75
OʻZBEK SHEVALARINING OʻRGANILISHI VA DIALEKTAL
LUGʻATLARNING AHAMIYATI HAQIDA
Nurmanov Furqat Hayitkulovich,
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti assistenti
Annotatsiya.
Lugʻat tilning boyligi va jozibasini koʻrsatuvchi, uning xazinasini saqlovchi va
imkoniyatlarini ochib beruvchi vosita sanaladi. Yoʻqolib borayotgan til va dialektlarning soʻz
boyligini asrab qolishda, keyinchalik ularni oʻqib-oʻrganish va tadqiq qilishda lugʻatlarning
ahamiyati juda katta. Shuning uchun ham lugʻatlar millat xazinasidir. Ularni tuzish doimo dolzarb,
birlamchi vazifa hisoblanib kelingan. Bu kichik tadqiqotimizda oʻzbek sheva va lahjalarning tadqiqi
boʻyicha qisqacha tadriji hamda dialektal lugʻatchiligi tarixi, tiplari va oʻz oldiga qoʻygan muhim
masalalariga e’tibor qaratilgan. Shuningdek, bugungi kunda oʻzbek dialektologiyasi fani oldidagi
dolzarb vazifalar haqida fikr yuritilgan.
Kalit soʻzlar.
Til, sheva, lahja, dialekt, xalq tili, lugʻat, dialektal lugʻat, lugʻat tiplari,
madaniy til, etnografizmlar, lungvokulturemalar, til korpusi, dialektal korpus, tadqiqot, tahlil,
metod.
ÖZBEK LEHÇELERİNİN ÖĞRENİLMESİ VE LEHÇE
SÖZLÜKLERİNİN ÖNEMİ ÜZERİNE
Nurmanov Furkat Hayitkulovich,
Özbek-Finlandiya pedagoji enstitüsü, asistanı
Özet.
Sözlük, bir dilin zenginliğini ve çekiciliğini gösteren, hazinelerini koruyan,
olanaklarını ortaya çıkaran bir araçtır. Sözlükler, kaybolmaya yüz tutan dil ve lehçelerin söz
varlığının korunmasında ve daha sonraki çalışma ve araştırmalarda oldukça önemlidir. Bu nedenle
sözlükler milletin hazinesidir. Bunları oluşturmak her zaman acil ve öncelikli bir görev olarak
görülmüştür. Bu küçük çalışmamızda lehçe sözlükbiliminin tarihçesi, türleri ve önemli konularının
yanı sıra Özbek lehçeleri ve ağızları çalışmalarına kısa bir giriş üzerinde duracağız. Ayrıca bugün
Özbek diyalektoloji biliminin karşı karşıya olduğu güncel görevler de tartışıldı.
Anahtar kelimeler.
Dil, lehçe, lehçe, lehçe, yerel dil, söz varlığı, lehçe söz varlığı, sözcük
türleri, kültürel dil, etnografyalar, akciğer kültürleri, dil külliyatı, diyalektal külliyat, araştırma,
analiz, yöntem.
ОБ ИЗУЧЕНИИ УЗБЕКСКИХ ДИАЛЕКТОВ И ЗНАЧЕНИИ
ДИАЛЕКТНЫХ СЛОВАРЕЙ
Нурманов Фуркат Хаиткулович,
ассистент Узбекско-Финского педагогического института
Аннотация.
Словарь – это инструмент, который показывает богатство и
очарование языка, сохраняет его сокровища и раскрывает его возможности. Словари
имеют большое значение для сохранения лексики исчезающих языков и диалектов, а также
для их последующего изучения и исследования. Вот почему словари являются достоянием
нации. Их создание всегда считалось неотложной, первоочередной задачей. В этом
небольшом исследовании мы уделим внимание истории, видам и важным вопросам
диалектной лексикографии, краткому изучению узбекских диалектов и диалектов. Также
сегодня были обсуждены текущие задачи, стоящие перед наукой узбекской диалектологии.
76
Ключевые слова.
Язык, диалект, говор, диалект, просторечие, лексика, диалектная
лексика, типы лексики, культурный язык, этнография, лунгвокультуремы, языковой корпус,
диалектный корпус, исследование, анализ, метод.
ABOUT THE STUDY OF UZBEK DIALECTS AND THE IMPORTANCE
OF DIALECTUAL DICTIONARIES
Nurmanov Furkat Khaitkulovich,
assistant at the department of Uzbek language and literature,
Uzbek-Finnish pedagogical institute
Annotation.
A dictionary is a tool that shows the richness and charm of a language,
preserves its treasures and reveals its possibilities. Dictionaries are very important in preserving
the vocabulary of disappearing languages and dialects, as well as in their subsequent study and
research. That is why dictionaries are the treasure of the nation. Creating them has always been
considered an urgent, primary task. In this small study, we focus on the history, types and important
issues of dialectal lexicography, a short study of Uzbek dialects and dialects. Also, the current tasks
facing the science of Uzbek dialectology were discussed today.
Keywords.
Language, dialect, patois, folk language, dialectual vocabulary, types of
vocabularies, cultural language, ethnographisms, linguo-culturems, lexical corpora, dialectual
corpira, research, analysis, method.
Kirish.
Oʻzbek tilshunosligi tarixida dialektologiya fanining oʻrni va ahamiyati juda katta.
Bizning nazarimizda, tilni tadqiq qilish ilmi shevalarni oʻrganishdan boshlangan. XI asrda
yaratilgan Mahmud Koshgʻariyning “Devonu lugʻati-t-turk” asari tilshunoslik, adabiyotshunoslik,
folklorshunoslik fanlari qatori shevashunoslik boʻyicha ham ilk manba hisoblanadi. Xalq ogʻzaki
ijodi kabi xalq jonli nutqi sheva va lahjalarini oʻrganish XX asrning boshlarida rivojlanib bordi.
Bunga misol sifatida jadidlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarni koʻrsatishimiz mumkin.
Jumladan, Gʻozi Olim Yunusovning 1930-yilda yozilgan “Oʻzbek urugʻlaridan qatagʻonlar va
ularning tili” hamda “Oʻzbek shevalarining tasnifidan bir tajriba” asarini aytishimiz mumkin [25,
42-43]. Bundan tashqari, aynan shu yillarda oʻzbek va rus olimlari tomonidan koʻplab tadqiqotlar
yaratilgan. Y.D.Polivanov [19, 45], K.K.Yudaxin, A.K.Borovkov, V.V.Reshetov kabi turkolog
olimlarning xizmatlari katta. Ayniqsa, A.K.Borovkovning “Oʻzbek sheva-lahjalarini tekshirishga
doir savol-javoblar” nomli uslubiy tavsiyalari kelajakda sheva materiallarini yigʻishda va tahlillarni
olib borishda metodik qoʻllanma boʻlib xizmat qildi. XX asrning 50-80-yillari oʻzbek
dialektologiyasi tarixida eng rivojlangan davr deyish mumkin. Chunki shu yillarda yaratilgan
tadqiqotlarning qamrov koʻlami nihoyatda keng. 1952-yilda Sh.Afzalovning “Oʻzbek tilining
Parkent shevasi” hamda 1954-yida H.Gʻulomovning “Oʻzbek tilining Jizzax shevasi” mavzusidagi
tadqiqotlari shu yoʻnalishda yaratilgan ilk dissertatsiyalardan sanaladi [10, 193]. T.Mirsoatov,
Y.A.Aliyev, S.Ibragimov, I.Farmonov, Oʻ.Sharipov, N.Gʻafurova, I.Shamsiddinova, H.Uzoqov,
V.Egamov, Sh.Shoabdurah-monov, I.Shamsiddinov, A.Shermatov, A.Ishayev, Sh.Nosirov,
T.Yoʻldoshev, B.Joʻrayev, S.Zufarov, M.Valiyev, U.Tursunov, X.Doniyorov [2, 204] kabi olimlar
tomonidan Janubiy Qoraqalpogʻiston, Sayram, Oʻsh, Gallaorol, Joʻsh, Qorakoʻl, Qarshi, Qoʻqon,
Yuqori Qashqadaryo, Janubiy Tojikiston, Nayman, Shahrisabz, Baxmal, Urgut, Pop singari hudud
shevalari hamda dialektologiyaning umumiy masalalari oʻrganildi. Oʻtgan asrning yigirmanchi
yillarida shevalarni tadqiq qilish adabiy tilni shakllantirish ehtiyoji tufayli zaruriyat yuzasidan
amalga oshirilgan edi. Chunki, xalqi juda koʻp urugʻ va qabillardan, tili esa xilma-xil va rang-
barang sheva va dialektlardan tashkil topgan Oʻzbekiston sharoitida adabiy tilni asoslash, belgilash
va tayin qilish, uning me’yorlarini va toʻgʻri yozish qoidalarini yaratish, oʻzbek tilida oʻquv
ishlarini tashkil qilish hamda darslik, oʻquv qoʻllanma, oʻquv dasturlarini ishlab chiqish uchun ham
77
shevalarni oʻrganish kerak edi. Keyinchalik, 50-yillardan boshlab esa etnolingvistik xarakter kasb
eta boshladi.
Xalq ogʻzaki ijodi va xalq jonli nutqi umumiy adabiy til sharoitida yozib, oʻrganib, qayd
qilib qoʻymasa, yoʻqolib ketishi mumkin boʻlgan milliy madaniy boylik sifatida tadqiq qilindi va bu
yoʻnalishdagi ishlar, kam sonli boʻlmasa-da, davom ettirilmoqda. Dialektal tadqiqotlarda obyektni
oʻrganish orqali ma’lum miqdorda sheva va hududga xos birliklar yigʻiladi va tadqiq etiladi. Bu
materiallar lugʻat yoki ilova shaklda e’lon qilinadi. Bu kichik tadqiqotimizda shevaga xos
soʻzlardan tashkil topgan dialektal lugʻatlar haqida fikr yuritiladi.
Tahlil.
1971-yillarga qadar olib borilgan tadqiqotlar asosida yigʻilgan til materiallari
jamlanib, “Oʻzbek xalq shevalari lugʻati” Fanlar akademiyasi til va adabiyot institutida toʻplanib,
nashr etildi [24, 409]. Bu lugʻat oʻzbek tilining barcha sheva va lahjalari til materiallarini oʻzida
qamrab olmagan boʻlsa-da, dialektologiya fanining taraqqiyotida oʻz oʻrniga ega. Har bir
oʻrganilgan hudud shevasi oʻziga xos lisoniy faktlarga ega. Buni amalga oshirilgan dialektologik
tadqiqotlarning mazmun-mundarijasidan ham bilishimiz mumkin. E’tibor qaratadigan boʻlsak,
asosan, bir hududning shevasini tilshunoslikning barcha yoʻnalishlari boʻyicha tadqiq qilish
yetakchilik qiladi, nazarimizda. Jumladan, sheva va dialektlarning leksik va morfoligik
xususiyatlarini tahlil qilish deyarli har bir ishda mavjud. Yuqorida ta’kidlab oʻtganimiz “Shevalar
lugʻati”da taxminan 5 mingga yaqin soʻz izohlangan. Bundan tashqari, “Surxondaryo oʻzbek
shevalarining lugʻati”, “Qoraqalpogʻiston oʻzbek shevalarining lugʻati” kabi soʻzliklar ham
yaratilgan [20; 13]. Shu oʻrinda shevaga xos yoki dialektal lugʻatlarning tiplari va yaratilishi haqida
toʻxtalib oʻtish lozim. Hududiy lug‘atlarni tuzuvchilar u yoki bu leksikografik manbani yaratish
vazifasiga turlicha yondashadilar. Ko‘pchilik mintaqaviy lug‘atlarda faqat dialekt leksik birliklari
mavjud. Dialekt lugʻatlarini tuzishning bunday printsipi differentsial deb ataladi. Ba’zi lugʻatlar
toʻliqlik tamoyilini asos qilib oladi, bu lugʻat dialekt yoki butun tilga mansubligidan qat’i nazar,
dialektlarda yozilgan barcha lugʻatlarni oʻz ichiga oladi. Manbalarda bu koʻrinishdagi lugʻatlarning
bir necha tiplari sanab oʻtilgan. Bizningcha, ularni quyidagi tiplarga ajratish mumkin:
1. Toʻliq dialektal lugʻatlar – oʻzbek tilida bunday lugʻat mavjud emas. Rus tilida bunday
lugʻatlarning izohli va izohsiz tiplari mavjud. Rus shevalarining izohsiz lugʻati elektron shaklda
yartilgan boʻlib, doimo boyitilib borish imkoniyati mavjud [29, IM]. Rus tili shevalari izohli
lugʻatining 2 ta shakli mavjud. Bu, xususan, mashhur leksikograf B.A.Larin tomonidan tuzilgan
“Tarixiy ma’lumotlarga ega Pskov mintaqaviy lugʻati”. Bu lugʻatga yozma manbalardan, nafaqat
qadimgi yozma yodgorliklardan, balki XIX-XX asrlarda nashr etilgan va chop etilmagan turli
materiallardan olingan sheva soʻzlari ham kiritilgan. Lugʻat lingvistik xaritalarni, shuningdek, ba’zi
lugʻat yozuvlarini oʻz ichiga olganligi bilan qiziq, ularda toponimlarning tarqalish hududi yoki
alohida soʻzlarning variantlari va ma’nolari koʻrsatilgan. Koʻpgina mintaqaviy lugʻatlar uchun
materiallar tadqiqotchilar bilan suhbat jarayonida dialekt nutqini bevosita kuzatish orqali toʻplanadi.
Shu maqsadda oʻqituvchilar va universitet talabalari ishtirok etadigan ekspeditsiyalar tashkil etiladi.
Materiallarni toʻplash orqali tuzilgan “Arxangelsk hududiy lugʻati” bunga misol boʻla oladi. Bu 180
mingga yaqin soʻzlarni oʻz ichiga olgan eng katta mintaqaviy differensial lugʻatlardan biridir. “Rus
lahjalari lugʻati” uchun jonli dialekt materiallari ham maxsus toʻplangan, ammo bunga qoʻshimcha
ravishda lugʻat A.V.Mirtovning “Don lugʻati”dan barcha maʻlumotlarni va mahalliy lugʻatni aks
ettiruvchi badiiy asarlarni oʻz ichiga oladi (masalan, M.A.Sholoxov). Bosh muharrirlari F.P.Filin va
F.P.Sorokoletov boʻlgan “Rus xalq lahjalari lugʻati”ning asosini boshqacha gʻoya tashkil etdi. Bu
XIX-XX asrlarning yozma manbalaridan nashr etilgan va arxivdan olingan turli sohalarga oid
dialekt lugʻatlarini oʻz ichiga olgan lugʻatdir. Unda 240 mingga yaqin soʻz bor. F.P.Filin tomonidan
tuzilgan lugʻatning birinchi nashri turli xil manbalarning keng roʻyxatini oʻz ichiga oladi. Ushbu
lugʻat, “Mintaqaviy buyuk ruscha lugʻat tajribasi” va V.I.Dal lugʻati kabi, Rossiya ichidagi ruslar
yashaydigan butun hududni qamrab oladi. “Buyuk rus tilining jonli izohli lugʻati”, V.I.Dal koʻp
yillar davomida Rossiya boʻylab koʻplab sayohatlari davomida toʻplagan materiallarning oʻziga xos
xususiyatlari bor. Muallif sheva lug‘ati bilan cheklanib qolmay, umumiy rus tili va adabiy lug‘atni
lug‘atga kiritgan. V.I.Dal lugʻatni alifbo-klaster deb ataladigan printsipga muvofiq yaratdi: u bir xil
78
ildizli soʻzlarni bitta lugʻat yozuvida birlashtiradi, bu esa undan foydalanishni biroz qiyinlashtiradi.
Ushbu lugʻat Rossiyaning butun hududi boʻyicha ma’lumotlarni oʻz ichiga olgan toʻliq lugʻat turi
boʻlib, unda soʻzlarning maʻnolarini talqin qilish ogʻzaki nutq, maqol va maqollar misollari bilan
boy tasvirlanganligi bilan ham qiziq. Unda XX asr oʻrtalarida yashagan rus nutqining koʻplab
faktlari saqlanib qolgan. Lug‘atning uchinchi nashri 1903-yilda V.I.Dal vafotidan so‘ng nashr
etilgan bo‘lib, I.A.Boduen de Kurtene tahriri ostida lug‘atga ko‘plab yangi so‘zlarni kiritgan va
berilgan so‘zlarni umumiy alifbo tartibiga qo‘shgan [30, IM]. Boshqa tillarda ham shu koʻrinishdagi
lugʻatlar mavjud. Afsuski, Oʻzbek tilining bunday lugʻati yaratilmagan. Tilshunos olim Ahmad
Ishayevning ma’lumot berishicha, 1988-yilgacha 9 ta doktorlik, 56 ta nomzodlik dissertatsiyasi
yozilgan boʻlib, ularning bir qismida alohida oʻrganilgan hudud va manbaga doir kichik lugʻatlar
tuzilgan va ilova qilingan. Bu lugʻatchalarda taxminan 40 mingga yaqin dialektal soʻzlar yigʻilgan
[14, 17]. Misol uchun tadqiqotchi O.Madrahimov oʻz tadqiqotida ilova qilingan birliklar soni 1500
ta ekanligini ta’kidlab oʻtadi [16, 4]. Bu toʻliq boʻlmasa-da, “Ozbek tilining sheva lugʻati”ni nashr
qilishga asos boʻladi.
2. Sheva-adabiy til koʻrinishdagi lugʻatlar. Bunday lugʻatlar shu turdagi lugʻatlarning asosiy
qismini tashkil qiladi. Oʻzbek tilshunosligida alohida muallif oʻzi tadqiq qilgan obyekt asosida
tuzilgan kichik lugʻat va 1971-yilda nashr qilingan “Oʻzbek xalq shevalari lugʻati” kabilar
yaratilgan. Sheva-adabiy til koʻrinishidagi lugʻatlar izohli soʻzlik tipida boʻladi. Tilshunoslikda
adabiy tilda uchraydigan dialektal birliklarning tadqiqotlari ham mavjud. Ya’ni shevaga xos soʻzlar
yillar davomida adabiy til bagʻriga singib boradi. Adabiy til va shevalarning qiyosiy tahliliga
bagʻishlangan ishlar ham mavjud [17, 168]. Dialektal birliklar adabiy til orqali izohlanadi
lugʻatlardan tashqari, rus tilida izohlanadigan lugʻatlar ham yaratilgan. Misol tariqasida boshqirt,
ozorboyjon, yoqut shevalari asosida yaratilgan lugʻatlar rus tilida izohlangan. Ma’lum ma’noda
M.Koshgʻariyning “Devonu lugʻati-t-turk” asari ham shunday xarakterga ega. Ya’ni, turk dialekt va
shevalaridagi soʻz arab tilida izohlangan. Sheva va lahjalardagi birliklarni turkiy va turkiy
boʻlmagan tillarga, yozma, folklor va badiiy asar tiliga qiyoslab oʻrganish orqali yaratilgan
differensial lugʻatlar ham mavjud. Bunday lugʻatlarda soʻzning etimologiyasi, qoʻllanish hududi,
hududiy farq va uygʻunliklari, fonetik me’yorlari ham inobatga olinadi. Oʻzbek tilshunosligida bu
tipdagi lugʻatlar mavjud. “Oʻzbek xalq shevalari lugʻati”ning ilova qismida shu kabi lugʻat berilgan.
Ammo hozirgacha oʻzbek shevalarining hech biri boʻyicha katta hajmdagi differensial lugʻat
yaratilmagan. Oʻzbek dialektologiyasi sheva-adabiy til yoki adabiy til-sheva tipidagi lugʻatlarga
mujtojdir.
Differensial lugʻatlarning adabiy til-sheva koʻrinishdagi turlari ham mavjud. Manbalarda
turkologiyada bunday soʻzliklar borligi haqida ma’lumotlar berilgan. Rus tilshunosligida bunday
lugʻatlar yaratilgan va doimiy takomillashtirilib borilmoqda. Bu turdagi lugʻatlarda bosh soʻz
sifatida adabiy tildagi soʻz beriladi va shevaga xos birliklar variantlari va dubletlari ifodalanadi.
B.Joʻrayev va Sh.Sariboyevlar [12; 22]ning kichik hajmli lugʻatlarini bunga misol tariqasida
keltirishimiz mumkin.
3. Shevaga xos soʻzlarning fonetik lugʻatlari oʻz xususiyatiga koʻra noyob lugʻatlar sanaladi.
Unda bosh soʻz adabiy tilda qoʻllanilgan birlik boʻlib, uning barcha sheva va lahjalardagi turli xil
fonetik variantlari ilova qilinadi. Ya’ni bunday lugʻatlar soʻzning boshqa sheva va lahjalarda
qoʻllanilishi hamda fonetik-artikulyatsion farqlarni oʻrganishga xizmat qiladi. Fonetik dialektizmlar
lugʻatini tarixiy, yozma, folklor va xalq jonli nutqi asosida tuzish mumkin. Oʻzbek tilshunosligida
folklor manbalardan, jumladan, “Alpomish” dostonida qoʻllanilgan dialektizmlar lugʻati, qavm-
qarindoshlik terminlarining dialektal lugʻatlari mavjud. Durdona Xudayberganovaning “Dostonlar
tilida fonetik dialektizmlar [7, 84-87]” maqolasida bu haqida ayrim ma’lumotlar berilgan.
4. Shevaga xos terminlar lugʻati. Bunday lugʻat oʻzbek tilshunosligida kichik boʻlsada, bir
necha sohalar boʻyicha tuzilgan. A.Ishayevning ma’lumotlariga qaranganda, kasb-hunar,
chorvachilik, uy qurilishi, egarchilik, metrologik, ayrim sheva va sohalar boʻyicha dialektal
terminlar lugʻatlari yaratilgan. Ularda jami: 7180 dan ortiq soʻz jamlangan [14, 45]. Bunday ishlar
keyingi yillarda ham davom etmoqda. Jumladan, “Soha terminlarining sistem tahlili muammolari”
79
[9, 168], “Oʻzbek xalq shevalari urf-odat, marosim leksikasining lingvoareal talqini” [6, 134],
“Oʻzbek tilining kashtachilik leksikasi va uning leksikografik talqini” [3, 148], “Oʻzbek tilining
oʻtovsozlik leksikasi” [11, 148], “Oʻzbek tilining qorakoʻlchilik terminologiyasi” [15, 136],
“Oʻzbek tilida non va non mahsulotlari bilan bogʻliq lugʻaviy birliklar talqini” [5, 142] kabi oʻnlab
tadqiqotlarda shevaga xos terminlarning lugʻati ilova qilingan. Yuqorida sanab oʻtilgan ilovalarni
birlashtirib, takomillashtirgan holda oʻzbek tilining shevaga xos terminlari lugʻati tuzish lozim.
Shuningdek, kulolchilik, temirchilik, kosiblik, qishloq xoʻjaligi, savdo-sotiq, me’morchilik, kabi
sohalarda ham koʻplab dialektal terminlar mavjud. Ularni ham jamlagan holda lugʻat yaratilsa, katta
hajmli, termin va atamalarga boy manba hosil boʻladi.
5. Dialektal toponim va laqablar lugʻati. Ma’lumki, joy nomlari va kishi ismlari rasmiy
maqomga ega boʻladi va adabiy til materiali sifatida oʻrganiladi. Ammo rasmiy maqomga ega
boʻlmagan, xalq tilida qoʻllaniladigan toponim va laqablar (yoki kishi ismlari) ham mavjud.
Ularning ham oʻzbek sheva va lahjalari uchun umumiy boʻlgan dialektal soʻzligi yaratilish mumkin.
Toponimik va antroponimik tadqiqotlar joy nomlari va laqablar bilan bogʻliq birliklarning qisqacha
lugʻatlari ilova qilinadi yoki alohida chop etiladi. Bunday ilova va nashrlarni dialektal toponimik
yoki dialektal laqablar lugʻatlari sifatida talqin qilish mumkin. Toponimik va kishi laqablari asosida
dialektal lugʻatlarni tuzish ehtiyoji yana shunda koʻrinadiki, oʻzbek xalq jonli shevalari bunday
onimlarga juda boy. Birgina misol, O.Gadayevning toponimlarga bagʻishlangan tadqiqotiga e’tibor
qaratadigan boʻlsak, ikki tuman (Samarqand viloyati Payariq va Ishtixon tumanlari) hududi
ma’lumotlari asosida 3320 toponimlarni tahlilga tortgan. Shundan 1450 dan ortigʻini rasmiy nom
sifatida qabul qilish mumkin. Keyingi yillarda qishloqlarda ham koʻchalarga rasmiy nom berilib,
uylarni raqamlashtirilganligi hisobiga rasmiy toponimlar ulushi ortdi. Shunday boʻlsada ikki tuman
joy nomlarining 40%i rasmiy maqomga ega. Qolgan 1870 tasi, umumiy nomlarning 60%ga yaqini
dialektal toponimlardir. Bunday raqamlarni tadqiqotchilar Sh.Temirov [23, 144], O.Begimqulov
kabi oʻnlab olimlarning ishlarida ham koʻrishimiz mumkin. Shuning uchun ham shevaga xos
toponimlarning katta hajmli lugʻatini tuzish ehtiyoji mavjud va dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, oʻzbek xalq shevalari asosida frazeologizmlar, omonim va sinonimlar,
motivatsion va ters lugʻatlar yaratish mumkin. Ayrim tadqiqotlarda bunday lugʻatlar ilova qilingan.
Dialektal frazeologizmlarning lugʻati xalq jonli tilining jozibasini koʻrsatib bera oladi. Chunki,
shevalarda adabiy tilga nisbatan koʻchim va kinoya kabi tilning ohangdorligi va jozibasini ifodalash
kuchli. Shevaga xos birliklarning sinonimik xususiyatlarini belgilovchi lugʻatlarda xalq jonli
nutqining boyligini kuzatishimiz mumkin.
Keyingi yillarda oʻzbek sheva va lahjalari boʻyicha lingvomadaniy tadqiqotlar ham olib
borilmoqda. Sun’iy til koʻrinishidagi adabiy tildan koʻra shevalarda lingvomadaniy xususiyatlar
yaqqol koʻrinadi. Ya’ni, shevalar tayyor lingvomadaniy material hisoblanadi. O.Fayfulloyevning
“Oʻzbek folkloridagi lingvokulturemelarining inglizcha tarjimada berilishi” [26, 152],
S.Rahimovning “Surxondaryo chorvachilik leksikasida etnografizmlar” [21, 52-57],
F.Musayevaning “Oʻzbek shevalarining lingvomadaniy tadqiqi” [18, 120] kabi tadqiqotlar ham
amalga oshirilgan. Oʻzbek tilshunosligining boshqa sohalari qatori dialektologiya fanida ham
antroposentrik paradigma metodlari asosida til materialini tadqiq qilish taboro keng yoyilmoqda.
Jumladan, bunday tadqiq usullaridan biri – lingvomadaniy tahlil metodi uchun sun’iy oʻzlashtirilgan
til materialidan koʻra, tabiiy shakllangan til materialini, ya’ni xalq tili boʻlgan sheva va lahjalarni
oʻrganish qulay. Xalq shevalari – milliy qadriyatlarimiz koʻzgusi, milliy madaniyatimizning
tarkibiy qismi, milliy tilimizning “joni”, madaniyatimizning yorqin koʻrinishidir. Uni shunchaki,
element, material sifatida emas, balki egasi boʻlgan insondan ajratmasdan oʻrganish lingvomadaniy
usulning vazifasi sanaladi. Lingvomadaniy tadqiqotlar asosiy birligi lingvokulturemalar [8, 26]
hisoblanadi. Dialektal tadqiqotlarni ham lingvomadaniy usullarda amalga oshirish, dialektal
lingvokulturemalarning lugʻatini tuzish, nihoyatda, dolzarb masaladir. Tilmizning boyligini va
madaniyligini namoyon qilishda bu tipdagi lugʻatlarning ahamiyati katta.
Xulosa.
Zamonaviy oʻzbek dialektologiya fanining yuzaga kelishi bilan dialektal lugʻatlarni
yaratish dolzarbligi doimo qayd etib kelinadi. Yuqorida, mulohazalarimizni dalillash uchun qayd
80
qilib oʻtganimiz tilshunos olim A.Ishayevdan tashqari, taniqli tilshunoslar F.Abdullayev,
A.Gʻulomov, K.Nazarov, A.Nosirov, D.Abdurahmonov, S.Ashirboyev, M.Abdiyev, N.Murodova
ham oʻz tadqiqotlarida ta’kidlab keladilar. Shulardan xulosa chiqargan holda, avvalo, sheva va
lahjalarni tadqiq etish koʻlamini oʻzgartirish, hajm va sifat jihatdan yangicha mazmun kiritish
lozim. Oʻrganilmagan, chala tadqiq etilgan shevalarni oʻrganish, ularni tizimlashtirish, areal
xususiyatlarini belgilash va xaritalash lozim. Bu ishlarni amalga oshirish, bundan 70-80 yil oldingi
kabi oson kechmaydi. Toʻgʻri, bugun qoʻlimizda kompyuter va boshqa elektron vositalar bor, ular
ishlarimizni, ma’lum ma’noda, yengillashtiradi. Ammo shevalar “yoʻqolib”, xalq tili “adabiylashib”
bormoqda. Tilimizning “asl ildizlarini” yaqqol ifodalaydigan dialektal birliklarni asrab qolish uchun
ham shevalarni oʻrganishni kechiktirmasligimiz lozim. Sheva materiallarini toʻplash, tahlil qilish va
saqlashda yangi metod va imkoniyatlardan foydalanishimiz kerak. Birlamchi vazifa, qanday
koʻrinishda boʻlmasin, lugʻatlar yaratishimiz, hozirgi kunda koʻp qoʻllanilayotgan korpus
lingvistikasiga murojaat qilishimiz, oʻzbek sheva va lahjalarining dialektak milliy korpusini
yaratishimiz juda dolzarbdir. Oʻzbek tilshunosligida bu yoʻnalishda ilk qadamlar tashlangan.
Tadqiqotchi Muyassar Xolova tomonidan Boysun qipchoq shevasi asosida milliy shevalarning
korpusini tuzishning lingvistik asoslari boʻyicha ilk ish amalga oshirildi [27, 128]. Bu sohadagi
tahlillar keng koʻlamda amalga oshiriladi, albatta. Zero tilimizning “ ...sofligini saqlash, uni boyitib
borish aholining nutq madaniyatini oshirish, ...tilning zamonaviy axborot texnologiyalari va
kommunikaysiyalariga faol integratsiyalashuvini ta’minlash” [1, PF] bugungi taraqqiy etgan
davrning vazifalaridan biridir. Bundan tashqari, shevashunoslikka xos tadqiqot va tadqiqotlar
natijasida yigʻilgan dalillarni tizimlashtirishimiz zarur. Buning uchun yaqinda tuzilgan “Oʻzbek
shevashunosligi markazi” juda zaruriy tashkilot sanaladi. Umid qilamizki, Markaz tizimli tarzda ish
olib boradi hamda oʻzbek dialektologiyasining rivojini belgilab bera oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2020 йил 20 октябрдаги
«Мамлакатимизда ўзбек тилини янада ривожлантириш ва тил сиёсатини
такомиллаштириш
чора-тадбирлари
тўғрисида»ги
ПФ-6084-сон
фармони
//
https://lex.uz/docs/5058351.
2.
Ashirboyev S. Oʻzbek shevalarini oʻrganish tamoyillari. “Terminologiya va dialektologiyaning
zamonaviy masalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari. – Toshkent:
Bookmany print, 2023. – 204 b.
3.
Bahodirova G. Oʻzbek tilining kashtachilik leksikasi va uning leksikografik talqini:
Filol.fan.b.fals.dok...diss. – Qarshi, 2023. – 148 b.
4.
Fуломов X. Ўзбек тилининг Жиззах шеваси: Фил.фан.ном.дисс. – T., 1954. – 223 б.
5.
Ibodova A. Oʻzbek tilida non va non mahsulotlari bilan bogʻliq lugʻaviy birliklar talqini:
Filol.fan.b.fals.dok...diss. – Samarqand, 2023. – 142 b.
6.
Suvanova M. Oʻzbek xalq shevalari urf-odat, marosim leksikasining lingvoareal talqini:
Filol.fan.b.fals.dok...diss. – Qarshi, 2023. – 134 b.
7.
Xudayberganova D. Dostonlar tilida fonetik dialektizmlar. Filologik tadqiqotlar. – Toshkent:
Muhahrir, 2020, – B. 84-87.
9.
Xudoyberganova D. Lingvokulturologiya terminlarining qisqacha izohli lug‘ati. – Toshkent,
2015. – 56 b.
10.
Абдиев М. Соҳа лексикасининг систем таҳлили муаммолари. Монография. – Тошкент:
А.Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 2004. – 188 б.
11.
Афзалов Ш. Ўзбек тилининг Паркент шеваси: Фил.фан. ном.дисс. – T., 1952. – 193 б.
12.
Бердиев Х. Ўзбек тилининг ўтовсозлик лексикаси: филол.фан.б.фалс. док…дисс. –
Самарқанд, 2017. – 148 б.
13.
Жўраев Б. Юқори Қашқадарё ўзбек шевалари лексикаси, Ўзбек шевалари лексикаси, –
Тошкент, 1966. – 284 б.
14.
Ишаев А. Қорақалпоғистон ўзбек шеваларининг луғати. – Тошкент, 1997. – 102 б.
81
15.
Ишаев А. Ўзбек диалектал лексикографияси. – Тошкент: Фан.1990, –140 б.
16.
Қаршиев Н. Ўзбек тилининг қоракўлчилик терминологияси. филол. фан.б. фалс. док…
дисс. – Самарқанд, 2021. – 136 б.
17.
Мадраҳимов O. Ўзбек тилининг ўғуз лаҳжаси лексикасини ўрганиш масалалари. –
Тошкент: Фан, – 184 б.
18.
Муродова Н. Ўзбек адабий тили ва шевалар лексикасининг қиёсий тадқиқи. – Т.: Фан,
2005. – 176 б.
19.
Мусаева Ф. Ўзбек шеваларининг лингвомаданий тадқиқи. – Тошкент: Фан. 2019, – 120 б.
20.
Поливанов Е.Д. Узбекская диалектология и узбекский литературный язык. – Т.:
Узгосиздат, 1933 г. – 45 с.
21.
Раҳимов С. Сурхондарё ўзбек шевалари луғати. – Термиз, 1995. – 88 б.
22.
Раҳмонов Б., Сурхондарё чорвачилик лексикасида этнографизмлар // Ўзбек тили ва
адабиёти. -№4, 2018, – Б. 52-57.
23.
Сарибаев Ш. Казахская регионалъная лексикография. – Алмати, 1976. – 166 с.
24.
Темиров Ш. Самарқанд вилояти оронимларининг лисоний тадқиқи: филол. фан. б. фалс.
док…дисс. – Самарқанд, 2019. – 144 б.
25.
Ўзбек халқ шевалари луғати. – Тошкент: Фан, 1971, – 409 б.
26.
Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. Биринчи жилд. – Т.: Миллий энциклопедия, 2000,
– 689 б.
27.
Файзуллоев Ў. Ўзбек фольклоридаги Лингвокультеремаларнинг инглизча таржимада
берилиши
(болалар
фольклори
жанри
ва
эртаклар
мисолида):
филол.фан.б.фалс.док…дисс. – Тошкент. 2019. – 156 б.
28.
Холова M. Ўзбек миллий шевалари корпусини тузишнинг лингвистик асослари (Бойсун
тумани “ж”ловчи шевалари мисолида): филол.фан.б.фалс.док…дисс. – Термиз. 2022. –
128 б.
29.
Юнусов Ғ.О. Ўзбек шевалари таснифидан бир тажриба. –Т.: Ўздаврнашр, 1935 йил. –68
б.
30.
Erbutayeva, S. U. (2021). About some auxiliary words in Uzbek language.
Academicia: An
International Multidisciplinary Research Journal
,
11
(5), 1294-1300.
31.
Kamol o‘g‘li, H. H. (2024, October). The Role of Auxiliary Words in the Formation of
Phraseological Units. In
International Conference on Adaptive Learning Technologies
(Vol.
10, pp. 55-56).
32.
Yoqubov,
I. (2025). Uzbek Spelling Rules:
History, Principles, and Modern
Applications.
Pedagogika, psixologiya va ijtimoiy tadqiqotlar jurnali
,
4
(2), 20-26.
