351
HAJVIY HIKOYALARNI O‘QITISH METODIKASI
Oqbo‘tayev Elbek Abdurazzoq o‘g‘li,
Guliston davlat universiteti tayanch doktoranti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotidagi hajviy hikoyalarni o‘quv jarayonida
o‘rgatish masalalari nazariy nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi. Hajviy hikoyalarning estetik
xususiyatlari, ularning ta’limiy, tarbiyaviy hamda tanqidiy funksiyalari tahlil etiladi. Adabiy janr
sifatida hajvning o‘quvchilarda tanqidiy tafakkurni shakllantirishdagi o‘rni yoritilib, ularni o‘qitish
metodikasining nazariy asoslari ishlab chiqiladi. Shuningdek, o‘qitish jarayonida hajviy matnlarni
tanlash, tahlil qilish va baholash mezonlari haqida mulohaza yuritiladi.
Kalit so‘zlar.
Hajviya, o‘zbek adabiyoti, badiiy-estetik, guruhli o‘rin, pozitsiya, janr, ta’lim
HİCİV HİKAYELERİNİ ÖĞRETME YÖNTEMİ
Okbutayev Elbek Abdurazzoq oğlu,
Gülistan devlet üniversitesi temel doktora öğrencisi
Özet.
Bu makalede Özbek edebiyatında çizgi romanların eğitim sürecinde öğretimi konuları
teorik açıdan ele alınmaktadır. Çizgi romanların estetik özellikleri, eğitici, öğretici ve eleştirel
işlevleri incelenmektedir. Edebi bir tür olarak çizgi romanların öğrencilerde eleştirel düşünmenin
oluşumundaki rolü vurgulanmakta ve öğretim metodolojilerinin teorik temelleri geliştirilmektedir.
Ayrıca öğretimde çizgi roman metinlerinin seçimi, analizi ve değerlendirilmesi kriterlerine de
dikkat edilmektedir.
Anahtar kelimeler
. Mizah, Özbek edebiyatı, sanatsal-estetik, grup mekânı, konum, tür,
eğitim.
МЕТОДИКА ПРЕПОДАВАНИЯ САТИРИЧЕСКИХ РАССКАЗОВ
Окбутаев Эльбек Абдураззокович,
докторант Гулистанского государственного университета
Аннотация.
В данной статье с теоретической точки зрения рассматриваются
вопросы преподавания комических рассказов по узбекской литературе в образовательном
процессе. Анализируются эстетические особенности комических рассказов, их
воспитательная, воспитательная и критическая функции. Как литературный жанр
выделена роль комиксов в формировании критического мышления учащихся, разработаны
теоретические основы методики их преподавания. Также в процессе обучения уделяется
внимание критериям отбора, анализа и оценки юмористических текстов.
Ключевые слова.
Юмор, узбекская литература, художественно-эстетическое,
групповое место, позиция, жанр, образование.
METHODOLOGY FOR TEACHING SATIRE STORIES
Okbutayev Elbek Abdurazzoq oglu,
Gulistan State University basic doctoral student
Abstract
. This article examines the issues of teaching humorous stories in Uzbek literature
in the educational process from a theoretical perspective. The aesthetic characteristics of humorous
stories, their educational, educational and critical functions are analyzed. The role of humor as a
352
literary genre in the formation of critical thinking in students is highlighted, and the theoretical
foundations of the methodology for teaching them are developed. The criteria for selecting,
analyzing and evaluating humorous texts in the educational process are also considered.
Keywords
. Humor, Uzbek literature, artistic aesthetics, group place, position, genre,
education
Zamonaviy ta’lim jarayonida adabiy asarlarni o‘qitish faqatgina matn mazmunini
tushuntirish bilan cheklanmasligi, balki o‘quvchining estetik didini shakllantirish, tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish, jamiyatdagi ijtimoiy-hayotiy hodisalarga ongli munosabat bildirish
kabi kompleks vazifalarni bajarishi lozim. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, o‘zbek adabiyotida
alohida badiiy-estetik ahamiyat kasb etgan hajviy hikoyalarni o‘rganish va o‘qitish metodikasini
chuqur ilmiy-nazariy asosda yoritish dolzarb masalalardan biridir.
Hajviy hikoyalar o‘zining kulgi orqali anglatilgan tanqidiy mohiyati bilan o‘quvchilarda
haqiqatni anglash, ijtimoiy illatlar mohiyatini tushunish va ularga nisbatan faol fuqarolik
pozitsiyasini shakllantirishga xizmat qiladi. Biroq ta’lim amaliyotida bu janrga oid asarlarni o‘qitish
ko‘pincha ikkilamchi o‘rinda turadi, ularning poetikasi, g‘oyaviy-badiiy tahlili yuzaki olib boriladi.
Shu sababli birinchi muammo sifatida hajviy hikoyalarning o‘quv dasturlaridagi o‘rni va metodik
ahamiyatini qayta ko‘rib chiqish ehtiyoji mavjud.
Ikkinchi muammo – hajviy hikoyalarni o‘qitishda pedagogik yondashuvlar masalasidir.
Ko‘plab hollarda o‘qituvchilar bu janrni o‘quvchilarning tushunchasiga yengil tuyulgan shakli
sifatida baholaydi, biroq uning chuqur estetik qatlamlarini ochib berish, obrazlar orqali berilgan
ijtimoiy tanqidni anglatish metodik jihatdan murakkab jarayonni talab qiladi. Bu esa o‘qituvchidan
nafaqat adabiy bilim, balki didaktik yondashuv, psixologik sezgirlik va ijodiy yondashuvni ham
taqozo etadi.
Uchinchi masala sifatida, o‘quvchilar bilan ishlashda tanlanadigan hajviy matnlarning
yoshga mosligi, g‘oyaviy-estetik qiymati va zamonaviylik darajasini hisobga olish muhimdir.
Ba’zan o‘quvchilarda hajvni faqatgina kulgu elementi sifatida qabul qilish holatlari kuzatiladi.
Aslida esa hajviy hikoyalar — o‘zbek adabiyotining teran falsafiy qatlamlarini o‘zida mujassam
etgan janr bo‘lib, ularni anglash uchun o‘quvchida muayyan tayyorgarlik va adabiy kompetensiya
bo‘lishi lozim. Ushbu maqolada ana shu uch asosiy yo‘nalish – hajviy hikoyalarni o‘quv
jarayonidagi o‘rni, ularni o‘qitish metodikasi va matn tanlash mezonlari atroflicha yoritilib, bu
boradagi nazariy masalalar tahlil qilinadi. Maqsad – hajviy hikoyalarni zamonaviy ta’lim jarayoniga
puxta metodik asosda tatbiq qilish, ularni samarali o‘qitish orqali o‘quvchilarning badiiy-estetik
tafakkurini rivojlantirishga xizmat qilishdir.
Hajviy hikoyaning estetik va ijtimoiy funksiyasi bu
jamiyatdagi illatlarni ochib beruvchi,
insoniy fazilatlarni qadrlashga undovchi adabiy vosita sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Yevropa
estetikasi tarixida hajv ijtimoiy o‘zgarishlarga ta’sir ko‘rsatuvchi kuch sifatida e’tirof etilgan.
Masalan, fransuz faylasufi Anri Bergson “Kulgi” (“Laughter”) asarida shunday yozadi: “Kulgi —
bu ijtimoiy korreksiya vositasi. Jamiyat kulgi orqali o‘zini sog‘lomlashtiradi.”[1.92] Demak, hajviy
hikoyalar o‘quvchini tanqidiy fikrlashga, jamiyatdagi salbiy holatlarni anglashga yo‘naltiradi.
Hajviy hikoyaning ta’limiy imkoniyatlari bir qancha hisoblanib, jumladan,
hajviy hikoyalar
o‘quvchilarning axloqiy-estetik qarashlarini shakllantirishda katta rol o‘ynaydi. Ular bevosita
nasihat bermaydi, balki obrazlar va badiiy vaziyatlar orqali o‘quvchini mustaqil fikrlashga undaydi.
Mashhur psixolog Lev Vygotskiy “Estetik tarbiya bolaning ongiga bevosita ta’sir etadi” deb
ta’kidlagan.[2.38] Hajviy hikoyalar aynan estetik ta’sir kuchiga ega bo‘lib, o‘quvchilarning ongida
murakkab ijtimoiy hodisalarga nisbatan ichki munosabat shakllanishiga xizmat qiladi.
Hajviy hikoyalarni samarali o‘qitish uchun zamonaviy metodik yondashuvlar zarur.
Jumladan: guruhli tahlil, rolli o‘yinlar, dramatizatsiya, “Agar siz shu qahramon bo‘lsangiz...” kabi
shartli savollar va bahs-munozaralar orqali o‘quvchini chuqur tahlilga jalb qilish mumkin.
Pedagogik psixolog Jerome Bruner hikoya qilish orqali anglash (narrative understanding) usulini
353
ta’limda muhim vosita sifatida ilgari suradi.[3.25] Bu yondashuv hajviy hikoyalarning mazmunini
chuqurroq anglashga yordam beradi.
Hajviy hikoya matnlarini tanlash mezonlari ham mavjud.
Ta’lim jarayonida o‘qitiladigan
hajviy hikoya matnlari o‘quvchilarning yoshiga, qiziqishlariga, tushunish darajasiga mos bo‘lishi
kerak. Matnlar g‘oyaviy-estetik jihatdan boy bo‘lishi, hajv axloqiy me’yordan chiqmasligi lozim.
Adabiyotshunos Volfgang Iser o‘quvchining matnni tushunish jarayonini “bo‘shliqni to‘ldirish”
(gap-filling) deb ataydi. Uningcha, har bir matn o‘quvchining tafakkuriga joy qoldirishi kerak,
ayniqsa hajviy hikoyalar ana shunday xulosa chiqarishga undovchi asarlardir.[4.182]
Hajviy hikoyalarni o‘qitishda o‘qituvchining estetik didi, pedagogik sezgirligi va metodik
yondashuvi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bu jarayonda o‘qituvchi o‘quvchini hajvni faqat kulgi
emas, balki badiiy tahlil vositasi sifatida qabul qilishga undashi lozim. Umberto Eko “O‘quvchining
roli” (“The Role of the Reader”) asarida “O‘qituvchi – o‘quvchining tafakkuriga yo‘l ochuvchi
shaxsdir”, deb ta’kidlaydi.[5.64] Bu fikr o‘qituvchining faqat bilim uzatuvchi emas, balki estetik
tarbiya beruvchi sifatidagi rolini ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda,
O‘zbek adabiyoti tarixida hajviy hikoyalar ijtimoiy fikrni tarbiyalash,
jamiyatdagi kamchiliklarni ko‘rsatish, insoniy fazilatlarni ulug‘lash kabi vazifalarni bajargan kuchli
badiiy vosita bo‘lib kelgan. Ta’lim jarayonida bu janrni o‘quvchilarga to‘g‘ri va puxta o‘rgatish esa
ularning nafaqat adabiy didini, balki hayotga munosabatini shakllantirishda ham muhim ahamiyat
kasb etadi.
Avvalo, hajviy hikoyalarning estetik va ijtimoiy funksiyasi ular orqali o‘quvchilarning
tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish imkonini beradi. Hajv nafaqat kulgu uyg‘otadi, balki
kulgi orqali inson va jamiyatdagi muammolarni aks ettiradi, ularni anglashga yordam beradi. Bu
orqali o‘quvchi bevosita nasihatsiz, badiiy obrazlar orqali ijtimoiy anglash sari yo‘naltiriladi.
Ikkinchidan, hajviy hikoyalar tarbiyaviy jihatdan katta ahamiyatga ega. Ular orqali o‘quvchi
axloqiy me’yorlar, muomala madaniyati, odob-axloq va fazilat haqida xulosa chiqaradi. Bu esa
shaxsning ichki dunyosi boyishiga, o‘zini anglash darajasining ortishiga xizmat qiladi.
Uchinchidan, hajviy hikoyalarni o‘qitishda samarali metodik yondashuvlar qo‘llanilishi
zarur. Zamonaviy ta’limda passiv tinglash emas, balki faol tahlil qilish, bahslashish, rolli o‘yinlar
orqali obrazlarga kirib borish kabi usullar o‘quvchida badiiy matnni chuqurroq anglashni
ta’minlaydi. Bu esa o‘qituvchining metodik saviyasini oshirishni ham taqozo etadi.
To‘rtinchidan, hajviy hikoya matnlarini tanlashda estetik va didaktik mezonlarga rioya
qilish, yoshga moslik va zamonaviylikni hisobga olish zarur. Matn o‘quvchini kuldirish bilan birga,
fikrga chorlashi kerak. Ana shunday matnlar o‘quvchining tafakkur dunyosida “bo‘shliq” qoldirib,
uni to‘ldirishga undaydi.
Beshinchidan, o‘qituvchining bu jarayondagi pozitsiyasi hal qiluvchi omildir. O‘qituvchi
nafaqat kulgi sabablarini ochib beruvchi, balki kulgining orqasida yotgan g‘oyaviy-estetik qatlamni
anglatishga yo‘l ko‘rsatuvchi bo‘lishi lozim. Bu orqali o‘quvchi hajviy hikoyani badiiy estetik
hodisa sifatida anglay boshlaydi.
Shuningdek, hajviy hikoyalar o‘quvchining intelektual rivojlanishi uchun muhim vosita
hisoblanadi. Ular orqali o‘quvchi so‘z ostidagi ma’noni ilg‘ash, kinoya va istehzo orqali berilgan
tanqidiy fikrni anglash, hozirjavoblikka o‘rganish, mantiqiy va tahliliy fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantiradi. Eng asosiysi, bu asarlar hayotdagi muammolarga qo‘rqinchli ko‘z bilan emas, kulgu
nigohi bilan qarash, ularni yengishga iroda topish, psixologik barqarorlikni mustahkamlashga
yordam beradi. Bunday yondashuv esa o‘quvchining nafaqat estetik tarbiyasiga, balki hayotiy
qarashlariga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Demak, hajviy hikoyalarni o‘qitish – bu faqat adabiy asarni tahlil qilish emas, balki insonni
tarbiyalash, fikrlash madaniyatini shakllantirish va jamiyatga ongli shaxs yetishtirish yo‘lidagi
muhim pedagogik jarayondir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Bergson H. Laughter: An Essay on the Meaning of the Comic. – Macmillan, 1911. – p. 92.
354
2.
Vygotsky L.S. Imagination and Creativity in Childhood. – MIT Press, 2004. – p. 38.
3.
Bruner J. Actual Minds, Possible Worlds. – Harvard University Press, 1986. – p. 25.
4.
Iser W. The Act of Reading: A Theory of Aesthetic Response. – Johns Hopkins University Press,
1978. – p. 182.
5.
Eco U. The Role of the Reader: Explorations in the Semiotics of Texts. – Indiana University
Press, 1979. – p. 64.
