687
IQBOL MIRZO SHEʼRLARIDA PRAGMALINGVISTIK
BIRLIKLARNING ISHLATILISHI
Oʻtamurodova Nafisa Mansurjon qizi,
Oʻzbekiston-Finlandiya pedagogika institute talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Iqbol Mirzo sheʼrlarining badiiy ahamiyati, shoir sheʼrlarida
pragmalingvistik birliklarning mahorat bilan qoʻllanilishi, pragmalingvistik iboralarning maʼno-
mazmuni haqida soʻz boradi.
Kalit soʻzlar.
Pragmalingvistika, pragmatizm oqimi, frazeologik birliklar, lugʻaviy maʼno.
İKBAL MİRZO‘NUN ŞİİRLERİNDE PRAGMALİNGÜSTİK
BİRİMLERİN KULLANIMI
Utamurodova Nafisa Mansurjon kızı,
Özbekistan-Finlandiya pedagoji enstitüsü öğrencisi
Özet.
Bu makalede İkbol Mirzo‘nun şiirlerinin sanatsal değeri, şairin şiirlerinde pragmatik
dil birimlerinin ustaca kullanımı ve pragmatik ifadelerin anlam ve içeriği ele alınmaktadır.
Anahtar kelimeler.
Pragmatik dilbilim, pragmatizm akımı, deyimsel birimler, sözcüksel
anlam.
THE USE OF PRAGMALINGUISTIC UNITS
IN THE POEMS OF IKBAL MIRZO
Utamuratova Nafisa Mansurjon qizi,
student of the Uzbek-Finnish pedagogical institute
Annotation.
This article discusses the artistic value of Iqbol Mirzo‘s poems, the skillful use
of pragmatic linguistic units in his poetry, and the meaning and content of pragmalinguistic
expressions.
Keywords
. Pragmatic linguistics, pragmatism movement, phraseological units, lexical
meaning
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ПРАГМАЛИНГВИСТИЧЕСКИХ
ЕДИНИЦ В СТИХАХ ИКБАЛА МИРЗО
Утамурадова Нафиса Мансуржон кызы,
студентка Узбекско-Финского педагогического института
Аннотация.
В данной статье рассматривается художественная ценность стихов
Икбола Мирзо, мастерское использование прагмалингвистических единиц в его поэзии, а
также значение и содержание прагмалингвистических выражений.
Ключевые слова.
прагмалингвистика, течение прагматизма, фразеологические
единицы, лексическое значение
Oʻzbek sheʼriyatining nomdor vakillaridan biri boʻlgan, oʻzining alohida uslubi bilan boshqa
shoirlardan ajralib turgan ijodkor Iqbol Mirzo maʼnodor,takrorlanmas,mazmunli sheʼrlari bilan
xalqimiz qalbidan joy olgan adib hisoblanadi.Barchamizga maʼlumki badiiy adabiyotda asar yozma
shaklda
yoki
lirik
yoʻnalishda
yozilgan
boʻlishidan
qatʼiy
nazar
turli
badiiy
vositalarga,frazeologik,pragmalingvistik birliklarga boy boʻladi.Iqbol Mirzo ham ijod namunalarida
pragmalingvistik birliklardan unumli foydalangandir.
688
“Pragmatika” (yunoncha pragma – ish-harakat) aslida falsafiy tushuncha bo‘lib, u Suqrotdan
oldingi davrlarda ham qo‘llanishda bo‘lgan va keyinchalik uni J.Lokk, E.Kant kabi faylasuflar
Aristoteldan o‘zlashtirganlar. Shu tariqa falsafada pragmatizm oqimi yuzaga kelgan. Bu oqimning
asosiy taraqqiyot davri XIX-XX asrlardir. Ayniqsa, XX asrning 20-30-yillarida pragmatizm
g‘oyalarining keng targ‘ibi aniq sezila boshladi. Amerika va Yevropada bu targ‘ibotning keng
yoyilishida Ch.Pirs, R.Karnap, Ch.Morris, L.Vitgenshteyn kabi olimlarning xizmatlarini alohida
qayd etmoq kerak.U. Montegyu, P.Stroson kabilar pragmatikaning tadqiqot predmeti sifatida
deyktik iboralar (“men”, “sen”, “bu yerda”, “u yerda”, “hozir”, “o‘sha paytda” kabilar) mazmunini
tavsiflashdan iborat deb qarashadi. Ushbu birliklarning referentini matnsiz aniqlash mushkul
ekanligi maʼlum.
Meni yomon ranjitding,
Sendan qattiq xafaman.
Lekin sendek kuydirgi
Qizni qaydan topaman.
[25-bet]
“Kuyganyorda yozilgan sheʼr”dan olingan parchada “kuydirgi qiz” iborasiga koʻzimiz
tushishi mumkin, bu pragmalingvistik birlikning shoir tomonidan nozik shaklda qoʻllanilganligiga
guvoh boʻlamiz. Quyida ushbu frazemaning tahlilini ko‘rib chiqamiz. “Kuydirgi qiz” – bu obrazli
ibora bo‘lib, odatda hazilkash, o‘tkir til bilan gapiradigan, biroz qitiq beradigan yoki odamlarni o‘z
gaplari bilan “kuydiradigan” qizlarga nisbatan ishlatiladi. Bu ibora ko‘pincha quyidagi ma’nolarda
qo‘llanadi:
1. Hazilkash qiz – odamlarni hazil bilan “jazavaga soladigan” yoki ularni kuldira oladigan
qiz.
2. O‘ziga ishongan qiz – hech narsadan cho‘chimaydigan, o‘z fikrini ochiq aytadigan qiz.
3. O‘tkir til – keskin va ta’sirli gaplar bilan odamlarni “qizdiradigan” qiz. Bu so‘z odatda
ijobiy yoki hazilomuz ohangda ishlatiladi, ammo ba’zan ozgina kinoya ham bo‘lishi mumkin.
Dili qonga toʻlib, ko‘zlari – yoshga,
Alp Tegin bir hikmat chegirdi toshga:
”Bizning qayg‘umiz yo‘q boladan boshqa...”
Bolangga bogʼlidir o‘ylaring, o‘zbek.[
31-bet].
“Oʻzbek” sheʼridan olingan parchada “dili qonga toʻlib” pragmalingvistik iborasini
uchratamiz.”Dili qonga toʻlib” – pragmalingvistik iborasi chuqur gʻazab, alam yoki dard bilan
toʻlgan holatni ifodalaydi. Ushbu ibora majoziy maʼnoda ishlatiladi va insonning ichki holatini,
yaʼni qattiq ranjigan yoki adolat izlayotgan hissiyotini aks ettiradi. Bundan tashqari biz boshqa
yozuvchi va shoirlarimizning asarlarida ham dili qonga toʻlib iborasini uchratishimiz mumkin.
Misol qilib aytadigan boʻlsak. Abdulla Qodiriyning “Oʻtkan kunlar” romanida “Kampir Yusufbek
hojining soʻzlarini eshitib, dili qonga toʻldi. Bunday bexabarlikdan yuragi ezildi. Bu yerda
kampirning qayergani, ich-ichidan ezilgani koʻrsatilgan. Alisher Navoiyning gʻazalida
Dil nola bilan yonar, jismim qora tutar. Koʻzim yoshi bila daryo, dil qonga toʻldi. Bu
mislarda qalb iztirobi, ichki dard alam tasvirlangan. Yoki boʻlsa Oybekning “Navoiy” romanida
Ustod Navoiy Husayn Boyqaroning nohaqligini koʻrib dili qonga toʻlib, unga tanbeh berish uchun
yoʻl oldi. Bu misolda Navoiyning yuragi gʻam va alamga toʻlganini koʻrish
mumkin.Pragmalingvistik jihatdan, bu ibora ko‘pincha shikoyat, nolish yoki qattiq norozilikni
ifodalash uchun ishlatiladi. Masalan, agar kimdir ogʻir xiyonatga uchragan yoki katta adolatsizlikka
duch kelgan bo‘lsa, u “Dilim qonga to‘ldi” deb aytishi mumkin.
Qoshlaring kamon deymi,
Yuragim nishon deymi,
Kipriging paykon deymi,
Jigar-bagʼrim qon deymi,
Ko‘zlaring cholpon deymi,
[33-bet].
“Soʻroq” sheʼridan olingan ushbu parchada esa “jigar-bagʻrim qon” va “koʻzlaring
choʻlpon” iboralariga ahamiyat beradigan boʻlsak bu iboralar yorning goʻzal ekanligini tasvirlash
689
uchun shoir nozik did ila soʻz tanlagan degan fikrga kelamiz."Jigar-bagʻrim qon" pragmalingvistik
iborasi insonning chuqur iztirob, qaygʻu yoki alam chekayotganini ifodalaydi. Bu ibora majoziy
maʼnoda ishlatiladi va ogʻir ruhiy yoki jismoniy azobni anglatadi. “Koʻzlaring choʻlpon” iborasi
goʻzallik, umid yoki nur taratuvchi ko‘zlarni ifodalash uchun ishlatiladi. Bu ibora majoziy ma’noga
ega bo‘lib, odatda insonning ko‘zlarining jozibadorligi, porlashi yoki ilhomlantiruvchi ta’sirini
ta’riflash uchun qo‘llanadi. Koʻrib turganingizdek bizning tilimiz badiiy tasvir soʻzlarga boy
oʻzgacha til hisoblanadi. Pragmalingvistik birliklarning rang -barangligi,oʻziga xosligi esa necha
yillardan buyon olim va professorlarning eʼtiborini tortib,ilmiy izlanishlar olib borishga majbur
qilib kelmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Iqbol Mirzo “Sizni kuylayman” Sharq nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh
tahririyati. – Toshkent. 2007.
2. Maxamadaliyevna Y. D., O‘ljayevna O‘. F., Shavkatovna T. D. T., Anvarovna, A. O.
(2020). Pedagogical Features Of Mental Development Of Preschool Children. Solid State
Technology, 63(6), 14221-14225.
3. Shavkatovna, S. R. (2021). Developing Critical Thinking In Primary School Students.
Conferencea, 97-102.
4. Usmonova, D. S., & Xojiakbarova, R. A. (2023). Tasviriy san’atga oid atamalarning
morfologik xususiyatlari tahlili. Solution of social problems in management and economy, 2(6), 5-
6.
