Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 34
MUSIQANING AXLOQIY-FALSAFIY TA’SIRI:
QADRIYATLAR VA TARBIYA MASALASI
Gulbahor Masharipova
Guliston davlat universiteti
An’anaviy xonandalik va xalq cholg‘ulari
kaferdasi o‘qituvchisi
Ozoda Abdullayeva
O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan artist.
Annotatsiya
: Ushbu tezisda musiqaning axloqiy-falsafiy mohiyati, uning shaxs
qadriyatlari va tarbiyasiga ko‘rsatadigan ta’siri tahlil qilinadi. Musiqa nafaqat estetik zavq
bag‘ishlovchi san’at turi, balki insonning ichki olamini boyituvchi, ma’naviy kamolotga
yetaklovchi kuchli tarbiya vositasi sifatida ko‘rib chiqiladi. Falsafa nuqtai nazaridan
musiqaning ahloqiy qadriyatlar – halollik, sabr, vatanparvarlik, hamjihatlik va ruhiy
poklikni shakllantirishdagi o‘rni asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
musiqa falsafasi, axloqiy qadriyatlar, tarbiya jarayoni, estetik ong,
shaxs kamoloti, ma’naviy tarbiya, falsafiy tahlil.
Kirish.
Musiqa – bu oddiy tovushlar majmuasi emas. U – inson qalbining eng nozik, eng
teran qatlamlariga kirib bora oladigan sehrli til, hech bir tarjimaga muhtoj bo‘lmagan
ma’naviy muloqot vositasidir. Insoniyat yaralgan zamondan buyon musiqa uning doimiy
hamrohi bo‘lib kelmoqda. Quvonchda ham, g‘amda ham, g‘alabada ham, yo‘qotishda ham
– musiqa mavjud. Aynan shuning uchun ham u inson ruhiyatining ajralmas bir bo‘lagi
sifatida qaraladi. Ammo musiqaning nafaqat estetik, balki axloqiy va tarbiyaviy kuchga
ega ekani ko‘plab mutafakkirlar tomonidan alohida e’tirof etilgan. Sharq va G‘arb
faylasuflari musiqaga faqat zavq bag‘ishlovchi vosita sifatida emas, balki inson
ma’naviyatini sayqallovchi, ruhiy komillikka yetaklovchi kuchli qurol sifatida qarashgan.
Forobiydan tortib Konfutsiysgacha, Platon va Aristoteldan Adornogacha bo‘lgan
mutafakkirlar musiqaning jamiyat axloqiy qiyofasini shakllantirishdagi o‘rniga alohida
urg‘u berganlar. Musiqa orqali inson qalbiga ezgulik urug‘ini qadash, uni estetik zavq bilan
birga axloqiy yuksaklik sari yetaklash – bu qadimdan buyon mavjud bo‘lgan yondashuvdir.
Bugungi globallashuv davrida esa inson qalbi tobora texnologik muhit ta’sirida
yakkalanib borayotgan bir paytda, musiqaning axloqiy-falsafiy kuchini qayta kashf etish,
uni ta’lim-tarbiya tizimiga chuqur integratsiyalash dolzarb vazifalardan biri sanaladi. Zero,
musiqa – bu qalblar tilidir. Axloq esa qalbning eng muqaddas fazilati. Ana shu ikki
tushunchaning integratsiyasi esa inson kamolotiga eltuvchi muhim kalitdir.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 35
Musiqaning axloqiy-falsafiy ta’sirini o‘rganishda, eng avvalo, uning inson ruhiyatiga
ko‘rsatadigan ichki ta’sir kuchi tahlil qilinishi lozim. Falsafa fanida musiqaning mohiyati
haqida turlicha qarashlar mavjud. Platon musiqani davlat tarbiyasida asosiy vositalardan
biri sifatida ko‘rgan va "musiqa yurakka ta’sir qiladi, yurak esa harakatga sabab bo‘ladi"
deb ta’kidlagan. Forobiy esa musiqaning ruhiy va axloqiy tarbiyada tutgan o‘rniga e’tibor
qaratib, uni insondagi muvozanatni ta’minlovchi san’at deb baholagan. Musiqa inson
qalbini ezgulikka chorlaydi, sabr, vatanparvarlik, hamjihatlik kabi axloqiy fazilatlarni
shakllantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, milliy kuy va ashulalar xalqning tarixiy xotirasi,
qadriyatlari va orzu-umidlarini o‘zida mujassam etgan bo‘lib, ular orqali yosh avlodda
milliy o‘zlik, g‘urur va ijtimoiy mas’uliyat hissi uyg‘onadi. Shu nuqtai nazardan, musiqiy
ta’lim jarayoni faqat texnik ko‘nikmalarni emas, balki axloqiy tarbiyani ham o‘z ichiga
olishi zarur.
Zamonaviy psixologik va pedagogik tadqiqotlar ham musiqaning shaxs axloqiy
shakllanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi. Masalan, musiqa terapiyasi orqali
bolalar va yoshlarda hissiy muvozanat, o‘zini anglash va boshqalarni tushunish kabi
ijtimoiy-axloqiy ko‘nikmalar shakllanadi. Shu jihatdan, musiqaning axloqiy-falsafiy
funksiyasi nafaqat individual, balki jamiyat miqyosida ham tarbiyaviy ahamiyatga ega.
Bundan tashqari, musiqa insonning axloqiy tanlovida estetik mezon sifatida namoyon
bo‘ladi. Go‘zallik va ezgulik o‘rtasidagi uyg‘unlik musiqiy asarlar orqali ifodalanib, u
tinglovchiga qadriyatlarni anglash, yomonlik va yaxshilikni ajrata olish, ichki axloqiy
mezonni shakllantirish imkonini beradi. Ayniqsa, maqom, xalq kuy-qo‘shiqlari va
zamonaviy milliy estrada san’ati bu borada kuchli tarbiyaviy omil hisoblanadi.
Demak, musiqa – bu insoniyat tomonidan yaratilgan eng yuksak madaniy
hodisalardan biri bo‘lib, u orqali nafaqat estetik zavq olinadi, balki axloqiy qarashlar,
qadriyatlar va ong shakllanadi. Musiqa falsafiy yondashuv asosida talqin etilgandagina u
o‘zining tarbiyaviy vazifasini to‘liq ado eta oladi.
Muhokama
:
Musiqa – bu nafaqat estetik go‘zallik, balki axloqiy uyg‘oqlik manbaidir. U inson
ruhiyatiga hech bir majburiyatsiz, ammo nihoyatda kuchli ta’sir ko‘rsatadigan qudratli
vositadir. Aynan shu jihati bilan u har qanday targ‘ibotdan ustun turadi. Axloqni o‘rgatish
– bu og‘ir va mas’uliyatli jarayon. Ammo musiqiy obrazlar orqali bu jarayon tabiiy,
ixtiyoriy va zavqli tus oladi. Inson musiqa tinglaganida, u bevosita qalbi bilan eshitadi, his
qiladi, fikrlaydi. Shu sababli musiqa axloqiy qadriyatlarni ongga emas, to‘g‘ridan-to‘g‘ri
qalbga singdiradi. Zamonaviy jamiyatda yosh avlod tarbiyasi ko‘plab omillar ta’sirida
shakllanmoqda. Raqamli axborot oqimlari, virtual dunyo, ijtimoiy tarmoqlar – bular inson
ongiga juda tez ta’sir qiladi, ammo ko‘p hollarda bu ta’sir yuzaki bo‘ladi. Musiqa esa,
aksincha, o‘zining ichki ohanglari, ritmlari, mazmunli matnlari bilan insonni o‘ylantiradi,
to‘lqinlantiradi, hatto tubdan o‘zgartiradi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, musiqani
axloqiy tarbiya vositasi sifatida baholash – nafaqat dolzarb, balki zarur yondashuvdir.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 36
Bugungi yoshlar o‘rtasida individualizm kuchayib borayotgan bir davrda musiqaning
hamjihatlik, mehr-oqibat, vatanparvarlik, bag‘rikenglik singari qadriyatlarni targ‘ib
etishdagi roli yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, milliy musiqamizda
mujassam bo‘lgan badiiy-falsafiy g‘oyalar orqali yosh avlodda ma’naviy uyg‘oqlikni
shakllantirish mumkin. Bu borada maktab, kollej va oliy ta’lim muassasalarida musiqa
fanlarini faqat texnik tayyorgarlik vositasi sifatida emas, balki axloqiy-falsafiy mazmunni
singdiruvchi darslar sifatida tashkil etish lozim.
Falsafada ezgulik va go‘zallik bir-biriga bog‘liq tushunchalar sifatida qaraladi.
Musiqa esa ana shu ikki tushunchaning uyg‘unlashgan ifodasidir. Ezgu fikr – go‘zal
ohangda yangraganida, u ikki baravar kuchliroq ta’sir qiladi. Musiqa insonni o‘zi bilmagan
tarzda tarbiyalaydi: u o‘rgatmaydi – his ettiradi, u ko‘rsatmaydi – hislatlantiradi. Shu
sababli har bir jamiyatda musiqaning axloqiy va tarbiyaviy salohiyatidan to‘laqonli
foydalanish, uni milliy qadriyatlar bilan uyg‘un holda yoshlarga yetkazish bugungi
kunning muhim vazifalaridan biridir.
Xulosa
.
Musiqa – bu insoniyat qalbining mushohadasidir. U har bir yurakda o‘zicha
jaranglaydi, har bir ongda o‘ziga xos iz qoldiradi. Axloq esa – qalbni tarbiyalovchi, ongni
yo‘naltiruvchi ichki kompasdir. Shu ikki tushuncha – musiqa va axloq – birlashganida esa
inson ruhiyatida yangilanish, yuksalish, o‘zini anglash va ma’naviy komillik sari intilish
boshlanadi. Aynan shuning uchun ham musiqa faqat san’at emas, balki ma’rifatdir; u faqat
quloqqa emas, qalbga singuvchi ilmdir.
Shunday ekan, musiqiy tarbiya jarayonida texnik mahoratni oshirish bilan birga,
uning falsafiy-axloqiy mazmunini ham chuqur anglash zarur. Har bir kuy, har bir ohang,
har bir soz – o‘zida bir fikr, bir hissiyot, bir hayotiy saboqni mujassam etgan. Bular esa
yosh avlod qalbida ezgulikka intilish, hayotni go‘zallik orqali anglash, o‘zligini topish va
komil inson bo‘lish sari yo‘l ochadi. Musiqani faqat eshitiladigan emas, his etiladigan
axloqiy-falsafiy hodisa sifatida anglash – bu zamonaviy ta’lim va tarbiyaning muhim
qadami bo‘lishi darkor.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Forobiy A.
Musiqa ilmi haqida kitob
. – Toshkent: “Fan”, 1993.
2.
Platon.
Davlat
. – Toshkent: “Sharq”, 2002.
3.
Aristotel.
Nikomax axloqi
. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2005.
4.
Adorno T.
Estetik nazariya
. – Moskva: Respublika, 2001.
5.
Mamarasulov M.
Falsafa va madaniyat
. – Toshkent: “Universitet”, 2020.
6.
Safarov Sh.
Musiqiy tarbiyaning pedagogik asoslari
. – Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2019.
7.
UNESCO.
Music and Moral Education: An Interdisciplinary Approach
, 2015.
