Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 137
AXBOROT TAHDIDIDAN HIMOYA QILISH ORQALI MA’NAVIY
TARBIYANI SHAKLLANTIRISH OMILLARI
Abdurasulov Muxtorbek Bo‘ri o‘g‘li
Termiz Davlat Pedagogika instituti, Pedagogika va ijtimoiy fanlar fakulteti,
Milliy g‘oya, ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi yo‘nalishi, talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada globallashuv va raqamli axborot makonida yuzaga
kelayotgan axborot tahdidlarining mohiyati, ularning yoshlar ma’naviyatiga ta’siri,
shuningdek, bunday tahdidlarning oldini olish orqali sog‘lom ma’naviy tarbiyani
shakllantirishning muhim omillari tahlil qilinadi. O‘zbekiston va xorijiy tajriba asosida
yechimlar taklif qilinadi. Maqola mualliflik qarashlari, nazariy yondashuvlar va iqtiboslar
bilan boyitilgan.
Kalit so‘zlar:
Axborot tahdidi, Ma’naviy tarbiya, Axborot xavfsizligi, G‘oyaviy
immunitet, Yoshlar ongi, Ijtimoiy tarmoqlar, Axborot manipulatsiyasi, Tanqidiy fikrlash,
Milliy qadriyatlar, Ma’naviy mafkura.
Raqamli inqilob bilan birga insoniyat yangi axborot makoniga qadam qo‘ydi.
Internet, ijtimoiy tarmoqlar, sun’iy intellekt vositalari hayotimizning ajralmas qismiga
aylandi. Biroq bu texnologik yutuqlar bilan bir qatorda jamiyatga axborot tahdidlarining
kuchayishi, soxta yangiliklar, g‘oyaviy bosimlar, ruhiy manipulyatsiyalar kabi xavfli
holatlar kirib keldi. Bu holat eng avvalo yoshlar ongiga va ma’naviyatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
“Kim axborot ustidan nazoratni egallasa, u ong ustidan ham hokim bo‘ladi”
[2.131].
Demak, axborot maydonida himoyasiz qolgan yosh ong — mafkuraviy tahdidlar
uchun eng qulay nishondir.
Axborot tahdidi deganda jamiyat, shaxs yoki davlatga qarshi qaratilgan, maqsadli
yoki sistematik ravishda ongga zarar yetkazuvchi axborot oqimlari tushuniladi. Bu
tahdidlar quyidagi shakllarda namoyon bo‘ladi:
Soxta
yangiliklar
– noto‘g‘ri ma’lumotlar orqali ijtimoiy muhitga ishonchsizlik
uyg‘otish;
G‘oyaviy diversiyalar
– milliy qadriyatlarni inkor etuvchi kontentlar;
Yumshoq kuch
– begona qadriyatlarni jozibali ko‘rsatish orqali singdirish;
Axborot manipulyatsiyasi
– ongni istalgan yo‘nalishda boshqarish;
Shu o‘rinda amerikalik yozuvchi Ralf Keyzning kitobidagi iqtibosni qo‘shimcha
qilamiz: “Posthaqiqat davrida muhim bo‘lgan narsa — faktlar emas, his-tuyg‘ular orqali
ta’sir o‘tkazishdir” [3.19].
Yoshlar — eng ko‘p axborot iste’mol qiluvchi qatlamdir. Shu sababli ular turli salbiy
kontentlar ta’siriga eng ko‘p duchor bo‘lishadi:
Axloqiy buzilishlar
– zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi kontentlar;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 138
Narsisizm va shaxsiyatparastlik
– ijtimoiy tarmoqlardagi “like” madaniyatining
kuchayishi;
Milliy qadriyatlardan begonalashuv
– moda, madaniyat, hayot tarzi orqali begona
dunyoqarashni o‘zlashtirish.
“Ijtimoiy tarmoqlar insonni o‘zlikdan emas, ko‘rinishdan kelib chiqib baholashga
o‘rgatadi” [4. 114].
Axborot xavfsizligi — bu texnik muammolarni hal qilishdan ko‘ra, ijtimoiy ong va
qadriyatlar himoyasidir. Ma’naviy tarbiya esa aynan shu himoya vositasi bo‘lishi kerak.
Asosiy omillar quyidagilardan
iborat:
Milliy g‘oya va qadriyatlarni mustahkamlash
– o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani
yangilash.
Mafkuraviy immunitetni shakllantirish
– g‘oyaviy tahlil va tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish.
Axborot madaniyatini targ‘ib qilish
– har qanday ma’lumotni tanqidiy tahlil qilish
ko‘nikmalarini o‘rgatish.
Bu borada prezidentimiz Mirziyoyev Sh.M “Yoshlarda mustahkam mafkuraviy
immunitet bo‘lmasa, zamonaviy dunyo girdobida yo‘qolib qolish ehtimoli kuchayadi”-
deya takidlab o’tadilar o’z asarlaridan birida [1.109].
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan amaliy ishlarga qaraydigan bo’lsak:
“Ma’naviyat soatlari”, “Ma’rifat klublari” orqali yoshlar bilan muntazam ishlash;
OAVda ijtimoiy va g‘oyaviy targ‘ibotning kuchaytirilishi;
Prezident huzurida Yoshlar masalalari agentligi, Axborot xavfsizligi markazlari
faoliyati.
Turli xil xorijiy davlatlar xalqaro tajribalari ham shuni ko’rsatmoqda. Xususan,
Fransiya
da Mediagramm savodxonligini maktabdan o‘rgatish amalga oshirilsa,
Janubiy
Koreya
da Internet nazorati orqali yoshlarni zararli kontentdan himoyalashga asosiy e’tibor
qaratmoqda,
Malayziya
da esa diniy va milliy qadriyatlar asosidagi axborot nazorati
siyosati amalga oshirilmoqda
Hozirgi globallashuv va integratsiya sharoitida to’g’ri axborotni shakllantirishga har
qachongidan ham ehtiyoj ortib bormoqda. Jumladan, bu haqida D.Xolmuhamedov
“
Yoshlar va ma’naviy tahdidlar” risolasida bu haqida shunday fikr bildiradi:
“Yoshlarni
axborotdan himoya qilishning eng samarali usuli – ularga to‘g‘ri axborot berishdir”[5.58].
Axborot tahdididan himoya — bu texnik jarayon emas, balki mafkuraviy, madaniy,
tarbiyaviy strategiya bo‘lishi kerak. Agar yoshlar ongida mustahkam g‘oya, tanqidiy
fikrlash va axborot madaniyati shakllansa, bu ularni har qanday tahdiddan himoya qiladi.
Ma’naviy tarbiya esa bu himoyaning asosiy tayanchi bo‘lib qoladi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, axborot tahdidlaridan himoya qilish faqat
“taqiqlash” yoki “nazorat qilish” vositalari orqali emas, balki ongli ravishda ijtimoiy ong
va ma’naviyatni mustahkamlash orqali amalga oshirilishi kerak [6.73]. Zero, ichki
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 139
immuniteti kuchli bo‘lgan shaxs yoki jamiyat har qanday tashqi bosim va g‘oyaviy
hujumlarga bardosh bera oladi.
O‘zbekiston Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev bu borada shunday degan edi:
“Biz yoshlarga avvalo mustahkam hayotiy pozitsiya, mafkuraviy immunitet, axborot
oqimida yo‘nalish bera oladigan tafakkur tarbiyalashimiz kerak. Ma’naviyatni himoya
qilish – bu ertangi kunimizni himoya qilishdir” [1.118-bet].
Shunday qilib, axborot tahdididan himoya qilish va ma’naviy tarbiya o‘zaro uyg‘un
va uzviy jarayonlardir. Ularning o‘zaro bog‘liqligini chuqur anglagan holda, zamonaviy
axborot makonida yoshlar ongini himoya qilishga yo‘naltirilgan milliy strategiyani
shakllantirish zarurdir. Faqat shundagina biz globallashuv sharoitida o‘zlikni
yo‘qotmagan, bilimli, madaniyatli va ma’naviy yetuk avlodni tarbiyalay olamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirziyoyev Sh.M.
Yangi O‘zbekiston – taraqqiyot va mafkura yo‘li
. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2021. – 109 b.
2.
Foucault M.
Power/Knowledge
. – New York: Pantheon Books, 1980. – p. 131.
3.
Keyes R.
The Post-Truth Era
. – New York: St. Martin’s Press, 2004. – p. 19.
4.
Nurmatov B.
Zamonaviy mafkuraviy tahdidlar va ularning oldini olish yo‘llari
. –
Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. – 114 b.
5.
Xolmuhamedov D.
Yoshlar va ma’naviy tahdidlar
. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. –
58 b.
6.
Baxtiyorov U.
Axborot xavfsizligi va yoshlar ongini himoya qilish
. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2020. – 73 b.
7.
Патиев, Х. (2023). ЖАДИДЧИЛИК ҚАРАШЛАРИ НЕГИЗИДА ИЛМИЙ-
АМАЛИЙ ЙЎНАЛИШЛАРНИНГ ВУЖУДГА КЕЛИШИ ВА ЖАМИЯТДА
РИВОЖЛАНИШИ.
Ижтимоий-гуманитар
фанларнинг
долзарб
муаммолари/Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук/Actual
Problems of Humanities and Social Sciences
,
3
(11).
8.
Xoldor, P. (2024). JADIDCHILIK G ‘OYALARI TARG ‘IBOTINING IQTISODIY
MUOMMOLARGA NISBATAN IJTIMOIY-FALSAFIY TAHLILI.
Elita. uz-
Elektron Ilmiy Jurnal
,
2
(1), 281-285.
9.
Ikromovich, P. K. (2024). A SOCIO-PHILOSOPHICAL APPROACH TO THE
ESSENCE OF THE JADIDISM MOVEMENT.
American Journal Of Social
Sciences And Humanity Research
,
4
(11), 175-181
10.
Rashidovna, H. M. (2023). TEMURIY MALIKALARNING HAYOTI VA
FAOLIYATIGA TARIXIY NAZAR. Finland International Scientific Journal of
Education. Social Science & Humanities, 11(4), 763-772.
11.
Rashidovna, H. M. (2022). New Uzbekistan in the World's View: Achievements for
Active Foreign Policy and Socio-economic Cooperation. International Journal on
Integrated Education, 5(6), 423-427.
