Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 290
TA’LIM JARAYONIDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARIDAN
FOYDALANISH VA UNING SAMARADORLIGI
Xaydarov Anvar Djurayevich
Guliston davlat universiteti
“Axborot texnologiyalari” kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada sun’iy intellekt tizimlarining paydo bo‘lishi,
rivojlanishi va tasnifi, shuningdek, ularning ta’lim jarayonida qo‘llanilish imkoniyatlari
haqida so‘z boradi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim sifatini oshirishdagi
ahamiyati, rivojlangan mamlakatlar tajribasi va O‘zbekiston ta’lim tizimiga moslashtirish
yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Shuningdek, sun’iy intellektning turli sohalarda, jumladan,
avtomatlashtirilgan ta’lim tizimlarida qo‘llanilishi bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
: sun’iy intellekt, avtomatlashtirilgan ta’lim tizimlari, raqamli
texnologiyalar, ta’lim sifati, innovatsion texnologiyalar.
Kirish.
Sun’iy intellekt bugungi kunda dunyodagi eng muhim texnologiyalardan
biriga aylandi. O‘tgan asrning boshida faqat filmlar va turli ilmiy-fantastik romanlarda
uchratishimiz mumkin bo‘lgan sahnalar sun’iy intellektning hayotimizga jadal joriy etilishi
natijasida haqiqatga aylandi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilga kelib dunyo yalpi
ichki mahsulotining qariyb to‘rtdan bir qismi raqamli texnologiyalarga bog‘liq bo‘lishi
kutilayotgan bir paytda, bu yo‘nalishdagi ishlarni tezlashtirish va rivojlantirishga alohida
e’tibor qaratish eng to‘g‘ri strategik yo‘nalish hisoblanadi.
Hozirgi vaqtda Kanada, Singapur, Birlashgan Arab Amirliklari, Finlyandiya, Yaponiya,
Xitoy, Italiya, Tunis, Buyuk Britaniya, AQSh, Shvetsiya, Meksika, Yevropa Ittifoqi,
Keniya, Daniya, Fransiya, Avstraliya, Koreya Respublikasi, Hindiston va Germaniya kabi
mamlakatlar sun’iy intellektni rivojlantirish strategiyalarini e’lon qilishgan.
Dunyo amaliyotida sun’iy intellekt texnologiyalarining keng va jadallik bilan joriy
etilishi, shuningdek, ularning mamlakatimiz hayotida sifatli qo‘llanilishini ta’minlash,
ushbu sohada malakali kadrlar tayyorlash uchun qulay sharoitlar yaratish bugungi kun
talabidir.
“Sun’iy intellekt” atamasi birinchi marta 1956-yilda Dartmut konferensiyasida Jon
Makkarti va uning hamkasblari – Marvin Li Minski, Nataniyel Roçester va Klod Shennon
tomonidan taklif qilingan. Jon Makkarti ushbu atamaning muallifi hisoblanadi. Shundan
buyon ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borildi va sun’iy intellektning qo‘llanilish sohasi
keskin kengayib bormoqda. Bugungi kunda sun’iy intellekt tibbiyot, energetika, konchilik,
qishloq xo‘jaligi, ta’lim, mashinasozlikni takomillashtirish, ovozli yordamchilar, onlayn
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 291
chat va muloqot tizimlari, shuningdek, dasturiy ta’minot yaratishda samarali
foydalanilmoqda.
“Sun’iy intellekt” tushunchasiga ta’rif berishdan oldin, avvalo, “intellekt”ning o‘zi
nimani anglatishini tushunish lozim.
Intellekt (lotincha
intellectus
– idrok, tushunish, anglash, aql) – insonning aqliy
qobiliyatlari, tashqi olamni aniq aks ettirish va ongda o‘zgartirish, tafakkur qilish,
o‘rganish, dunyoni anglash va ijtimoiy tajribani o‘zlashtirish, turli muammolarni hal
qilishda qaror qabul qilish qobiliyati, oqilona xulq, voqealarni oldindan ko‘ra bilish
xususiyatidir.
Intellekt tarkibiga idrok, xotira, tafakkur va ruhiy jarayonlar kiradi. Intellekt rivoji
tug‘ma iste’dod, miya imkoniyatlari, faoliyat va hayotiy tajribaga bog‘liq. Intellekt darajasi
inson faoliyati natijasida ham, psixologik testlar asosida ham aniqlanadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, intellekt – bu faqat insonlarga xos bo‘lgan xususiyat
bo‘lib, insonning aqliy qobiliyatlarini belgilovchi o‘ziga xos mezondir deyish mumkin.
Psixologlar insonning intellektual (aqliy) darajasini eksperimental ravishda aniqlash
imkonini beruvchi maxsus usullarni ishlab chiqishgan.
“Sun’iy intellekt” va “intellekt” tushunchalariga berilgan ta’riflar bir-biridan farq
qiladi. Buning asosiy sababi shundaki, inson miyasining xususiyatlari hali to‘liq
o‘rganilmagan. Inson miyasi hali ham ko‘plab jumboqlarga to‘la. Lekin biz uning qanday
ishlashini to‘liq bilmaymiz va miyaning ishlashiga oid asosiy bilimlarimiz neyronlar va
ularning faoliyati bilan cheklangan xolos.
Miyani maksimal darajada tadqiq qilish uchun, avvalo, uning qanday ishlashini
tushunish va tushuntirish kerak. Bu esa neyron fanining shakllanishiga va natijada, miyaga
asoslangan o‘qitish yondashuvining paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Miyadagi algoritmlarni
tahlil qilish kompyuterlar va aqlli mashinalarni rivojlantirishga katta hissa qo‘shishi
mumkin.
Sun’iy intellekt tizimlarini rivojlantirish masalalari O‘zbekistonlik olimlar
M.Kamilov, T.Bekmurodov, Sh.Madraximov va N.Ignatyev tadqiqotlarida o‘z aksini
topgan. Rossiyalik olimlar orasida sun’iy intellekt tizimlarini yaratish va ularning ta’limda
qo‘llanilishi bo‘yicha M. Axmetov, A. Bazayeva, L. Bocharova va A. Lobanov tadqiqot
olib borishgan.
Bugungi kunda “sun’iy intellekt” tushunchasining yagona va aniq ta’rifi mavjud
emas. Buning sababi, turli ilmiy sohalardagi olimlar bu tushunchani turlicha talqin
qilishlarida.
Sun’iy intellekt tizimlarining paydo bo‘lishi, rivojlanishi, tasnifi hamda ularning
ta’lim jarayonida qo‘llanilish imkoniyatlari orqali ta’lim sifatini oshirish masalalari
o‘rganib chiqishimiz. Rivojlangan davlatlarda sun’iy intellekt tizimlaridan ta’limda
foydalanish tajribasi o‘rganilib, uni mamlakatimiz ta’lim tizimiga moslashtirish
masalalarini tahlil qilishimiz lozim.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 292
Sun’iy intellekt va uning ta’lim jarayonidagi o‘rni.
Sun’iy intellekt (SI) – bu
inson aqliy faoliyatini modellashtirishga asoslangan texnologiyalar majmuasi bo‘lib, u turli
sohalarda, jumladan, ta’lim tizimida ham keng qo‘llanilmoqda. Bugungi kunda SI asosida
yaratilgan dasturlar ta’lim jarayonini avtomatlashtirish, individual yondashuvni
kuchaytirish va o‘quv jarayonining samaradorligini oshirish imkonini bermoqda.
O‘zbek olimlaridan Sh.Turdiyev o‘z tadqiqotlarida ta’lim jarayonini
avtomatlashtirishda SI texnologiyalarining o‘rnini tahlil qilgan. Unga ko‘ra, adaptiv o‘quv
tizimlari yordamida har bir o‘quvchining individual xususiyatlarini hisobga olish va ularga
mos ta’lim metodikalarini tanlash imkoniyati mavjud. Shu bilan birga, SI dasturlarining
ahamiyatini ta’kidlab, ularni pedagogik jarayonga integratsiya qilish bo‘yicha tavsiyalar
bergan.
Sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi va ta’limga ta’siri.
Sun’iy
intellektning rivojlanish bosqichlari bir necha davrlarga bo‘linadi. Ilk bosqichlarda SI
tizimlari oddiy algoritmlar asosida ishlagan bo‘lsa, hozirgi vaqtda mashinaviy o‘rganish
va chuqur o‘rganish texnologiyalariga asoslangan ilg‘or tizimlar yaratildi (Goodfellow,
Bengio & Courville).
Ta’lim sohasida SI texnologiyalari quyidagi yo‘nalishlarda qo‘llanilmoqda:
Adaptiv o‘quv tizimlari
– har bir talabaning individual xususiyatlarini hisobga
olgan holda moslashtirilgan o‘quv materiallarini taqdim etadi.
Intellektual repetitorlar
– o‘quvchilarning bilim darajasini tahlil qilib, ularga mos
tavsiyalar beradi.
Tilni qayta ishlash tizimlari
– avtomatik tarjima, nutqni tanib olish va matn
yaratish funksiyalariga ega bo‘lgan vositalar.
O‘zbek olimlaridan B.Xolmatov SI yordamida elektron ta’lim platformalarini yaratish
muammolarini o‘rganib, ularning afzalliklarini tahlil qilgan. U o‘z ishida “Elektron ta’lim
platformalarida sun’iy intellekt algoritmlaridan foydalanish o‘quvchilarning individual
ehtiyojlarini hisobga olish imkonini beradi” deb ta’kidlaydi.
Sun’iy intellekt asosida avtomatlashtirilgan ta’lim tizimlari.
Bugungi kunda turli
avtomatlashtirilgan o‘quv tizimlari ishlab chiqilgan bo‘lib, ularning aksariyati sun’iy
intellektga asoslangan. Bunday tizimlarga quyidagilar misol bo‘la oladi:
Coursera va EdX
– adaptiv ta’lim platformalari, foydalanuvchilarning bilim
darajasini tahlil qilib, mos kurslarni tavsiya qiladi.
Duolingo
– mashinaviy o‘rganish algoritmlari orqali chet tillarini o‘rgatadi.
Khan Academy
– SI texnologiyalaridan foydalangan holda shaxsiy o‘quv rejalarini
ishlab chiqadi.
O‘zbekiston sharoitida ham shunday avtomatlashtirilgan tizimlarni yaratish ustida
ish olib borilmoqda. Masalan, N.Mamatqulov o‘z tadqiqotlarida sun’iy intellekt asosida
ishlovchi o‘quv platformalarini rivojlantirish strategiyalarini tahlil qilib, “Milliy elektron
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 293
ta’lim tizimini rivojlantirishda sun’iy intellektdan foydalanish zarurati ortib bormoqda”
deb ta’kidlagan.
O‘zbekiston ta’lim tizimida sun’iy intellektdan foydalanish istiqbollari.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 6-oktabrdagi “Raqamli ta’limni
rivojlantirish to‘g‘risida”gi qarorida axborot texnologiyalaridan, xususan, sun’iy intellekt
texnologiyalaridan ta’lim jarayonida foydalanish muhimligi ta’kidlangan.
Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda sun’iy intellekt texnologiyalari asosida quyidagi loyihalar
amalga oshirilmoqda:
AI Tutor
– sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan virtual repetitor.
“Elektron universitet”
– oliy ta’lim muassasalarida avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimlari.
T.Yo‘ldoshev o‘z maqolasida ta’limda SI texnologiyalarini joriy etishning asosiy
yo‘nalishlarini tahlil qilgan. Uning fikriga ko‘ra, “Sun’iy intellekt algoritmlaridan
foydalanish orqali o‘quv jarayonini avtomatlashtirish va ta’lim sifatini sezilarli darajada
oshirish mumkin”.
Xulosa.
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalarining
ta’lim tizimida qo‘llanilishi global tendensiyaga aylanib bormoqda. Zamonaviy ta’lim
jarayonlarida SI algoritmlarining joriy etilishi bilim olish samaradorligini oshirish,
shaxsiylashtirilgan o‘qitish usullarini takomillashtirish va o‘quv jarayonini
avtomatlashtirish imkoniyatlarini yaratmoqda.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda sun’iy intellekt
ta’limning turli bosqichlarida muvaffaqiyatli tatbiq qilinmoqda. Masalan, AQSh va
Yevropa davlatlarida SI yordamida adaptiv o‘quv platformalari, interaktiv darslar va
virtual repetitorlik tizimlari ishlab chiqilgan. Rossiyada masofaviy ta’limda sun’iy intellekt
algoritmlaridan foydalangan holda o‘quvchilarga moslashtirilgan dasturlar ishlab
chiqilmoqda.
O‘zbekiston ham SI asosida yangi ta’lim platformalarini ishlab chiqish, adaptiv
o‘quv tizimlarini yaratish va o‘quv jarayonini avtomatlashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy
tadqiqotlar olib borilmoqda. O‘zbek olimlarining bu boradagi tadqiqotlari shuni
ko‘rsatadiki, SI texnologiyalari orqali ta’lim sifati sezilarli darajada oshirilishi mumkin.
Maxsus ishlab chiqilgan sun’iy intellekt tizimlari o‘quvchilarning bilim darajasini doimiy
monitoring qilish va o‘quv jarayonini individuallashtirish imkonini beradi.
Kelajakda SI texnologiyalarining yanada rivojlanishi ta’lim jarayonini yanada
moslashuvchan va interaktiv qilishga xizmat qiladi. Shu sababli, ta’lim sohasida
innovatsion texnologiyalardan foydalanish istiqbolli yo‘nalishlardan biri bo‘lib, ilmiy
tadqiqotlar va amaliyot bilan qo‘llab-quvvatlanishi lozim.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 294
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
S.Russell & P.Norvig (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach.
2.
I.Goodfellow, Y.Bengio & A.Courville (2016). Deep Learning.
3.
Sh.Turdiyev (2020). Ta’lim jarayonida sun’iy intellekt texnologiyalaridan
foydalanish. Toshkent: O‘zMU nashriyoti.
4.
B.Xolmatov (2019). Elektron ta’lim platformalarida sun’iy intellekt
algoritmlarining qo‘llanilishi. Samarqand: SamDU nashriyoti.
5.
N.Mamatqulov (2021). O‘zbekistonda sun’iy intellekt asosida ta’limni
rivojlantirish strategiyalari. Toshkent: TATU nashriyoti.
6.
T.Yo‘ldoshev (2022). Ta’limda sun’iy intellektdan foydalanishning istiqbollari.
Farg‘ona: FDU nashriyoti.
