795
O‘QUVCHILARDA MUMTOZ JANRLARNI O‘QISH VA
TAHLIL QILISH KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH
Toshtemirova Munisa G‘ulomjon qizi
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti magistranti
Ilmiy rahbar: Isroil Sulaymonov, filologiya fanlari doktori
Toshtemirovamunisa48@gmail.com
Annotatsiya.
Mazkur maqolada o‘quvchilarda mumtoz janrlarni o‘qish, ularning badiiy
ruhiyatini oshirish va tahliliy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish xususida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar.
Mumtoz adabiyot, mumtoz janrlar, lirik, epik, dramatik, asar konteksti,
mualliflik uslubi, tahlil obyekti, badiiy ruhiyat, tahliliy fikrlash.
ÖĞRENCİLERİN KLASİK TÜRLERİ OKUMA VE ANALİZ
ETME BECERİLERİNİ GELIŞTİRMEK
Toshtemirova Munisa Gulamjon kizi,
Özbek-Finlandiya pedagoji enstitüsü'nde yüksek lisans öğrencisi
Bilimsel danışman: Süleymanov İsroil, filoloji doktoru
Özet.
Bu makalade öğrenciler arasında klasik türde eserleri okumanın, onların sanatsal
ruhunu gelıştirmenin ve analitik düşünme becerilerini geliştirmenin önemi tartişilmaktadir.
Anahtar kelimeler.
Klasik edebiyat, klasik türler, lirik, epik, dramatik, eserin bağlamı,
yazarın üslubu, analiz nesnesi, sanatsal ruh, analitik düşünme.
РАЗВИВАТЬ У УЧАЩИХСЯ НАВЫКИ ЧТЕНИЯ И АНАЛИЗА
КЛАССИЧЕСКИХ ЖАНРОВ
Тоштемирова Муниса Гуламжон кызы,
магистрантка Узбекско-Финского педагогического института
Научный руководитель: Сулаймонов Исроил, доктор филологических наук
Аннотация.
В статье обсуждается важность чтения классических жанров среди
учащихся, повышения их художественного духа и развития навыков аналитического
мышления.
Ключевые слова.
Классическая литература, классические жанры, лирический, епос,
драматический,
контекст
произведения,
авторский
стиль,
обьект
анализа,
художественный дух, аналитического мышление.
TO DEVELOP STUDENTS’ SKILLS IN READING AND
ANALYZING CLASSICAL GENRES
Toshtemirova Munisa Gulomjon qizi,
master's student of the Uzbek-Finnish pedagogical institute
Scientific supervisor: Sulaymonov Isroil, doctor of philology
Annotation.
This article discusses the importance of reading classical genres among
students, enhancing their artistic spirit, and developing analytical thinking skills.
Keywords.
Classical literature, classical genres, lyrical, epic, dramatic, context of the work,
authorial style, object of analysis, artistic spirit, analytical thinking.
796
Adabiyot badiiy adabiyotning tarixiy taraqqiyot jarayonini o‘rganadi va o‘rgatadi. Har bir
xalqning o‘z tarixi, madaniyati, san’ati va adabiyoti bor. Shunga ko‘ra adabiyot ma’lum bir
xalqning nomi bilan ataladi. Har bir xalq, uning katta-kichikligidan qat’iy nazar, jahon adabiyoti
xazinasiga o‘z hissasini qo‘shadi. Shunga ko‘ra, alohida xalqlarning nomi bilan atalgan adabiyotlar
ayni chog‘da umumjahon ilm-fani, san’ati va adabiyoti taraqqiyotiga katta hissa qo‘shadi, buyuk
olimlarni, san’atkorlarni va yozuvchilarni yetishtiradi, boshqa xalqlar bilan yaqindan aloqada
bo‘ladi. O‘zbek xalqi ma’naviy madaniyatining katta va ajralmas bir qismi o‘zbek mumtoz
adabiyotidir.
O‘zbek mumtoz adabiyoti o‘tmishda yaratilgan turli tur va janrdagi badiiy asarlarni o‘rganadi.
Lirika va epos o‘tmish o‘zbek adabiyotining asosiy turlaridir. G‘azal, musta’zod, muhammas,
musaddas, noma, ruboiy, doston, masal, hikoya va boshqalaresa keng tarqalgan adabiy janrlardir.
O‘zbek mumtoz adabiyoti o‘zining tarixiy rivojlanishida bir necha muhim bosqichlarni o‘z ichiga
oladi:
Qadimgi davrlar:
O‘zbek mumtoz adabiyotining ilk namunalari, jumladan, O‘rta Osiyo
xalqlari tilida yaratilgan qissa va she’rlar, asosan, IX-X asrlarga to‘g‘ri keladi.
Tug‘rova davri:
XIV-XVI asrlarda Amir Temur va uning avlodlari hukmronligi davrida
adabiyot rivojlandi. Bu davrda Alisher Navoiyning asarlari o‘zbek mumtoz adabiyotining eng
yuksak cho‘qqisi sifatida e’tirof etilgan.
Yangilanish davri:
XVII-XIX asrlarda asar yozuvchilar yangi janrlar va uslublarni ishlab
chiqa boshladilar. O‘zbek adabiyotida folklor unsurlarining ko‘pligi va uning tasviriy til va ramzlar
orqali ifodalanishi muhim ahamiyatga ega.
O‘zbek mumtoz adabiyotida bir nechta asosiy janrlar mavjud bo‘lib, bular quyidagilardir:
She’riyat.
O‘zbek mumtoz adabiyotining eng muhim va yuksak janri hisoblanadi. O‘z ichida
hissiy tuyg‘ularni aks ettiradi. Asarlar ko‘pincha lirik mavzularni, muhabbat, tabiat va mavjudotlar
haqidagi hissiyotlarni o‘z ichiga oladi. Alisher Navoiy, Bobur va Abdurauf Fitrat kabi shoirlar bu
janrda o‘zlarining yuksak asarlarini yaratganlar. O‘quvchilarga lirik asarlarni o‘qitish orqali
ularning his-tuyg‘ularini ifodalashlariga yordam berish mumkin.
Proza.
O‘zbek prozasi XV asrdan boshlab taraqqiy eta boshladi. Abdurahim Tursuniy,
G‘afur G‘ulom va Abdulla Qodiriy kabi adiblar mumtoz prozada hikoyalar yaratgan. Ular xalqning
o‘zligi va urf-odatlarini o‘z asarlarida aks ettirdilar. Bu janr o‘quvchilarga ko‘proq kontekstni va
rivojlanish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni taqdim etadi.
Drama.
Mumtoz adabiyotda drama, ya’ni sahna ishlari ham muhim o‘rin egallaydi.
Ulug‘bek va G‘iyosiddin Jamolning dastlabki ijodlari o‘zbek drama san’atining rivojlanishiga asos
bo‘lib xizmat qildi. Bu janr orqali o‘quvchilar sahna san’ati bilan tanishadilar.
Mumtoz adabiyot insoniyat madaniyatining ajralmas bo‘lagi bo‘lib, u o‘z ichiga turli
janrlarni qamrab oladi. Mumtoz janrlar, xususan, lirik, epik va dramatik asarlar, o‘quvchilarda
nafaqat o‘qish ko‘nikmalarini, balki tahlil qilish qobiliyatlarini ham rivojlantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Mumtoz janrlar, asosan, inson ruhiyatini, tabiatni, tarixni va zamonaviy
muammolarni o‘z ichiga oladi. Ular o‘quvchilarga:
Adabiy asarlar orqali insoniy his-tuyg‘ularni tafakkur qilish va ularning murakkabligini
tushunishga yordam beradi. Tafakkur orqali kishi odam va olam sirlarini o‘rganishda o‘zidan
oldingi qarashlar, tushunchalar va farazlarning qanchalik to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanligini belgilab
oladi. Bu haqiqatni hazrati Navoiy bundan necha yuz yillar ilgari: “Har ishniki qilmish odamizod,
tafakkur birla bilmish odamizod”, - deya ifodalagan [1, 122 b.].
O‘zbek tilining naqadar boyligini ko‘rsatadi, uning go‘zalligini oshiradi, shuningdek, boshqa
tillardagi asarlarni o‘qish va tadqiq qilishda yo‘l ko‘rsatadi.
O‘qilgan asarlarni tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Mumtoz adabiyot, asosan, o‘zbek xalqining tarixiy, madaniy va badiiy rivojlanishining
ajralmas qismi ham hisoblanadi. Mumtoz janrlarni o‘qitish o‘quvchilarda nafaqat adabiy bilimlarni,
balki kreativ fikrlash, analitik ko‘nikmalar va o‘z hissiyotlarini ifodalash imkoniyatlarini
rivojlantiradi. Zamonaviy pedagogik yondashuvlar va interaktiv usullar yordamida mumtoz
797
adabiyot janrlarini o‘qitish jarayonini yanada qiziqarli va ijobiy qilish mumkin. Bu orqali
o‘quvchilarning adabiy bilimlarini shakllantirishga yordamlashish, ularning ijodiy va tanqidiy
fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
O‘quvchilarda mumtoz janrlarni o‘qishni rivojlantirish uchun quyidagi usullar bilan ishlash
lozim. Demak bular quyidagilar:
Tanqidiy o‘qish.
O‘quvchilarning tanqidiy o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun
nazariy materiallar ustida ishlash, savollarga javob berish va muhokama qilish kabi usullar
muhimdir. O‘quvchilar o‘z fikrlarini shakllantirib, assarning konteksti, mualliflik uslubi va
ma’naviy qiyofasini o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Guruhlarda ishlash.
O‘quvchilar guruhlarga bo‘lingan holda, har bir guruh o‘ziga xos bir
asarni o‘rganishi va tahlil qilish bilan shug‘ullanishi mumkin. Bu jarayon o‘zaro fikr almashish va
tahlil qilish ko‘nikmalarini yanada kengaytiradi.
Ijodiy vazifalar.
O‘quvchilarga ijodiy vazifalar berish masalan, o‘qilgan asar asosida yangi
she’r, hikoya yoki sahna yaratish, o‘quvchilarning ijodkorlik qobiliyatini rivojlantiradi. Ijodiy ishlar
orqali o‘quvchilar o‘zlarini va fikrlarini ifoda etishda erkin bo‘lishadi. Agar bolalarni mustaqil
fikrlashga o‘rgatmoqchi bo‘lsak, eng avvalo, ularni ertaklar to‘qishga, sarguzashtlar tuzishga
undash kerak. Fikrni faqat yangi, avval uchramagan, tortishuvlarga sabab bo‘ladigan masalalarga
sarflash lozim. Zerikish – fikrning dushmani [2, 190 b.]. Adabiy ta’lim amaliyoti bugungi kunda har
bir janrning o‘qitilishi yuzasidan aniq amaliy tajribalarda tasdig‘ini topgan, ilmiy asoslangan
metodik tavsiyalarga muhtojligi barchaga ayon bir haqiqat [3, 140-141 b.].
Ma’ruza va darslar.
Yanada aniq va tushunarli nazariy materiallarni o‘quvchilarga taqdim
qilish orqali ularda mavzu yuzasidan aniq tushuncha va ma’lumotlarni shakllantirish mumkin.
O‘qituvchining rolini oshirish.
O‘qituvchi sifatida o‘quvchilarga misollar va tavsiyalar
berish orqali yo‘l ko‘rsatilsa ushbu mavzu bo‘yicha tushunchalar va umumiy xulosalar o‘quvchilar
xotirasida ko‘roq vaqt saqlab qolinishiga erishish mumkin.
Analogiyalar va taqqoslar
.
Turli janrlarni o‘zaro taqqoslash ularni yanada yaxshi
o‘rganishga asos bo‘lib xizmat qiladi. Adabiy ta’limni tashkil etishda o‘qituvchi va o‘quvchilarning
boshqa o‘quv fanlarini o‘zlashtirishda olgan bilimlari ham ma’lum darajada asqotadi [4, 31 b.].
O‘quvchilarda mumtoz janrlarni tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun esa
quyidagi usullar tavsiya qilinadi:
Tahlil qilish metodlari.
Asarlarni struktura, tema, qahramonlar va uslub nuqtayi nazaridan
o‘rganish orqali o‘quvchilarning analiz qobiliyatlarini rivojlantirish mumkin.
Elektiv o‘qish.
O‘quvchilarga o‘zlari yoqtirgan asarlarni tanlash imkonini berish, bu ularning
qiziqishini yanada oshiradi.
Fikr-mulohaza.
O‘quvchilar o‘z fikrlarini ifoda etishlari va ushbu asarni suhbat jarayonida
tahlil qilish ham juda muhimdir. Jumladan, A. Tojiyevning “Adabiyot darslarida suhbat”
qo‘llanmasida adabiy ta’lim samaradorligini ta’minlashda suhbat metodining o‘rni va ahamiyati
haqida so‘z yuritilgan [5, 56 b.].
Mavzularni va asosiy g‘oyalarni aniqlash.
O‘quvchilarga asarlardagi asosiy mavzularni va
g‘oyalarni aniqlashni o‘rgatish lozim. O‘qilgan asarlarning qanday mazmun va hissiyotlarni aks
ettirayotganini aniqlash, tahlil qilish jarayonida jismoniy va mustaqil fikrlashga yordam beradi.
Xususan, ushbu nuqtada Vigotskiyning quyidagi fikrlari e’tiborga loyiqdir: “Fikrlash jarayoni
bolaning ota-onasi bilan muloqotidan boshlanadi. Mustaqil fikrlash esa bu suhbatlarni bola yutib,
o‘zicha hazm qila boshlaganidan so‘ng shakllanadi” [6, 90 b.].
Personajlarni tahlil qilish.
Mumtoz adabiyot asarlaridagi personajlar o‘quvchilar uchun
muhim tahlil obyekti bo‘lishi kerak. Har bir qahramonning harakteri, motivlari va o‘zaro
munosabatlari o‘quvchilarga o‘z fikrlarini shakllantirish imkonini beradi.
Janr xususiyatlari va uslubi.
O‘quvchilarni turli mumtoz janrlarning o‘ziga xos xususiyatlari
va uslublari bilan tanishtirish maqsadga muvofiqdir. Bu jarayon ularning tanqidiy fikrlash
qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi.
798
Xulosa qilib aytganda, mumtoz janrlarni o‘qish va tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish
o‘quvchilarni nafaqat adabiyotga, balki hayotga ham ko‘proq qiziqtiradi. O‘quvchilarning badiiy
ruhiyatini oshirish, tahliliy fikrlash ko‘nikmalarini yaxshilash va ijodkorlik qobiliyatlarini
rivojlantirish orqali mumtoz janrlarning ahamiyatini to‘liq anglash mumkin. Mumtoz janrlarning,
umuman mumtoz adabiyotlarning samarali o‘qitilishi o‘quvchilarning kelajakdagi fikr va
hissiyotlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Alisher Navoiy. Tanlangan asarlar. 20 jildlik. 8-jild. Xamsa. Farhod va Shirin. -T.: Fan. 1991.
122 b.
2.
Buriyeva, F. (2024). The gradual development of literary tradition and innovation in poetry
(From the Post-1960s Period). American Journal of Philological Sciences, 4(11), 86-89.
3.
Kadirov V. Umumta’lim maktablarida mumtoz adabiyot namunalarini o‘qitishning ilmiy-
metodik asoslari. P.f.d. diss. -Namangan: 2019. 140-141 b.
4.
Q. Husanboyeva, R. Niyozmetova. Adabiyot o‘qitish metodikasi. -T.:Shafoat nur fayz. Toshkent,
2020. 31 b.
5.
Tojiyev A. Adabiyot darslarida suhbat. - T.: O‘qituvchi. 1997. 56 b.
6.
Выготский Л. C. Воображение и творчество в детском возрасте. – Mocква: Просвещение.
1991. 90 b.
7.
Родари Ж. Грамматика фантазий. Переводсталя. Ю.А. Добровольский. – Mосква.
Прогресс. 1978. 2. 190 b.
