Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 178
PYTHON DASTURLASH TILIDA RO‘YXATLAR,
KORTEJLAR VA LUG‘ATLAR BILAN ISHLASH
Onarqulov Maksadjon Karimberdiyevich
Fargʻona davlat universiteti Amaliy matematika
va informatika kafedrasi dotsenti
maxmaqsad@gmail.com
Yusupov Mirsaid Abdulaziz oʻgʻli
Fargʻona davlat universiteti Amaliy matematika
va informatika kafedrasi oʻqituvchisi
Nuritdinova Nargizaxon Muxtorali qizi
Farg‘ona davlat universiteti talabasi
Annotatsiya.
Python dasturlash tili juda qulay va oson o'rganiladigan til sifatida keng
tarqalgan. Uning ba'zi asosiy ma'lumot tuzilmalari — ro'yxatlar , kortejlar va lug'atlardir.
Bu tuzilmalar yordamida ma'lumotlarni samarali saqlash va boshqarish mumkin. Ushbu
maqolada biz ro'yxatlar, kortejlar va lug'atlarga oid tushunchalar, ularning xususiyatlari va
qanday ishlatilishi haqida batafsil ma'lumot beramiz.
Kalit so‘zlar:
Python, ro'yxatlar, kortejlar, lug'atlar, ma'lumot tuzilmalari, dasturlash,
o'zgaruvchi, indeks, kalit-qiymat, immutable, mutable, Python list, tuple, dictionary,
ma'lumotlarni saqlash.
Annotation.
Python is a widely used programming language known for its simplicity
and ease of learning. Some of its fundamental data structures include lists, tuples, and
dictionaries. These structures allow for efficient storage and management of data. In this
article, we provide a detailed explanation of lists, tuples, and dictionaries, their
characteristics, and how they are used in Python programming
Keywords:
Python, lists, tuples, dictionaries, data structures, programming, mutable,
index, key-value pair, immutable, Python list, tuple, dictionary, data storage
Аннотация.
Язык программирования Питон широко используется благодаря
своей простоте и лёгкости в освоении. Одними из его основных структур данных
являются списки, кортежи и словари. Эти структуры позволяют эффективно
сохранять и обрабатывать данные. В данной статье подробно рассматриваются
понятия списков, кортежей и словарей, их особенности и способы использования в
программировании на языке Питон.
Ключевые слова:
Питон списки, кортежи, словари, структуры данных,
программирование, изменяемый, индекс, пара "ключ-значение", неизменяемый,
изменяемый , список Питон, кортеж, словарь, хранение данных
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 179
1.Ro'yxatlar — Python'dagi eng ko'p ishlatiladigan ma'lumot tuzilmasidir. Ro'yxat bir
nechta elementlardan iborat bo'lib, ular o'zaro ajralgan vergullar bilan bir qatorda
joylashadi. Ro'yxatni yaratish uchun kvadrat qavslar [] ishlatiladi. Ro'yxatdagi elementlar
turli ma'lumot turlarida bo'lishi mumkin: sonlar, satrlar, booleans, hatto boshqa ro'yxatlar.
Ro'yxatni yaratish:
my_list = [1, 2, 3, 4, 5]
Ro'yxatdagi elementlarga indekslar orqali murojaat qilinadi. Indeks 0 dan
boshlanadi.
print(my_list[0]) Natija: 1
print(my_list[-1]) Natija: 5 (oxirgi element)
append() metodi ro'yxatning oxiriga yangi element qo'shadi.
my_list.append(6)
print(my_list) Natija: [1, 2, 3, 4, 5, 6]
remove() metodi ro'yxatdan ma'lum bir elementni o'chiradi.
my_list.remove(3)
print(my_list) Natija: [1, 2, 4, 5, 6]
Indeks orqali ro'yxatdagi elementni o'zgartirish mumkin.
my_list[2] = 10
print(my_list) Natija: [1, 2, 10, 5, 6]
Ro'yxatlar dinamik bo'lib, ular o'zgarishi mumkin .
2. Kortejlar - ro'yxatlarga o'xshash, ammo ular o'zgarmaydigan ma'lumot
tuzilmasidir. Kortejlar, asosan, ma'lumotlarni o'zgarmas holatda saqlash kerak bo'lganda
ishlatiladi. Kortejni yaratish uchun qavslar () ishlatiladi.
Kortejni yaratish:
my_tuple = (1, 2, 3, 4)
Kortejdagi elementlarga ro'yxat kabi indeks orqali murojaat qilinadi.
print(my_tuple[2]) Natija: 3
Kortejlar o'zgarmas bo'lgani uchun ularning elementlarini o'zgartirish mumkin
emas.
Quyidagi kod xato beradi:
my_tuple[1] = 5
Kortejlar birlashtirilishi mumkin: new_tuple = my_tuple + (5, 6)
print(new_tuple) Natija: (1, 2, 3, 4, 5, 6)
Kortejlar asosan ma'lumotlar o'zgarmas bo'lishi kerak bo'lgan holatlarda ishlatiladi va
ularning ishlash tezligi ro'yxatlarga qaraganda yuqoriroq bo'lishi mumkin.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 180
3. Lug'atlar — kalit va qiymat juftliklaridan tashkil topgan ma'lumot tuzilmasidir. Bu
tuzilma orqali ma'lumotlar kalitlar yordamida qidiriladi va ularga murojaat qilinadi.
Lug'atni yaratish uchun qavslar {} ishlatiladi.
Lug'atni yaratish:
my_dict = {'name': 'John', 'age': 30, 'city': 'New York'}
Kalit orqali qiymatga murojaat qilish:
print(my_dict['name']) Natija: John
Lug'atga yangi kalit-qiymat juftligini qo'shish mumkin.
my_dict['job'] = 'Developer'
print(my_dict)
Natija: {'name': 'John', 'age': 30, 'city': 'New York', 'job': 'Developer'}
del operatori yordamida lug'atdagi kalit-qiymat juftligini o'chirish mumkin. del
my_dict['age']
print(my_dict)
Natija: {'name': 'John', 'city': 'New York', 'job': 'Developer'}
Lug'atdagi barcha kalitlar va qiymatlar alohida ro'yxatlarda olinishi mumkin.
print(my_dict.keys()) # Kalitlar: dict_keys(['name', 'city', 'job'])
print(my_dict.values()) # Qiymatlar: dict_values(['John', 'New York', 'Developer'])
Lug'atlar ko'plab turli vazifalarni bajarishda, ayniqsa ma'lumotlarni tezkor qidirish va
saqlashda juda foydalidir.
4.
Ro'yxatlar, Kortejlar va Lug'atlarga Qarshi Solishtirish
Xususiyat
Ro'yxatlar
Kortejlar
Lug'atlar
Tuzilma
O'zgarmas (Mutable)
O'zgarmas
(Immutable)
O'zgarmas
Elementlar
Indeks
orqali
murojaat
Indeks
orqali
murojaat
Kalit-qiymat juftligi
Qurilishi
[]
()
{}
Foydalanish
O'zgaruvchi
ma'lumotlar
O'zgarmas
ma'lumotlar
Ma'lumotlarga
kalit
orqali murojaat qilish
Ishlash tezligi
Tez (Lekin o'zgarmas
emas)
Tez
va
samarali
(O'zgarmas)
Juda
tez
qidirish
(Kalit yordamida)
Xulosa.
Python'dagi ro'yxatlar, kortejlar va lug'atlarga oid tushunchalar ma'lumotlar
tuzilmalari va ularning imkoniyatlari haqida kengroq tasavvur hosil qilishga yordam
beradi. Ro'yxatlar dinamik bo'lib, o'zgarishi mumkin bo'lsa, kortejlar o'zgarmas va tez
ishlaydi. Lug'atlar esa kalit-qiymat asosida ma'lumotlarni tezkor saqlash va boshqarish
imkonini beradi. Har bir ma'lumot tuzilmasi o'zining
afzalliklari va o'ziga xos ishlash xususiyatlari bilan dasturchilarga qulaylik yaratadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 181
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Lutz, M. (2013).
Learning Python
(5th ed.). O'Reilly Media.
2.
Sweigart, A. (2015).
Automate the Boring Stuff with Python
. No Starch Press.
3.
Beazley, D., & Jones, B. K. (2013).
Python Cookbook
(3rd ed.). O'Reilly Media.
4.
Python
Software
Foundation.
(2024).
Python
Documentation
—
5.
Zelle, J. M. (2010).
Python Programming: An Introduction to Computer Science
(2nd
ed.). Franklin, Beedle & Associates Inc.
6.
Downey, A. (2015).
Think Python: How to Think Like a Computer Scientist
(2nd ed.).
Green Tea Press.
7.
McKinney, W. (2017).
Python for Data Analysis
(2nd ed.). O'Reilly Media.
