfli zonani belgilash va begona kishilarning kirishini cheklash zarur
choralardan biri.
Yoritilganlik darajasi, ayniqsa, qorong'i vaqt va yomon ob-havo sharoitlarida muhim
ahamiyat kasb etadi. Yetarli yoritilmagan joylarda yuk ortish xavfli bo'lib, qo'shimcha
yoritish vositalarini o'rnatish zarur bo'lishi mumkin.
Meteorologik sharoitlar ham hisobga olinishi kerak. Kuchli shamol, yomg'ir, qor yoki
muzlash sharoitlarida yuk ortish operatsiyalarini kechiktirish yoki bekor qilish zarur
bo'lishi mumkin. Bunday sharoitlarda xavfsizlik choralarini kuchaytirish va maxsus
ehtiyot choralarini ko'rish kerak.
Yuklarning tasnifi va xususiyatlari
Turli xil yuklarning o'ziga xos xususiyatlari va ular bilan ishlash qoidalari mavjud.
Yuklarni to'g'ri tasniflash va ularning xususiyatlarini bilish xavfsizlik uchun zarur.
Og'ir yuklarning tasnifi ularga qo'llaniladigan maxsus qoidalarni belgilaydi. Odatda,
50 kilogrammdan og'ir yuklarni bir kishi ko'tarishi tavsiya etilmaydi. Bunday yuklarni
ko'tarish uchun mexanik vositalar yoki bir necha kishi birgalikda ishlashi zarur.
Hajmli yuklarning xususiyatlari ham hisobga olinishi kerak. Katta hajmli yuklarni
tashish paytida ularning shamol qarshiligini, ko'rinish maydonini cheklashini va
avtomobilning og'irlik markaziga ta'sirini hisobga olish zarur.
Xavfli yuklarning alohida qoidalari mavjud bo'lib, ular bilan ishlash maxsus litsenziya
va malaka talab qiladi. Kimyoviy moddalar, yoqilg'i, portlovchi va boshqa xavfli yuklarni
tashish uchun maxsus texnik vositalar, himoya jihozlari va bilimlar zarur.
Buziluvchi yuklarning xususiyatlari ham hisobga olinishi kerak. Oziq-ovqat
mahsulotlari, dorilar va boshqa buziluvchi yuklarni tashish uchun harorat rejimini saqlash,
tezlikni ta'minlash va maxsus qadoqlash zarur.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 194
Qimmatbaho yuklarni tashish uchun maxsus xavfsizlik choralari ko'rish kerak.
Bunday yuklarni ortish-tushirish jarayonida qo'shimcha nazorat, himoya va sug'urta
choralari qo'llaniladi.
Ortish operatsiyasining bosqichlari
Yuk ortish jarayoni bir necha bosqichga bo'linadi va har bir bosqichda aniq tartib va
qoidalarga rioya qilish zarur.
Dastlabki bosqichda yuk va avtomobilning mos kelishi tekshiriladi. Yukning og'irligi,
hajmi va xususiyatlari avtomobilning texnik xarakteristikalari bilan solishtiriladi.
Avtomobilning maksimal yuk ko'tarish qobiliyatidan oshmaslik, platformaning o'lchami
va mustahkamligini hisobga olish zarur.
Yuk taqsimlash bosqichida og'irlik markazini to'g'ri hisoblash muhim ahamiyat kasb
etadi. Og'ir yuklarni platformaning o'rtasiga va pastki qismiga joylashtirish, yengil
yuklarni tepada joylashtirish tamoyillariga rioya qilish kerak. Noto'g'ri taqsimlangan yuk
avtomobilning ag'darilishiga yoki yo'lda barqaror harakatlanmasligiga sabab bo'lishi
mumkin.
Ortish jarayonida mexanik vositalardan foydalanish xavfsizlikni sezilarli darajada
oshiradi. Kranlar, forkliftlar, konveyerlar va boshqa mexanik vositalar professional
operatorlar tomonidan boshqarilishi kerak. Ushbu vositalarning texnik holati va xavfsizlik
tizimlarining ishlashi muntazam tekshirilishi zarur.
Qo'lda yuk ko'tarish hollarda ergonomik usullarni qo'llash muhim. To'g'ri turish
pozitsiyasi, belning to'g'ri ishlatilishi, oyoqlardan foydalanish va qo'llarni himoya qilish
asosiy tamoyillar hisoblanadi. Og'ir yuklarni bir vaqtda bir necha kishi ko'tarishi va
ularning harakatlarini muvofiqlashtirishi zarur.
Mahkamlash texnikasi va vositalari
Ortilgan yuklarni ishonchli mahkamlash transport xavfsizligining eng muhim
shartlaridan biri hisoblanadi. Mahkamlash tizimi yuklarning barcha yo'nalishlardagi
harakatlanishini cheklashi va turli xil yo'l sharoitlarida barqarorlikni ta'minlashi kerak.
Mahkamlash vositalarining turlari va ularning qo'llanilish sohalari har xil. Ip va
arqonlar yengil va o'rta og'irlikdagi yuklarni mahkamlash uchun ishlatiladi. Bunda ipning
sifati, qalinligi va mustahkamligi yukni ushlab turishga yetarli bo'lishi kerak.
Metall zanjirlar og'ir va xavfli yuklarni mahkamlash uchun eng ishonchli vosita
hisoblanadi. Zanjirlarning mustahkamlik ko'rsatkichlari, halqalarning holati va ulash
joylarining ishonchliligi muntazam tekshirilishi zarur.
Maxsus tasmalar va kemirlar zamonaviy mahkamlash vositalariga kiradi. Ular elastik
xususiyatlarga ega bo'lib, yuklarning tabiiy tebranishlarini kompensatsiya qiladi.
Tasmalarning buckle va boshqa ulanish qismlarining holati alohida e'tibor talab qiladi.
Mahkamlash usullari yukni turli yo'nalishlarda ushlab turish printsipiga asoslanadi.
Vertikal, gorizontal va diagonal yo'nalishlarda mahkamlash yukning to'liq barqarorligini
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 195
ta'minlaydi. Har bir mahkamlash nuqtasining mustahkamligi va ishonchliligi tekshirilishi
zarur.
Mahkamlash vositalarining texnik holati va yaroqlilik muddati muntazam nazorat
qilinishi kerak. Eskirgan, zarar ko'rgan yoki shubhali holatdagi mahkamlash vositalarini
ishlatish qat'iyan man etiladi. Ularni o'z vaqtida almashtirish va yangi vositalarning sifatini
tekshirish zarur.
FОYDАLАNILGАN АDАBIYОTLАR:
1."O‘zbekiston transport infratuzilmasining rivojlanishi va uning istiqbollari"
(2023) — O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi, Toshkent.
2. "O‘zbekiston temir yo‘l tizimining bugungi holati va rivojlanish istiqbollari"
(2022) — O‘zbekiston temir yo‘llari, Toshkent
3.Rustamov, D. (2020).
Transport va logistika infratuzilmasi
. Toshkent: Toshkent
axborot texnologiyalari universiteti. Transport turlarini o‘zimga kerak bo‘lgan qismini
keltirib o‘tdim.
4.
Qo‘ldoshev, A.
(2017).
Transport infratuzilmasi va uning rivojlanishi
. Toshkent:
O‘zbekiston iqtisodiyot va xizmat ko‘rsatish akademiyasi.
