Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 4–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 127
YOSHLARDA TARBIYAVIY XUSUSIYATLARNI
SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK USULLARI
Ramizov Ibrohim Farxod o'g'li
Chilonzor tumani 173-sonli umumiy o'rta ta'lim maktabi psixologi
Annotatsiya
O‘quvchi ongida axloqiy hayotning ba’zi bir hodisasining tasviri
nafaqat ushbu voqea sodir bo‘lgan davrda paydo bo‘lishi mumkin. Bola o‘z do‘stining bir
paytlar kuzatgan u yoki bu harakatini qayta yaratishi, yana “ko‘rishi” mumkin. Bundan
tashqari, u muayyan vaziyatlarda o‘z harakatini tasavvur qila oladi. Bunday holda,
vakolatlar qo‘llaniladi.
Kalit so‘zlar:
axloqiy tarbiya, shaxs, xulq-atvor, ong, axloq, munosabat, ruhiy
holat,tushkunlik,psixik jarayonlar
KIRISH
O‘quvchilarning axloqiy ongi va xulq-atvori birlikda shakllanadi - bu pedagogikaning
asosiy ajralmas tamoyilidir. Maktab yoshidagi o‘quvchilarda kattalar va tengdoshlar bilan
munosabatlarda yangi xususiyatlar paydo bo‘ladi. Maktab yoshidagi o‘quvchilar kattalar
bilan mazmunli muloqotga faol qiziqish bildiradilar. Voyaga yetgan bolaning obro‘si,
uning qadr-qimmati xulq-atvorda jiddiy rol o‘ynashda davom etmoqda. Mustaqillik va
xulq-atvorni anglashning o‘sishi o‘rganilgan axloqiy me’yorlar bo‘yicha harakatlarda
rahbarlik qilish qobiliyatini rivojlantirishga olib keladi va o‘quvchida o‘z o‘rnini topishga
intilish ya’ni o‘z “Men”ini shakllanishiga olib keladi. U shu ijtimoiylik bilan uzviy bog‘liq
jarayonda axloqan hamda ma’nan shakllanishida davom etadi.
Katta maktabgacha yoshdagi o‘quvchining harakatlarini belgilay boshlaydigan ichki
“axloqiy hokimiyatlar” paydo bo‘ladi. Bunda o‘quvchilar o‘z tengdoshlari bilan turli xil
faoliyatda faol muloqot qilish istagini namoyon etadilar, buning natijasida “o‘quvchilar
jamiyati” shakllanadi. Bu jamoaviy munosabatlarni rivojlantirish uchun muayyan shart-
sharoitlarni yaratadi. Tengdoshlar bilan mazmunli muloqot katta yoshdagi maktab
o‘quvchisining shaxsini to‘laqonli shakllantirishda muhim omil bo‘ladi. Jamoa faoliyatda
(o‘yin, vaziyat, muloqot) katta yoshli o‘quvchilar jamoaviy rejalashtirish ko‘nikmalarini
egallaydilar, o‘z harakatlarini muvofiqlashtirishni, nizolarni adolatli hal qilishni va
umumiy natijalarga erishishni o‘rganadilar. Bularning barchasi axloqiy tajribani to‘plashga
yordam beradi. Katta yoshdagi maktab o‘quvchilarni axloqiy tarbiyalashda ta’lim faoliyati
muhim rol o‘ynaydi. Dars jarayonida ular tarbiyaviy xulq-atvor qoidalarini
o‘zlashtiradilar, ularda maqsadlilik, mas’uliyat, irodalilik fazilatlari shakllanadi.
Makarenko o‘quvchilarni axloq nazariyasi bilan qurollantirish kerak, deb hisoblab,
katta ahamiyat berdi. Shu bilan birga, u to‘g‘ri xulq-atvor odatini tarbiyalash ongni
tarbiyalashdan ko‘ra ancha qiyin ekanligini ta’kidladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 4–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 128
Axloqiy xulq-atvorni tarbiyalash - axloqiy xatti-harakatlar va axloqiy odatlarni
shakllantirishdan boshlanadi. Harakat insonning atrofdagi voqelikka munosabatini
tavsiflaydi. Axloqiy xatti-harakatlarni uyg‘otish uchun tegishli shart-sharoitlarni yaratish,
o‘quvchilar hayotini ma’lum bir tarzda tashkil etish kerak. Axloqiy odat - axloqiy ishlarni
bajarishga bo‘lgan ehtiyojni talab qiladigan huquqiy va umuminsoniy normalarga
asoslanadi. Odatlar yotoqxona qoidalariga, xulq-atvor madaniyatiga, tartib-intizomga
asoslangan bo‘lsa, oddiy bo‘lishi mumkin va o‘quvchida muayyan ahamiyatga ega bo‘lgan
faoliyatni amalga oshirishga ehtiyoj va tayyorlikni yuzaga keltirganda murakkab bo‘lishi
mumkin.
Odatning muvaffaqiyatli shakllanishi uchun o‘quvchilar harakatga undaydigan
motivlar ularning ko‘z o‘ngida muhim bo‘lishi, o‘quvchilar o‘rtasida harakatlarni
bajarishga munosabat hissiy jihatdan ijobiy bo‘lishi va agar kerak bo‘lsa, o‘quvchilar
natijalarga erishish uchun ma’lum iroda harakatlarini ko‘rsatishga qodir.
Axloqiy tarbiya faqat umuminsoniy axloq me’yorlariga mos keladigan, bolaning
butun hayotini ularning yoshi va individual xususiyatlarini hisobga olgan holda tashkil
etuvchi pedagogik jarayon sifatida samarali amalga oshiriladi. Yaxlit jarayonning natijasi
bu uning ongi, axloqiy tuyg‘ulari, vijdoni, irodavviy xususiyatlari, ko‘nikmalari, odatlari,
ijtimoiy
qimmatli
xulq-atvorining
birligida
axloqiy
jihatdan
yaxlit
shaxsni
shakllantirishiga asos bo‘la oladi. Axloqiy tarbiyaning asosiy kategoriyasi,
B.T.Lixachevning fikricha, axloqiy tuyg‘u tushunchasi - doimiy hissiy emotsiyasi, tajriba,
haqiqiy axloqiy munosabatlar va o‘zaro ta’siridir,. Axloqiy me’yorlar faqat o‘quvchilar
hissiy o‘zlashtirilishi tufayli sub’ektiv axloqqa aylanadi.
Axloqiy tuyg‘uni asosiy tamoyil sifatida baholash axloqiy ongni e’tiborsiz qoldirishni
anglatmaydi. Axloqiy ongni rivojlantirish axloqiy tamoyillarni, me’yorlarni bilishni va shu
bilan birga jamiyatdagi axloqiy mavqeini, axloqiy holatini, his-tuyg‘ularini, axloqiy
ongning his-tuyg‘ularini doimiy ravishda anglash va tushunishni o‘z ichiga oladi -
o‘quvchining axloqiy ongini aks ettirishning faol jarayon hisoblanadi. Axloqiy ongni
rivojlantirishning sub’ektiv harakatlantiruvchi kuchi axloqiy tafakkur - axloqiy faktlarni,
munosabatlarni, vaziyatlarni doimiy ravishda to‘plash va tushunish jarayoni, ularni tahlil
qilish, baholash, axloqiy qarorlar qabul qilish, mas’uliyatli tanlovdir. Axloqiy tuyg‘ular,
ong va tafakkur, irodaviy xislatlarni namoyon bo‘lishining asosi rag‘batidir. Axloqiy iroda
va ijtimoiylikka ijobiy munosabatdan tashqarida o‘quvchining haqiqiy axloqi namoyon
bo‘lmaydi. Shaxsning axloqiy xulq-atvori quyidagi ketma-ketlikka ega: hayotiy vaziyat -
tajriba - vaziyat va motivlarni tushunish - tanlov va qaror - rag‘batlantirish - jarayon.
Bolalar ko‘pincha vaziyatni chuqur tushunishga moyil emaslar, bu ularni tasodifiy
qarorlar qabul qilishga olib keladi. Xulq-atvorni tanlash ularni o‘rab olgan ijtimoiy
psixologik muhit, tasodifiy tashqi ta’sirlar, ommaviy sevimli mashg‘ulotlar, impulsiv
rag‘batlantirishlar ta’siri ostida amalga oshiriladi. Motivlarning beqarorligi vaziyatga
hamroh bo‘lgan his-tuyg‘ular harakatining kuchli yoki kuchsizligi bilan belgilanadi,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 4–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 129
masalan, qo‘rquv, bu bolani ongli ravishda tanlash va ixtiyoriy harakatni amalga oshirish
imkoniyatidan mahrum qiladi. O‘quvchilarda erkin axloqiy irodaviy xususiyatlarini
tarbiyalashning ma’nosi - ularni o‘z-o‘zini nazorat qilishga o‘rgatish, ichki erkinlikka
erishishga, mustaqil fikrga ega bo‘lishda yordam berish, axloqiy tuyg‘u va e’tiqodga mos
ravishda bukilmasdan harakat qilish qat’iyati, jamiyatda kundalik munosabatlarda axloqiy
me’yorlarni o‘rnatishdir.
Shaxsning axloqi axloqiy tamoyillarga ongli ravishda amal qilishda va axloqiy xulq-
atvorning odatiy shakllarida namoyon bo‘ladi. Axloqiy tarbiyaning boshlang‘ich darajasi,
deyarli ichki nazoratsiz, xatti-harakatlarning ongsiz impulslar va tashqi ta’sirlarga
bog‘liqligi bilan tavsiflanadi. Asta-sekin psixikaning hissiy ongsiz sohasi orqali odatlar va
xatti-harakatlarning odatiy shakllari shakllanadi. Rivojlanishning ushbu darajasida odatlar,
odatiy harakatlarni kuchaytirish tufayli xatti-harakatlar ustidan qandaydir o‘zini o‘zi
nazorat qilish imkoniyati mavjud. Odatiy xulq-atvor asosida, maqsadli pedagogik ta’sir
natijasida bolada axloqiy tafakkur rivojlanadi.
U bilan birgalikda va uning yordami bilan axloqiy tuyg‘ular asosida ong va iroda,
axloq, halollik, rostgo‘ylik, adolatlilik, mehnatsevarlik, intizom, kollektivizm shakllanadi.
Shaxsning bu xossalari va fazilatlari ijtimoiy munosabatlar tizimida o‘quvchining dunyo
bilan faol o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan psixologik o‘zgarishlarni ifodalaydi.
Ular o‘quvchi tomonidan ushbu munosabatlarda doimiy ravishda namoyon bo‘ladi,
o‘quvchining xarakter xususiyatlari, shaxsiy ijtimoiy hayotida, odatlar va odatiy xatti-
harakatlar shakllarida tan olinadi, mustahkamlanadi.
Axloqiy xulq-atvorning eng yuqori darajasi - bu inqiroz va ekstremal vaziyatlarda
ongli ravishda o‘zini tuta bilish, qat’iylikni saqlash, axloqiy e’tiqodlarga, me’yorlarda
sodiqlikda namoyon bo‘ladi. O‘quvchilar uchun bunday holatlar axloqiy rivojlanishida
doimo paydo bo‘ladi va takomillashib, yuksalib boradi. Shaxsning axloqiy
shakllanishining mohiyati bolaning tashqi va ichki qarama-qarshiliklarni yengib
o‘tishidadir. Nafs va burch, ezgulik va yovuzlik, mehr va shafqatsizlik, muhabbat va nafrat,
haqiqat va yolg‘on, xudbinlik va jamoaviylik o‘rtasidagi axloqiy tanlovlarning cheksiz
oqimida xarakter xususiyatlari va axloqiy fazilatlar shakllanadi.
Axloqiy tarbiya axloqiy me’yorlarga moslashish va xulq-atvor odatlarini
o‘ylamasdan rivojlantirish emas. Bu munosabatlar, o‘zaro ta’sirlar, faoliyat, muloqot va
qarama-qarshiliklarni bartaraf etishning faol hayotiy jarayoni.
Bu doimiy va tizimli qarorlar, axloqiy me’yorlar foydasiga ixtiyoriy harakatlarni
tanlash, o‘zini o‘zi baholash va ularga muvofiq o‘zini o‘zi boshqarish jarayonidir. Shunday
qilib, axloqiy tarbiyaning pedagogik jarayoni - bu o‘quvchilarning hayotiy pozitsiyaga ega
bo‘lishi, qarama-qarshiliklari, muammolari, tanlovlari, ziddiyatlari va to‘qnashuvlarini
bartaraf etish va ma’lum bir huquqiy va ijtimoiylik darajasida hal qilish uchun tashkil
etishdir.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 4–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 130
Pedagogning say-harakatlari qarama-qarshiliklarni o‘quvchilar bilan birgalikda
mohirona hal qilishga va bu jarayonda ularni psixologik jihatdan va individual axloqiy
tuyg‘ularini, ongi, odatlari, axloqiy xulq-atvorini rivojlantirishga qaratilishi kerak. Axloqiy
tarbiya jarayonining o‘ziga xosligi uning mazmuni - jamiyat axloqi, har bir o‘quvchining
individual psixologik xususiyatlari, ongi va xulq-atvoriga ijtimoiy axloqiy normalarini
joriy etish zarurati bilan ham bog‘liq.
Axloqiy tarbiya jarayonining murakkabligi shundaki, uni tashkil qilish bir vaqtning
o‘zida o‘quvchilarning butun hayotini, ularning barcha faoliyati va munosabatlarini tashkil
qiladi, ularni ongli ravishda amalga oshirish jarayonida amalga oshiriladi va axloqiy
tarbiya taraqqiy etishda davom etadi. Axloqiy tarbiya jarayoni o‘qituvchining tarbiyaviy
ta’sirlarning samaradorligi haqida fikr-mulohazalariga ega bo‘lganda va bu ma’lumotlarni
pedagogik faoliyatning har bir yangi bosqichida hisobga olgan holda samarali bo‘ladi.
Pedagog bunday ma’lumotlarni faqat hayotdan, ta’lim jarayondagi munosabatlardan
va faoliyat amaliyotida kundalik o‘rganishdan oladi. Axloqiy tarbiya jarayoniga ilmiy
asoslangan munosabat o‘quvchilar faoliyatining, har qanday hayotiy munosabatlarning
axloqiy tomonini ko‘rish, ta’kidlash va undan samarali foydalanish qobiliyatidan iborat.
Bunday holda, o‘qituvchi axloqiy tarbiyani samarali boshqarish uchun haqiqiy
imkoniyatga ega bo‘lib, uni bolalarni tarbiyalashning yaxlit jarayonining ajralmas qismiga
aylantiradi.
Zamonaviy ta’lim amaliyoti tomonidan qabul qilingan kompleks rivojlanish
dasturlarini tahlil qilib, shuni xulosa qilishimiz mumkinki, “Axloqiy tarbiya” bo‘limi faqat
an’anaviy prognoz qilingan. Boshqa murakkab dasturlarda axloqiy tarbiya yo‘nalishining
mazmuni ba’zi bo‘limlarda parcha kiritilgan. Shunday qilib, axloqiy madaniyatni
shakllantirish vazifalari “Jamoaviy rivojlanish” va “Ijtimoiy rivojlanish” bo‘limlarida hal
qilingan. Katta maktab yoshdagi o‘quvchining shaxsiy madaniyati asoslarini
shakllantirishning maqsad va vazifalariga yo‘naltirilgan normativ hujjatlar mazmunini
tahlil qilish asosida va maqsadlarni, birinchidan, zamonaviy ta'lim dasturlarida taqdim
etilgan.
Shunday qilib, o‘quvchilarning axloqiy madaniyatini shakllantirish bo‘yicha
muayyan ish tizimining dasturlari mazmunida yo‘qligi bolalarning xatti-harakatlarini ongli
ravishda nazorat qila olishi bilan tavsiflangan sezgir davrga olib kelishi mumkin va
ularning axloqiy tuyg‘ulari boshqa motivlarga qaraganda ko‘proq harakatlantiruvchi
kuchga ega bo‘lib, o‘qituvchilar e’tiboridan chetda qolishi mumkin.
Axloqiy tarbiya jarayoni - bu pedagogik faoliyatning samaradorligi va sifatiga, bola
shaxsini axloqiy tarbiyalashning to‘g‘ri darajasiga erishishga qaratilgan tarbiyachi va
jamoa o‘rtasidagi izchil o‘zaro munosabatlar majmuidir.
Axloq - shaxs tarbiyasiga kompleks yondashuvning ajralmas qismidir. Rus pedagogi
I.F.Xarlamovning fikricha, “axloqni shakllantirish axloqiy me’yorlar, qoidalar va
talablarni insonning xulq-atvori haqidagi bilim, ko‘nikma va odatlarga aylantirish va
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 4–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 131
ularga qat’iy rioya qilishdan boshqa narsa emas”. Axloqiy tarbiya - bu maktab yoshidagi
bolalarda odob-axloq g‘oyalari va tamoyillariga muvofiq yuksak ong, axloqiy tuyg‘ular va
xulq-atvorni shakllantirishning maqsadli jarayonidir.
Axloqiy tarbiyaning asosiy vazifasi maktab yoshidagi o‘quvchilarini zamonaviy
turmush tarziga mos keladigan axloqiy ongni, barqaror axloqiy xulq-atvor va axloqiy
tuyg‘ularni shakllantirish, har bir shaxsning faol hayotiy pozitsiyasini, o‘z
xattiharakatlarida rahbarlik qilish odatini shakllantirishdan iborat.
Pedagogika axloqiy tarbiya sohasida axloqiy ong va axloqiy xulq kabi pedagogik
tushunchalarni ajratadi. Insonning shaxsiy tajribasi orqali singan, tarixan shakllangan va
doimiy yangilanib turadigan bilimlar tizimi inson ongining mazmunini tashkil etadi.
Ongning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri uning o‘z nomi bilan atrofdagi olam (ong)
haqidagi bilimlar majmuasi sifatida berilgan. Bilimsiz ong bo‘lmaydi. “Ongning
mavjudligi va u uchun biror narsaning mavjudligi bilimdir” [1]. Ijtimoiy tajriba jamoat
axloqiy ongida o‘z aksini topadi: axloqiy g‘oyalar, nazariyalar, tushunchalar kishilarning
faoliyat va muloqot jarayonida rivojlanadigan real munosabatlarini aks ettiradi. E’tiqod -
axloqiy ong shakllanishining eng yuqori darajasi. Ular shaxsning harakatlari,
harakatlarining tartibga soluvchisiga aylanadi.
Shaxsning axloqiy barqarorligi ularga boo‘liq. Ishontirish axloqiy tushunchalar
tizimini kuchli o‘zlashtirish, axloqiy tuyg‘ularni rivojlantirish, xatti-harakatlar va
munosabatlar tajribasini umumlashtirish bilan tavsiflanadi. Axloqiy g‘oyalar va
tushunchalarni o‘zlashtirish uzoq va murakkab jarayondir. O‘quvchilar axloqiy
tushunchalarni o‘zlashtirishdan, birinchi navbatda, taqdimot darajasida uning mazmunini
to‘liq o‘zlashtirishgacha bo‘lgan uzoq yo‘lni bosib o‘tadilar.
Tajribaning kengayishi, bir tomondan ijtimoiy ko‘nikmalar, bir tomondan
bilimlarning to‘planishi, katta maktab yoshidagi bolalarning ijtimoiy pozitsion rolining
kengayishi axloqiy g‘oyalarini yanada chuqurlashtirish va farqlashga olib keladi, boshqa
tomondan, ularni umumiy axloqiy tushunchalarga (do‘stlik, do‘stlik haqida)
yaqinlashtirishga olib keladi. kattalarni hurmat qilish, muloqot jarayonlarida va hokazo).
Rivojlanayotgan axloqiy g‘oyalar bolalarning xulq-atvorida, ularning boshqalarga
munosabatini tartibga soluvchi rol o‘ynay boshlaydi.
XULOSA
O‘quvchilarda axloqiy tarbiyani shakllantirish ob’ektiv hayot sharoitlari, ta’lim va
tarbiya ta’siri ostida, turli xil faoliyat jarayonida, umuminsoniy madaniyatni
o‘zlashtirishda sodir bo‘ladi va pedagogikaning yaxlit jarayoni sifatida samarali amalga
oshiriladi. Umuminsoniy axloq normalari, o‘quvchining butun hayotini ularning yoshi va
individual xususiyatlarini hisobga olgan holda tashkil etish. Demak, tarbiyaviy ishlar
axloqiy g‘oyalarni o‘z ichiga olishi va turli va samarali shakllarda, mazmunli va kerakli
hissiy boylik bilan olib borilishi kerak.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 4–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 132
Shunday qilib, axloqiy tarbiya va xulq-atvor madaniyatini shakllantirishning nazariy
jihatlarini ko‘rib chiqib, biz shunday xulosaga keldikki, shaxsning axloqiy shakllanishi
muammosi juda uzoq davrlar davomida mavjud bo‘lib, bu sohada ko‘plab kashfiyotlar
qilingan. Axloqiy tarbiya jarayonining o‘ziga xos xususiyatlari va tashkil etishdagi
qiyinchiliklari bor, ammo zarur psixologik va pedagogik bilimlarni o‘zlashtirgan holda,
kattalar o‘quvchiga ta’sir o‘tkazishga va axloqiy g‘oyalar va xulq-atvor madaniyatini
maqsadli ravishda shakllantirishga qodir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. Bure R.S., Ostrovskaya L.F. O‘qituvchi va bolalar / R.S. Bure. - M., 1997.- 143 b. 2.
Mavlanova R., Voxidova N., Raxmonqulova N. Pedagogika nazariyasi va tarixi
Toshkent-2010. 318 b.
3.
Ibragimov X., Abdullayeva Sh. Pedagogika nazariyasi. Toshkent-2008.
4.
Ivanova Т. Nutq madaniyatini tarbiyalash. // Maktabgacha ta'lim. - 1988 yil - 12son. -
B. 6-12.
5.
Internet materiallari
