Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 299
SUN’IY INTELLEKT VA UNING INSONIYAT FAOLIYATIDA
HAMDA TA’LIM SOHASIDA TUTGAN O‘RNI
To‘raboyeva Mahliyo Kozimbek qizi
Andijon davlat pedagogika institute Pedagogika fakulteti
boshlang‘ich ta’lim kafedrasi stajor-o‘qituvchisi
Xamidova Saidabonu
Andijon davlat pedagogika institute pedagogika fakulteti
boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 305- guruh talabasi
ANNOTATSIYA
Sun’iy intellekt hayotimizning turli sohalari rivojlanishiga ta’sir qiluvchi asosiy
omilga aylanib bormoqda. Ushbu texnologiyalar unumdorlik va samaradorlikni
oshirishdan tortib, ilm-fan va innovatsiyalardagi yutuqlarga qadar ulkan foyda keltirish
salohiyatiga ega.
Ushbu maqolada “Sun’iy intellekt” tushunchasi, shuningdek, uning asosiy
xususiyatlari muhokama qilinadi. Ta’lim tizimida sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy
etish xususiyatlari va misollari keltirilgan. Sun’iy intellektni zamonaviy ta’lim sohasida
qo‘llash muammolari va istiqbollari sanab o‘tilgan. Sun’iy intellektning ta’lim
jarayonlaridagi o‘zgarishlarga ta’sir qilish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
intellekt, aql, sun’iy intellekt, zamonaviy ta’lim, zamonaviy axborot
texnologiyalari, o‘quv jarayoni, o‘qitish afzalliklari.
АННОТАЦИЯ
Искусственный интеллект становится основным фактором, влияющим на
развитие различных сфер нашей жизни. Эти технологии обладают потенциалом
принести колоссальную пользу: от повышения производительности и
эффективности до достижений в науке и инновациях.
В данной статье рассматривается понятие «Искусственный интеллект», а также
его основные характеристики. Приведены особенности и примеры внедрения
технологий искусственного интеллекта в систему образования. Перечислены
проблемы и перспективы применения искусственного интеллекта в современном
образовании. Рассмотрены возможности искусственного интеллекта влиять на
изменения в образовательных процессах.
Ключевые слова:
интеллект, разум, искусственный интеллект, современное
образование, современные информационные технологии, образовательный процесс,
преимущества обучения.
ANNOTATION
Artificial intelligence is becoming a major factor influencing the development of
various areas of our lives. These technologies have the potential to bring enormous
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 300
benefits, from increasing productivity and efficiency to advances in science and
innovation.
This article discusses the concept of “Artificial Intelligence”, as well as its main
characteristics. Features and examples of the introduction of artificial intelligence
technologies in the education system are presented. Problems and prospects for the
application of artificial intelligence in modern education are listed. The possibilities of
artificial intelligence to influence changes in educational processes are considered.
Keywords:
intelligence, mind, artificial intelligence, modern education, modern
information technologies, educational process, teaching advantages.
KIRISH.
Sun’iy intellekt — informatikaning alohida sohasi bo‘lib, odatda inson ongi
bilan bog‘liq imkoniyatlar: tilni tushunish, o‘rgatish, muhokama qilish, masalani yechish,
tarjima va shu kabi imkoniyatlarga ega kompyuter tizimlarini yaratish bilan shug‘ullanadi.
Hozirda sun’iy intellekt turli amallarni bajarishga mo‘ljallangan algoritm hamda
dasturiy tizimlardan iborat va u inson ongi bajarishi mumkin bo‘lgan bir qancha
vazifalarning uddasidan chiqa oladi.
1990 yillarda sun’iy intellekt taraqqiyotida yangi sahifa ochildi. 1997 yilda Deep Blue
nomli IBM kompyuteri shaxmat bo‘yicha jahon chempioni Garri Kasparovniyenggan
tarixdagi ilk kompyuter bo‘ldi.
Sun’iy intellektning yorqin namunalaridan yana biri – IBM Watson superkompyuteri
bo‘lib, u o‘z bazasidan kelib chiqib muayyan tilda berilgan savollarga javob beradi.
Shuningdek, ko‘pchilikning doimiy hamrohiga aylanib ulgurgan mobil yordamchi Siri,
fotosuratlarni qayta ishlovchi Prisma kabi dasturlarni Sun’iy intellekt ning yutuqlaridan
biri sifatida qayd etish mumkin. Hozirga kelib sun’iy intellekt keng ko‘lamda ommalashib
kundalik turmush tarzimizning deyarli barcha jabhalarini qamrab olmoqda. Masalan,
Xitoydagi Inchuan shahri aholisiga bank kartalarining keragi yo‘q. Hisob-kitoblar bilan
bog‘liq barcha jarayonlar sun’iy intellekt tomonidan insonning yuz qiyofasini
aniqlashtirish orqali amalga oshiriladi.
Sun’iy intellekt haqidagi bahs-munozaralar qariyb 50 yildan beri davom etib
kelmoqda. Mutaxassislar hanuzgacha bir to‘xtamga kelishgani yo‘q. Ba’zilar ularning
ommalashib odamlar o‘rnini egallab borayotgani natijasida ommaviy ishsizlik
ko‘rsatkichlari oshib ketishi mumkinligidan tashvishdalar. Mutaxassislarning boshqa bir
guruhi esa Sun’iy intellekt ga ijobiy munosabatda bo‘lish kerakligini uqtirishmoqda. Hatto
IT- sohasidagi milliarderlar orasida ham turli qarashlar mavjud.
Jumladan, SpaceX asoschisi Ilon Mask Sun’iy intellekt ning butun boshli
sivilizatsiyani barbod qilishiga ishonchi komil.
Maskning fikricha, “Sun’iy intellekt insoniyat sivilizatssiyasi uchun asosiy xavfdir.
sun’iy intellekt mehnat bilan bog‘liq ommaviy muammolarni keltirib chiqaradi. Sababi,
robotlar hamma ishni bizdan ko‘ra yaxshiroq bajara olishadi. Ilg‘or texnologiyalar ortidan
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 301
quvish natijasida, kompaniyalar sun’iy intellekt ortidan kelib chiqadigan xavf- xatarni
ko‘rmay qolishlari mumkin”.
Shuningdek, Microsoft rahbari Bill Geyts ham uning zarariga to‘xtalib o‘tadi.
“Bir necha o‘n yildan so‘ng, robotlar ishning katta qismini bajara boshlagach, Sun’iy
intellekt shu qadar kuchayib ketadiki, yakunda u bizni xavotirga sola boshlaydi. Bu borada
Ilon Maskning fikriga qo‘shilaman. Ammo nega bu savol boshqalarni
tashvishlantirmayotganiga hech tushunolmayman”, – deydi Geyts.
“Boshqalar” deganda Geyts Facebook egasi Mark Sukerbergni nazarda tutgan bo‘lsa,
ajab emas. Chunki, Mark Sun’iy intellektga nisbatan ijobiy munosabatda ekanligini
bildirar ekan: “Yangi texnologiyalar har doim ham yaxshilik yoki yomonlik qilish
maqsadida yaratilishi mumkin. Sun’iy intellekt ning keng tarqalishi ortidan keladigan
ijobiy natijani esa, yaqin 5-10 yil ichida ko‘ramiz”, deya Ilon Maskning fikriga e’tiroz
bildirgan edi.
Bugungi kunda ayrim davlatlarda robot- hamshiralar, xaydovchisiz transport
vositalari, buyurtmani yetkazib beruvchi dronlar xizmatidan foydalanish yo‘lga qo‘yilgan.
Hatto politsiya xodimlarining ba’zi vazifalarini ham maxsus robotlar bajarishyapti.
Olimlar ularning tashqi ko‘rinishini imkon qadar odamlarnikiga o‘xshatishga
urinishmoqda.
Ekspertlarning fikriga ko‘ra, e’tiborni sun’iy intellektni rivojlantirishga qaratib,
muvaffaqiyatli transformatsiya jarayonini ta’minlashga va mamlakatimiz texnologiya
olamida yetakchi o‘rinni egallashga intilish kerak. Ana shularni inobatga olgan holda
mamlakatimizda sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirishga alohida e’tibor
qaratilmoqda.
Ta’lim sohasida darslarda sun’iy intellektdan foydalanish o‘rganish va o‘qitishga
zamonaviy va innovatsion yondashuvni ifodalaydi. Sun’iy intellekt ta’lim sohasida muhim
o‘zgarishlarni amalga oshirmoqda, yangi imkoniyatlar yaratmoqda va ta’lim sifatini
oshirmoqda.
Sun’iy intellekt - bu odatda odamlar bilan bog‘liq bo‘lgan intellektual qobiliyatlarni
talab qiladigan vazifalarni bajarishga qodir tizimlar va dasturlarni yaratish bilan
shug‘ullanadigan kompyuter fanining bir tarmog‘idir. Sun’iy intellekt axborotni qayta
ishlash, tajribadan o‘tkazish, qarorlar qabul qilish va odatda inson aql-zakovati talab
qilinadigan vazifalarni bajarishga qodir kompyuter tizimlarini yaratishga intiladi.
Sun’iy intellektni yaratish murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, bir necha bosqich
va komponentlarni o‘z ichiga oladi. Quyida sun’iy intellekt yaratish jarayoniga kiritilgan
asosiy misollar keltirilgan:
1. Maqsad va vazifalarni aniqlash: Sun’iy intellektni yaratishda birinchi qadam hal
qilinishi kerak bo‘lgan maqsad va vazifalarni aniqlashdir. Bu nutqni aniqlash tizimini
ishlab chiqish, tavsiyalar algoritmini yaratish yoki avtonom robotni ishlab chiqish bo‘lishi
mumkin.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 302
2. Ma’lumotlarni yig‘ish va tayyorlash: Sun’iy intellektni yaratish katta hajmdagi
ma’lumotlarni
talab
qiladi.
Ushbu
ma’lumotlar
bazalari,
Internet
yoki
foydalanuvchilarning o‘zaro ta’siri kabi turli manbalardan to‘planishi mumkin.
Ma’lumotlar yig‘ilgandan so‘ng, foydalanish mumkin bo‘lgan formatga ishlov berish
uchun uni tayyorlash va tozalash kerak.
3. Algoritm va modelni tanlash: Keyingi qadam ma’lumotlarni qayta ishlash va
muammoni hal qilish uchun ishlatiladigan algoritm yoki mashinal o‘rganish modelini
tanlashdir. Bu qaror qabul qiladigan neyron tarmoq bo‘lishi mumkin. Bu muayyan
muammoga qarab neyron tarmoq, yechimlar daraxti, qo‘llab-quvvatlash vektor mashinasi
yoki boshqa algoritm bo‘lishi mumkin.
4. Modelni tayyorlash: Sun’iy intellektni yaratish uchun model mavjud ma’lumotlar
bo‘yicha o‘qitilishi kerak. Modelni o‘qitish algoritm yoki modelga ma’lumotlarni etkazib
berish va optimal ishlashga erishish uchun parametrlarni sozlashni o‘z ichiga oladi.
O‘rganish nazorat ostida, nazoratsiz o‘rganish yoki mustahkamlovchi o‘rganish kabi turli
usullar yordamida amalga oshirilishi mumkin. 5. Modelni baholash va sinovdan o‘tkazish:
Model o‘qitilgandan so‘ng, uni yangi ma’lumotlar bo‘yicha baholash va sinovdan
o‘tkazish kerak.
6. Amalga oshirish va qo‘llab-quvvatlash: sun’iy intellektni yaratishning oxirgi
bosqichi uni real muhitda amalga oshirish va ishda qo‘llab-quvvatlashdir. Bunga sun’iy
intellektni mavjud tizimlarga integratsiyalash, modelni serverlarga joylashtirish va uning
ishonchli ishlashi va yangilanishini ta’minlash kiradi. Sun’iy intellektni yaratish uchun
ishlatilishi mumkin bo‘lgan ko‘plab dasturlar va vositalar mavjud.
Sun’iy intellektdan foydalanish hayotning turli sohalarida, masalan, biznes, fan,
tibbiyot, texnologiya, ta’lim va boshqalarda keng tarqalgan. Dunyo bo‘ylab millionlab
odamlar allaqachon turli shakllarda sun’iy intellektdan faol foydalanmoqda yoki ular bilan
o‘zaro aloqada.
Sun’iy intellektni ta’limda qo‘llashning asosiy yo‘nalishlaridan biri bu
shaxsiylashtirilgan ta’limdir. Mashinal o‘rganish algoritmlari va ma’lumotlarni tahlil
qilishdan foydalangan holda, Sun’iy intellekt o‘quv jarayonini har bir talabaning individual
ehtiyojlari va qobiliyatiga moslashtirishi mumkin. Bu har bir ta’lim oluvchining bilim
darajasi va muvaffaqiyatidan kelib chiqib, individual o‘quv rejalarini tuzish, qo‘shimcha
materiallar va topshiriqlarni taklif qilish imkonini beradi.
Sun’iy intellektdan interfaol o‘quv materiallarini yaratishda ham foydalanish
mumkin. Bu oʻquvchilarga virtual modellar va stsenariylar bilan ishlash orqali amaliy
koʻnikma va tajriba orttirish imkonini beruvchi virtual laboratoriyalar, simulyatsiyalar,
simulyatorlar va boshqa taʼlim dasturlarini oʻz ichiga olishi mumkin. Bu, ayniqsa, fan,
muhandislik yoki tibbiyot kabi amaliy ishlarni talab qiladigan sohalarda foydalidir. Sun’iy
intellektni qanday yaratishni biladigan bitiruvchilar dasturchilar bozorida talabga ega
bo‘ladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 303
Ma’lumotlarni tahlil qilish - ta’limda sun’iy intellektning yana bir muhim
qo‘llanilishi. Mashinal o‘rganish algoritmlaridan foydalangan holda, Sun’iy intellekt
trening davomida to‘plangan katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlashi va tahlil qilishi
va o‘qituvchilar va administratorlar uchun qimmatli tushunchalarni berishi mumkin. Bu
tendentsiyalarni aniqlashga, talabalar taraqqiyotini tushunishga, zaif tomonlarini
aniqlashga va ta’lim jarayonini yaxshilash uchun fikr-mulohazalarni taqdim etishga
yordam beradi.
Sun’iy intellekt, shuningdek, baholash topshiriqlari, darslarni rejalashtirish yoki
administrator bajaradigan jarayonlar kabi odatiy vazifalarni avtomatlashtirish uchun ham
ishlatilishi mumkin. Bu o‘qituvchilar va administratorlarga ta’limning muhimroq
jihatlariga, masalan, kurs ishini ishlab chiqish va talabalarning o‘zaro munosabatiga e’tibor
qaratish imkonini beradi.
Bugungi kunda Sun’iy intellekt asosida yaratilgan GPT chati maktab o‘quvchilari va
talabalar orasida juda mashhurdir. Sinfda GPT (Generative Pre-trained Transformer)
suhbatidan foydalanish ta’limga qiziqarli va innovatsion yondashuvdir. GPT - bu matn
yaratish va kontekstga asoslangan savollarga javob berishga qodir bo‘lgan katta hajmdagi
matnli ma’lumotlarga o‘rgatilgan sun’iy intellekt modeli.
Ta’lim muhitida GPT chatining asosiy qo‘llanilishidan biri o‘quvchilarga turli
mavzular bo‘yicha qo‘shimcha ma’lumot va tushuntirishlarni olishda yordam berishdir.
Talabalar GPT chatiga savollar berishlari mumkin va model o‘zining oldingi bilimlari va
berilgan kontekstni tahlil qilish asosida javoblarni ishlab chiqaradi. Bunda talaba o‘zini
qiziqtirgan masalalar haqida ko‘proq ma’lumot olishni istagan hollarda foydali bo‘lishi
mumkin.
Shuni ta’kidlash kerakki, darslarda GPT chatidan foydalanish o‘qituvchi rolini
almashtirmasligi kerak. GPT modeli samarali ta’limni qo‘llab-quvvatlash vositasi bo‘lishi
mumkin, ammo u chuqur tahlil va shaxsiy yordam ko‘rsatadigan professional
o‘qituvchining o‘rnini bosa olmaydi. O‘qituvchilar GPT chatidan o‘quv jarayonini
yaxshilaydigan qo‘shimcha manba sifatida foydalanishlari kerak.
Biroq, mashg‘ulotlarda GPT chatidan foydalanishda e’tiborga olish mumkin bo‘lgan
cheklovlar mavjud. GPT modeli noto‘g‘ri yoki noaniq bo‘lishi mumkin bo‘lgan javoblarni
yaratishi mumkin. Talabalar va o‘qituvchilar tanqidiy munosabatda bo‘lishlari va model
tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlarni qo‘shimcha manbalar va ekspert bilimlari bilan
tekshirishlari kerak. Sun’iy intellektdan foydalangan holda “Mobil ilovalarni ishlab
chiqish” fanidan darslar talabalarga zamonaviy texnologiyalarning ikkita muhim
yo‘nalishi: mobil ilovalar va sun’iy intellektni o‘rganish uchun noyob imkoniyat yaratadi.
Ushbu darslar mobil ilovalarda sun’iy intellektni ishlab chiqish va qo‘llash ko‘nikmalarini
rivojlantirishga qaratilgan bir qator qiziqarli va amaliy mashg‘ulotlarni o‘z ichiga olishi
mumkin.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 304
XULOSA.
Umuman olganda, sun’iy intellektni o‘rganish tez o‘zgaruvchan dunyoga
tayyor bo‘lish va sun’iy intellekt kuchidan foydalanish uchun muhim ahamiyatga ega. Bu
kelajakda talab qilinadigan ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi va o‘quv
jarayonida turli talabalar maqsadlariga erishish uchun texnologiyadan qanday samarali
foydalanishni tushunishga yordam beradi.
Yuqorida sanab o’tilgan sun’iy intellekt qo’llaniladigan sohalar hozirgi kundagi
insoniyat faoliyatidagi muhim sohalar desak mubolag’a bo’lmaydi. Sun’iy intellekt nafaqat
sanab o’tilgan sohalarda balki boshqa yo’nalish va sohalarda ham keng qo’llanilib
kelinmoqda. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak sun’iy intellektning jamiyatda, sanoatda, fanda
va inson hayot faoliaytida tutgan o’rni kattadir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Sirojiddin Komolov, Sherzod Raxmatov: Sun’iy intellekt asoslari. Mashinaviy o‘qitish,
2022.32-46b.
2. Ravshan Xamdamovich Ayupov. Sun’iy intellekt: ChatGPT va uning imkoniyatlari,
2023. 12b.
3. Роджер Бутл. Искусственный интеллект и экономика. Работа, богатство и
благополучие в эпоху мыслящих машин, 2023.26-53с.
4. Джон Крон, Грант Бейлевельд, Аглаэ Бассенс. Глубокое обучение в картинках.
Визуальный гид по искусственному интеллекту, 2022. 82-94с.
5. Пол Доэрти, Джеймс Уилсон. Человек + машина. Новые принципы работы в эпоху
искусственного интеллекта, 2023.
6. Imomqoriev H. M. Sun’iy intellekt, 2022. 26b.
7. Аджей Агравал, Джошуа Ганс, Ави Голдфарб. Искусственный интеллект на
службе бизнеса. Как машинное прогнозирование помогает принимать решения,
2023.
