Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 54
OʻQUVCHI QIZLARNING RUHIY JARAYONLARINI YAXSHILASH,
TAʼLIM-TARBIYA BERISH HAMDA ULARNI OILAVIY HAYOTGA
TAYYORLASHNING PSIXOLOGIK MASALALARI
Sayyora Qurbonova Saminovna
Fargʻona viloyati Buvayda tumani
27-umumiy oʻrta taʼlim maktabi psixologi
Annotatsiya.
Qizlarimizni odatda “erga tegishing kerak” deb tarbiyalaymiz va
hamma maqsadlarimiz shunga yo‘naltiriladi. Shunday ekan, taklifga yarasha talab
deganday ko‘pchilik yigitlarimiz ham o‘qigan emas, aynan ro‘zg‘or ishlariga uddaburon
qizlarga xaridor bo‘lishi tabiiy. Chunki, bunday qizlarni boshqarish o‘z dunyoqarashiga
ega qizlarni boshqarishdan ko‘ra osonroq bo‘ladi.
Kalit so‘zlar:
erta nikohlar, qizlar uchun ta'lim, ijtimoiy oqibatlar, iqtisodiy oqibatlar,
salomatlik oqibatlari, bolalar huquqlari, gender tengsizlik,ruhiy holat, tushkunlik, psixik
jarayonlar
KIRISH
Keyingi paytlarda qizlarni o‘qitishga bo‘lgan munosabat nisbatan o‘zgargandek
bo‘lsa-da, kunda-kunora yon-atrofimizdagi ko‘plab holatlarni ko‘rib, bu ijobiy o‘zgarish
yetarligi emasligini tushunamiz. Qiz bola omadi kelib o‘qidi ham deylik, lekin ularda
turmushga chiqqach, kasbiy faoliyatini davom ettirish mushkul masalaga aylanadi.
Ishlashga ruxsat olish uchun ham ko‘p holatda ular barcha mas’uliyatni bo‘yniga olishga
majbur bo‘lishadi: ya’ni ham ro‘zg‘or ishlari, ham farzand tarbiyasi, ham ishni eplash talab
qilinadi. Ishga kirishda ham kelgusida “dekret”ga ketadigan xodim ko‘pam xushlanmaydi.
Bunday qiyinchiliklar esa o‘qish orzusidagi qizlar uchun kelgusida ko‘ndalang
turadigan muammo bo‘lgani sabab shu xohishni boshqasiga almashtirib qo‘ya qolish
osonroqdek tuyuladi.
“Bo‘lajak farzandingiz uchun ona izlang, boshqarish oson qizni emas”
Bu borada
psixologlar
shunday deydi:
“17-18 yoshdan keyin qizlarimizga qanday munosabatda bo‘lishni, qanday
tarbiyalashni bilmaymiz. Ularga nisbatan qattiqqo‘l bo‘lish kerak, degan fikrdamiz.
Qattiqqo‘llikning zaminida esa – hadik, qo‘rquv bor. Ya’ni qizi balog‘atga yetayotgan
ko‘pchilik ota-onalarda “shu yoshdagi qizimni qattiqqo‘llik bilan nazorat qilmasam,
butunlay erkinlikka berilib, “buzilib” ketadi, yuzimni yerga qaratadi,” degan fikr yotadi.
Shuning uchun ham yelkasidagi “yuk”dan qutulish, atrofdagilarning har xil gaplaridan
forig‘ bo‘lish uchun tezroq turmushga berish payida bo‘ladi. Bunday stereotipni
o‘zgartirish uchun ota-onalar ham bilimga ega bo‘lishi kerak.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 55
Yigitlar ham tanlovda ko‘proq o‘qimagan qizlarni ma’qul ko‘rishadi. Chunki bunday
qiz itoatkor bo‘ladi, qizning dunyoqarashi va fikrlashi qanchalik tor darajada bo‘lsa, uni
boshqarish shunchalik oson bo‘ladi deb o‘ylashadi. Chunki oilada yigitlarni tarbiyalashda
ham ma’lum chegaralar o‘rnatilgan. Qizlarimizni tarbiyalashda ularga itoatkorlikni,
ro‘zg‘orbop bo‘lishni qanchalik singdirsak, shuni ko‘rib o‘sayotgan o‘g‘il farzandlarimizni
ham shunga tayyorlab boraveramiz.
Lekin ayrim zamonaviy, jamiyatda o‘rniga ega yigitlar o‘zlariga turmush o‘rtoq
sifatida o‘qimishli, o‘ziga ishongan, jamoat orasida faoliyat yurita oladigan qizlarni ma’qul
topishadi. Chunki ular o‘zlaridan keyingi avlodlari uchun ona tanlashadi, boshqarish oson
bo‘lgan qizni emas”
Erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarni nikohdan o‘tkazish jiddiy ijtimoiy
muammo bo‘lib, u dunyoning ko‘plab mamlakatlarida mavjud. Ushbu amaliyot, garchi
ba’zi madaniyatlarda an’anaviy bo‘lsa-da, yoshlarning salomatligi, farovonligi va
rivojlanishiga jiddiy zarar etkazadi.
Erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarni nikohdan o‘tkazish yoshlarning
jismoniy, hissiy va ijtimoiy farovonligiga ta’sir qiluvchi jiddiy ijtimoiy muammodir. Jahon
sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra , har yili dunyo bo‘ylab 12 millionga
yaqin 18 yoshgacha bo‘lgan qizlar turmushga chiqadi. Bu bir qator salbiy oqibatlarga olib
keladi, jumladan, ta’lim olish imkoniyatining pasayishi, oiladagi zo‘ravonlik xavfining
oshishi, sog‘liq muammolari, kambag‘llik va ijtimoiy chetlanish ehtimolining oshishi.
Voyaga yetmasdan (18 yoshga to‘lmasdan) turib turmush qurish inson huquqlarining
tubdan buzilishi hisoblanadi. Bolani turmush qurish xavfiga olib keladigan ko‘plab
omillar, jumladan, qashshoqlik, nikoh "himoya", oila sha’ni, ijtimoiy me’yorlar, urf-
odatlar yoki diniy qonunlar, noto‘g‘ri huquqiy baza va nikohning holati. fuqarolik holati
dalolatnomalarini qayd etish tizimi.mamlakatdagi davlatlar. Garchi bu amaliyot o‘g‘il
bolalarga qaraganda qizlar o‘rtasida ko‘proq uchrasa-da, jinsidan qat’i nazar, bu
huquqlarning buzilishi hisoblanadi.
Global miqyosda yosh nikohlar darajasi eng yuqori G‘arbiy va Markaziy Afrikada
qayd etilgan bo‘lib, har 10 nafar yoshdan 4 nafari 18 yoshga to‘lmasdan turmushga chiqadi.
Bolalar nikohining pastroq ko‘rsatkichlari Sharqiy va Janubiy Afrika (32 foiz), Janubiy
Osiyo (28 foiz) va Lotin Amerikasi va Karib havzasi
(21 foiz)da qayd etilgan.
Butun dunyo bo‘ylab bolalar nikohining tarqalishi kamayib bormoqda, so‘nggi o‘n
yillikdagi eng katta muvaffaqiyat Janubiy Osiyoda kuzatildi, bu yerda qizlarning bolaligida
turmushga chiqish xavfi uchdan birdan ko‘proqqa, deyarli 50 foizdan 30 foizga kamaygan.
Biroq, bolaligida turmushga chiqadigan qizlarning umumiy soni yiliga 12 millionni
tashkil etadi va Barqaror rivojlanish maqsadlarida belgilangan maqsad - 2030 yilgacha
amaliyotni tugatish uchun taraqqiyotni sezilarli darajada tezlashtirish kerak. Agar
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 56
tezlashmasa, 2030 yilga kelib 100 milliondan ortiq qiz 18 yoshga to‘lmasdan turmushga
chiqadi.
Yuqorida ta’kidlanganidek, erta turmush qurish amaldagi xalqaro qonunchilik bilan
taqiqlangan. Shunday qilib, 189 ta davlat ishtirokchi bo‘lgan Ayollarga nisbatan
kamsitishning barcha shakllariga barham berish to‘g‘risidagi konvensiyaning 16-moddasi
2-bandi nikoh va/yoki balog‘at yoshiga yetmaganlar bilan unashtirishni qonuniy asossiz
deb tan oladi.
BMT Inson huquqlari bo‘yicha Oliy komissari ta’kidlaganidek, erta va majburiy
nikohlarning asosiy sabablaridan biri iqtisodiy xavfsizlikning yo‘qligi va qashshoqlikning
yuqori darajasidir. Natijada, erta turmush qurish amaliyoti, ayniqsa rivojlanayotgan
mamlakatlarning eng qashshoq hududlarida keng tarqalgan. YUNISЕF tadqiqotiga ko‘ra,
eng kambag‘al xonadondagi qizning turmushga chiqish ehtimoli eng boy xonadondagi
qizga qaraganda uch baravar ko‘p.
Sifatli ta’lim va munosib mehnatga ega bo‘lish, shuningdek, qashshoqlik siklini
buzish va bolalar nikohining avlodlar o‘rtasida o‘tishi uchun muhim ahamiyatga ega,
chunki ko‘proq ma’lumotli va badavlat xonadonlardagi qizlar bolaligida turmushga
chiqish ehtimoli kamroq.
Butun dunyo bolalar nikohiga qarshi taraqqiyotni jadallashtirish uchun birlashar ekan,
odamlarning bu amaliyot haqida fikrlash va harakatlarini o‘zgartirishga nima sabab
bo‘layotganini tushunish uni yo‘q qilishning kalitidir.
Agar barcha qizlar o‘rta maktabni tamomlasa, bolalar nikohi darajasi, ehtimol, uchdan
ikkiga (66 foiz) qisqaradi. Agar barcha qizlar o‘qishni davom ettirsalar, bu ko‘rsatkich 80
foizdan ko‘proqqa tushadi.
Olib borilgan o‘rganishlar xorijiy mamlakatlarda erta homiladorlikning asosiy
sabablari quyidagilar ekanligini ko‘rsatdi:
Madaniy va an’anaviy munosabatlar. Bir qator madaniyat va jamiyatlarda, ayniqsa,
Osiyo va Afrikaning ba’zi qismlarida, erta nikoh norma va an’ana sifatida qabul qilinadi.
Avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan an’anaviy urf-odatlar va umidlar qizlar va o‘g‘il
bolalarning o‘smirlik davrida turmush qurishiga olib kelishi mumkin.
Iqtisodiy omillar. Iqtisodiy beqarorlik yoki kambag‘allik sharoitida oilalar moliyaviy
manfaatlar uchun qizlarini turmushga berishga majbur bo‘lishi mumkin. Erta yoshda
turmush qurish oilaning moliyaviy farovonligini ta’minlash yoki moliyaviy
qiyinchiliklardan qochish usuli sifatida qaralishi mumkin.
Ijtimoiy bosim va gender tengsizlik. Qizlar va yosh ayollar yoshligida turmush qurish
uchun oila yoki jamiyat tomonidan ijtimoiy bosimga duchor bo‘lishi mumkin. Gender
diskriminatsiyasi ayollarni nazorat qilish va bo‘ysundirish usuli sifatida erta turmush
qurishga olib kelishi mumkin.
Ta’limning past darajasi. ta’lim olishning cheklanganligi, ayniqsa qizlarning erta
turmush qurish ehtimolini oshirishi mumkin. Ta’limdan mahrum bo‘lgan qizlar o‘z
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 57
huquqlaridan kamroq xabardor bo‘lishlari va hayotlari haqida qaror qabul qilish huquqiga
ega bo‘lishlari mumkin.
Erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarni nikohga olish qizlar uchun ham, butun
jamiyat uchun ham jiddiy ijtimoiy, iqtisodiy va sog‘liq uchun oqibatlarga olib keladi.
Ijtimoiy oqibatlar:
Ta’limning cheklanishi: Erta turmush qurish ko‘pincha qizlarning o‘qishini
to‘xtatishga olib keladi, bu esa ularning malaka va o‘zini o‘zi bajarish imkoniyatlarini
kamaytiradi .
Salomatlik va farovonlikning pasayishi: ko‘pincha yosh kelinlar tezroq o‘sishga
majbur bo‘ladi, bu psixologik va hissiy muammolarga, shuningdek, jismoniy sog‘lig‘ining
yomonlashishiga olib kelishi mumkin.
Zo‘ravonlik xavfining oshishi: yoshligida turmushga majburlangan qizlar turmush
o‘rtog‘i va oilaviy zo‘ravonlikka ko‘proq moyil bo‘ladi.
Iqtisodiy oqibatlar:
Oilaning iqtisodiy ahvolining yomonlashishi: Erta turmush qurish oilaning iqtisodiy
ahvolini yomonlashtirishi mumkin, ayniqsa, agar qiz o‘qishni tugatmasdan va o‘z
daromadini olishni boshlamasdan turmushga chiqsa.
Mehnat unumdorligining pasayishi: maktabni tashlab, turmushga chiqishga majbur
bo‘lgan qizlarga ko‘pincha mehnat bozorida o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarishga
to‘sqinlik qilinadi.
Tibbiy oqibatlar:
Reproduktiv muammolar: Erta nikoh homiladorlik va tug‘ish davridagi asoratlar,
jumladan, erta tug‘ilish, kam vazn va ona va bola uchun o‘lim xavfi yuqori bo‘lishi bilan
bog‘liq.
Psixologik va hissiy muammolar: Erta turmush qurish ko‘pincha bunday mas’uliyatli
maqomga tayyor bo‘lmagan qizlarda ruhiy tushkunlik, tashvish va boshqa psixologik
muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Umuman olganda, erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarni nikohga olish
nafaqat qizlarning salomatligi va farovonligiga zarar yetkazadi, balki butun jamiyatning
ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishiga ham to‘sqinlik qiladi. Shunday ekan, bunday
holatlarning oldini olish hukumatlar, xalqaro tashkilotlar va fuqarolik jamiyati uchun
ustuvor vazifa bo‘lishi kerak.
Erta turmush qurish va voyaga yetmaganlar turmush qurishning oldini olish
maqsadida dunyoning turli mamlakatlarida turli dastur va tashabbuslar amalga
oshirilmoqda. Xorijiy tajribaga misollar keltiramiz:
Erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarni nikohga olish ko‘p bosqichli va
tarmoqlararo yondashuvni talab qiladigan murakkab muammolardir. Profilaktik chora-
tadbirlar hodisaning ildizlarini, jumladan, madaniy, iqtisodiy va ijtimoiy omillarni bartaraf
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 58
etish, yoshlar farovonligini ta’minlash va adolatli va adolatli jamiyatni rivojlantirishga
yordam berishi kerak.
XULOSA
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarning
nikohi dunyoda zudlik bilan aralashuv va tegishli choralar ko‘rishni talab qiluvchi muhim
muammo bo‘lib qolmoqda. Bu amaliyotlar nafaqat yoshlarga, balki butun jamiyatga ta’sir
etuvchi jiddiy ijtimoiy, iqtisodiy va sog‘liq uchun oqibatlarga olib keladi. Ijtimoiy va
madaniy jihatdan mahalliy bo‘lgan erta turmush ko‘pincha qizlarning o‘qishini to‘xtatib,
ularning o‘zini o‘zi anglash va iqtisodiy ishtirok etish imkoniyatlarini cheklaydi. Iqtisodiy
jihat ham muhim rol o‘ynaydi, oilaviy ahvolni yomonlashtiradi va qashshoqlik va ijtimoiy
chetlanish xavfini oshiradi. Tibbiy oqibatlar, jumladan, reproduktiv muammolar va
onaning va bolaning sog‘lig‘iga tahdid solishi muammoning jiddiyligini oshiradi. Shuni
tan olish kerakki, ushbu muammoni hal qilish har tomonlama yondashuv va tarmoqlararo
hamkorlikni talab qiladi. Erta turmush qurish va voyaga yetmaganlar nikohiga kirishning
oldini olish uchun ta’lim dasturlari, huquqiy chora-tadbirlar, madaniy va ijtimoiy
tashabbuslarni amalga oshirish kerak. Qizlarning ta’lim olish va salohiyatini rivojlantirish
uchun resurslardan foydalanishini ta’minlashga alohida e’tibor qaratish lozim. Faqat
jamiyat va hukumatning birgalikdagi sa’y-harakatlari bilan erta turmush va nikohdan xoli
kelajak uchun sharoit yaratish, yoshlarning har tomonlama kamol topishi va o‘zini o‘zi
anglab etishini ta’minlash mumkin. Ijtimoiy-madaniy tashabbuslar. Erta nikoh va
nikohning xavf-xatarlari, shuningdek, gender tengligi haqida xabardorlik kampaniyalari va
ta’lim dasturlarini o‘tkazish ushbu hodisaga hissa qo‘shadigan madaniy me’yorlar va
taxminlarni o‘zgartirishi mumkin. Erta turmush qurish va voyaga yetmaganlarni nikohga
olish muammosini hal etish ham huquqiy, ham ijtimoiy chora-tadbirlarni, shuningdek,
madaniy munosabat va normalarni o‘zgartirishni o‘z ichiga olgan kompleks yondashuvni
talab qiladi. Shuningdek, profilaktika choralarini ishlab chiqish va amalga oshirishda har
bir jamiyatning kontekstual xususiyatlari va ehtiyojlarini hisobga olish muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Oila kodeksi // O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining Axborotnomasi, 1998 y., 5-6-songa ilova (https://lex.uz/docs/104720).
2.
Abduramanov X.X., Xonto‘rayev B., Zokirov Sh. “Erta turmush va erta tug‘ruq
holatlari: muammo va yechimlar”. [Matn]: uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: “Mahalla
va oila nashriyoti”, 2021. – 84 b.
3.
Abdurmanov X.X., Sodiqova Sh., Abdusamatov X.U. Erta turmush barchaga tashvish
[Matn]: uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: “Mahalla va oila nashriyoti”, 2022. – 32 b.
4.
Abdusamatov X., Alimjanova D., Dehqonov Sh. Erta turmush: yetti o‘lchab, bir
kesing… – Toshkent: “Mahalla va oila nashriyoti”, 2022. – 48 b.
5.
Musurmanova O., Xoliqova M. Reproduktiv salomatlik va jinsiy tarbiya – yoshlarni
oilaviy hayotga tayyorlashning muhim omili. – Toshkent: O‘zRFA “Fan” nashriyoti,
2021. – 68 b
