Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 114
BITIRUVCHI SINF OʻQUVCHILARINI IMTIHONGA
PSIXOLOGIK TAYYORLASH
Xurramova Xonzoda Nurmuxamedovna
Surxondaryo viloyati Oltinsoy tumani
4-umumiy oʻrta taʼlim maktabning psixologi
Annotatsiya
. “Imtihon” soʻzi lotin tilidan “sinov” deb tarjima qilinadi. Va aynan
imtihonlar, murakkab va baʼzan dramatik boʻlgan holda, bitiruvchilar uchun sinovlarga
aylanadi. Otaonalarga esa faqat bolasini xavotirga solish, uni koʻra tanqid qilish yoki
masofadan turib qoʻllab-quvvatlash qoladi.
Kalit so’zlar:
Motivatsiya, intilish, o'z-o'zini motivatsiyalash, affirmatsiya, emotsiya,
tuyg'ular, his- tuyg'ular,harakat,iqtidor,ruhiy rivojlanish, psixik taraqqiyot, barqarorlik,
muloqot
KIRISH
Har bir inson imtihon kabi jiddiy sinovdan oʻtishi kerak. Imtihon oldi har bir
abituriyentda aniq maqsad va unga etishish yoʻli haqida tushunchaning yaqqolligi muhim
hisoblanadi. Abituriyent imtihon vaqtida muvaffaqiyatga erishishi yetarli bilimga
egaligiga bogʻliq. Lekin bor bilimni ham koʻrsatib bera olmaslik muvaffaqiyatsizlikka olib
keladi. Mavzularni qanchalik yaxshi oʻzlashtirgan boʻlsangiz ham, imtihon vaqtidagi
hayajon sizning dushmaningizga aylanishi mumkin. Imtihonda muvaffaqiyatli oʻtish
uchun
ikkita
omilni
hisobga
olish
kerak:
nazariy
va
psixologik
tayyorgarlikni.Abituriyentga omadli test sinovi uchun psixologik maslahatlar:
Diqqatingizni jamlang! Roʻyxatdan oʻtish shakllarini toʻldirgandan soʻng, siz
oʻzingiz uchun barcha tushunarsiz daqiqalarni aniqlab boʻlgach, diqqatni jamlashga va
boshqalarni unutishga harakat qiling. Siz uchun faqat vazifalar matni va soatlar mavjud
boʻlishi kerak. “Sekinroq shoshiling”! Qatʼiy belgilangan vaqt javoblar sifatiga taʼsir
qilmasligi kerak. Javobni kiritishdan oldin, savolni ikki marta qayta oʻqing va sizdan nima
talab qilinishini toʻgʻri tushunganingizga ishonch hosil qiling.
Osonidan boshlang! Testni yechishni sizda shubha tugʻdirmaydigan savollarga javob
berishdan boshlang. Sizni uzoq oʻylantiradigan savollarga koʻp toʻxtalmang. Shunda siz
tinchlanasiz, asabiyligingizdan xalos boʻlasiz. Miyangiz yana-da aniq ishlay boshlaydi.
Sizning butun kuchingiz yana-da qiyin savollarga yoʻnaltiriladi.
Vazifani oxirigacha oʻqing! Vazifaning “birinchi soʻzlar” dan uning shartini
tushunaman deb shoshqaloqlik qilmang. Bunda eng oson savollarga ham xato javob berish
imkoni koʻpayadi.
Faqat hozirgi vazifa haqida oʻylang! Yangi vazifani oʻqiyotganda avvalgisidagi
hamma narsani unuting. Qoidalarga koʻra, testlardagi vazifalar bir-biri bilan bogʻliq emas,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 115
shuning uchun siz ilgari qoʻllagan qoidalar va formulalar faqat yangi vazifani toʻgʻri hal
qilishga xalaqit beradi.
Oxirgi vazifadagi muvaffaqiyatsizlikni unuting! Shunchaki har bir yangi vazifa ball
toʻplash uchun yana bir imkoniyatdir deb oʻylang.
Istisno qiling! Agar siz darhol toʻgʻri javobni bilmasangiz va aniq mos kelmaydigan
javoblarni ketma-ket chiqarib qoʻying. Istisno usuli, oxir-oqibat beshdan yettigacha emas,
faqat bitta yoki ikkita variantga eʼtibor qaratish imkonini beradi.
Tekshirib koʻring! Oʻzingizning ishingizni tekshirishga vaqt ajrating, hech
boʻlmaganda koʻzingizni yugurtirib, aniq xatolarni koʻrish uchun vaqt toping.
Taxmin qiling! Agar siz javobni tanlashga ishonchingiz komil boʻlmasa, unda intuitiv
ravishda biror javobni tanlang. Baʼzida intuitsiyaga ishonish kerak. Sizningcha, ehtimol
koʻproq boʻlgan variantni tanlang.
Ota-onalar uchun maslahatlar: farzandingizni imtihonga tayyorlashga qanday yordam
berishingiz mumkin?
- Imtihon arafasida farzandingizning tashvishini kuchaytirmang — bu test natijasiga
salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Ota-onalarning hayajoni har doim bolalarga oʻtadi.
— Farzandingizni xursand qiling, ularni yaxshi ishlari uchun maqtang.
- Farzandingizni oʻziga boʻlgan ishonchni oshiring, chunki bolalar qanchalik koʻp
muvaffaqiyatsizlikdan qoʻrqsalar, xato qilish ehtimoli shunchalik koʻp boʻladi.
- Farzandingizni oʻzni qanday his qilishiga eʼtibor bering, sizdan boshqa hech kim
uning ortiqcha charchogʻini, sogʻligʻini yomonlashishini sezmaydi hamda uni oldini
olmaydi.
- Farzandingizni oʻqish rejimini nazorat qiling!Ozini ortiqcha yuklashga yoʻl
qoʻymang.Doim dars qilish va dam olish oʻrnini alishtirib turishiga eʼtibor bering.
- Uyda darslar uchun qulay joy ajratib qoʻying! Uyda unga hech kim xalaqit
qilmasligiga ishonch hosil qiling.
- Farzandingizni imtihonga tayyorgarlik texnikasi bilan tanishtiring. Barcha
maʼlumotlarni yodlab olmasdan, uning asosiy magʻzini tushunish kerakligini uqtiring.
- Farzandingiz imtihonda vaqtni toʻgʻri sarflash kerakligini oʻrgating! Unga soat olib
bering.
- Farzandingiz imtihon arafasida yetarli darajada uxlashi kerak. Farzandlaringizni
imtihonda qancha ball olishi mumkinligi haqida uni tashvishga solmang va imtihondan
keyin ularni tanqid qilmang! Ballar soni uning haqiqiy imkoniyatini oʻlchay olmasligi
haqidagi fikrni unga singdiring.
Esda tuting: Sizning eng muhim vazifangiz — farzandingizning stressini va
tashvishlarini kamaytirish va mashgʻulotlar uchun qulay sharoitlarni taʼminlashdir.
Maqsad bizga aniqlik beradi, to'g'ri maqsad haytotimizni rangliroq qiladi, maqsad
bizni rejali hayotga undaydi, rejali va rangli hayot esa nevrotik tipdan komformist tipga
o'tishimizga yordam beradi, farovonlikni ta'minlaydi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 116
Agar biz o'z-o'zini motivatsiyalash haqida biroz boshqacha gapiradigan bo'lsak, uni
quyidagicha tavsiflashimiz mumkin: O'z-o'zini motivatsiyalash - bu tashqi motivatsiya
unga to'g'ri ta'sir qilishni to'xtatganda, insonning o'z holatiga ta'siri. Misol uchun, biror
narsa sizga mos kelmasa va ishlar juda yomon ketayotgan bo'lsa, siz taslim bo'lishni, taslim
bo'lishni xohlaysiz, lekin o'zingiz uchun harakat qilishni davom ettirish uchun sabablarni
topasiz. O'z-o'zini motivatsiyalash juda individualdir, chunki har bir kishi o'zini
motivatsiya etish turli usullarini tanlaydi. Ammo ko'pchilikka ijobiy ta'sir ko'rsatadigan
ba'zi usullar mavjud. Keling, ular haqida batafsilroq gaplashaylik. Affirmatsiya-bu odamga
asosan psixologik darajada ta'sir ko'rsatadigan maxsus kichik matnlar yoki iboralar.
Ko'pgina muvaffaqiyatli odamlar o'zlarining kundalik hayotlarida doimo biror narsa qilish
uchun ichki motivatsiyaga ega bo'lish uchun affirmatsiyalardan foydalanadilar.
Ko'pincha ular odamlar tomonidan biror narsaga munosabatini o'zgartirish,
psixologik va ongsiz bloklarni olib tashlash uchun ishlatiladi. Munosib maqsadlar,
istiqbolli rejalar, yaxshi tashkil etish, agar ijrochilarning ularni amalga oshirishga bo'lgan
qiziqishi, ya'ni motivatsiya ta'minlanmasa, unchalik foydali bo'lmaydi. Motivatsiya boshqa
funktsiyalardagi ko'plab kamchiliklarni, masalan, rejalashtirishdagi kamchiliklarni
qoplashi mumkin, ammo zaif motivatsiyani qoplash deyarli mumkin emas. Har qanday
faoliyatda muvaffaqiyat nafaqat qobiliyat va bilimga, balki motivatsiyaga ham bog'liq
Hammamiz ham bir vaqtlar imtihon topshirganmiz. Imtihonlar inson hayotida nimani
anglatadi? Bu inson hayotidagi birinchi katta sinov demakdir. Bu sinov bitiruvchilarning
katta hayotga qanchalik tayyorligini, ularning daʼvolari darajasi imkoniyatlariga qanchalik
mos kelishini koʻrsatadi. Imtihonda bolaning oʻquv faoliyati yakunlanadi, maktabdagi
faoliyati natijasi baholanadi. Shuning uchun bitiruv imtihonlari natijalari bolalar uchun
juda muhim ahamiyatga ega.
“Imtihon” soʻzi lotin tilidan “sinov” deb tarjima qilinadi. Va aynan imtihonlar,
murakkab va baʼzan dramatik boʻlgan holda, bitiruvchilar uchun sinovlarga aylanadi.
Otaonalarga esa faqat bolasini xavotirga solish, uni koʻra tanqid qilish yoki masofadan
turib qoʻllab-quvvatlash qoladi.
Siz va farzandlaringiz uchun hayajonli davr – birinchi davlat imtihonlarini topshirish
davri keldi. Imtihonni muvaffaqiyatli topshirish uchun bolalar unga yaxshi tayyorgarlik
koʻrishlari kerak. Shuningdek, bolalarni imtihonga tayyorlashda sizlarning (otaonalarning)
xatti-harakatlaringiz muhim rol oʻynaydi. Kattalarning yordami juda muhim, chunki
bolaga hamma narsadan tashqari, oʻzi begʻubor mehri va sadoqatiga toʻliq ishonadigan
odamlari tomonidan psixologik qoʻllab-quvvatlash ham zarur.
Psixologik qoʻllab-quvvatlash nima? Psixologik qoʻllab-quvvatlash – bu
bitiruvchining imtihonlarni muvaffaqiyatli topshirishidagi muhim omillardan biridir.
Bolani qoʻllab-quvvatlash nima degani?
Uning muvaffaqiyatiga ishonish.
Bolaning kuchli tomonlariga suyanish.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 117
Bolani yaxshi qilgan ishlari uchun ragʻbatlantirish, maqtash. Uning oʻziga boʻlgan
ishonchini oshirish. Bolaning muvaffaqiyatsizlikdan qoʻrqishi qanchalik katta boʻlsa,
xatolar qilish ehtimoli shunchalik yuqori boʻladi.
Bolaning xatolarini taʼkidlashdan qochish.
Bolani yaxshi koʻrish va hurmat qilishni bilish va namoyish qilish.
Qoʻllab-quvvatlashni quyidagicha amalga oshirish mumkin:
Mehrli soʻzlar bilan (masalan: “Seni yaxshi bilganim uchun men ishonamanki, sen
barchasini yaxshi qilasan!”, “Sen buni juda yaxshi bilasan”, “Sen hammasini eplaysan!”,
“Sen buni qila olasan”, “Men sen bilan doimo birgaman!”).
Birgalikda amaliy harakatlar bilan (masalan: bolaning uy vazifalarini bajarishda hozir
boʻlish, birgalikda sayr qilish, birgalikda sport bilan shugʻullanish).
Mehribonlikni ifodalaydigan yuz, ton va soʻzlarning izhori, va ehtiyotkorlik bilan
amalga oshirilgan tegishlar.
Farzandlaringizning imtihonlariga tayyorgarlikda sizlarning yordamingiz va qoʻllab-
quvvatlashingiz ularning muvaffaqiyatini taʼminlashda muhim ahamiyatga ega.
Imtihonlarga tayyorgarlik davomida oʻquvchilarning ota-onalari koʻpincha qoʻrqitish
taktikasini qoʻllaydilar. Bunday taktika motivatsiyani oshirmaydi, balki bolaning mustaqil
ravishda yengib oʻta olmaydigan emotsional toʻsiqlarni yaratadi. Bu taktika samara
bermaydi. Biz bolaning muvaffaqiyatsizligi haqida qancha koʻp gapirsak, uni shu
muvaffaqiyatsizlikka tayyorlaymiz.
Imtihonlar oldidan bolalarga aytish mumkin boʻlmagan 10 ibora :
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 118
“Biz seni uchun juda koʻp sarf qildik, repetitorlarga juda koʻp pul sarfladik – qani
topshirmay (oʻtmay) koʻrchi! (falon balldan past ola koʻrma!)”
Bu ibora bolaga juda katta masʼuliyat yuklaydi. Imtihon – bu jiddiy stress, har qanday
odam adashishi mumkin. Agar bola ota-onasiga qarzdor ekanligini va buni hozircha qoplay
olmasligini bilsa, uning reaksiyasi noadekvat keskin boʻlishi mumkin.
Asab buzilishlariga, uydan qochishga yoki suitsidgacha olib borishi mumkin.
“Imtihonlarni yomon topshirsang – koʻcha tozalovchi boʻlib ishlaysan va
gastarbayterlar bilan podvalda yashaysan!” Agar bola “torta olmasligini” his qilsa, bu
uning motivatsiyasini butunlay oʻldiradi. Axir, hamma ham oliy oʻquv yurtlarida oʻqishi
shart emas. Kimgadir buyurgan emas, kimdir esa oʻzi oliy maʼlumotga havas qilmaydi.
Koʻcha tozalovchi boʻlishni orzu qiluvchi odamlar borligini tasavvur qilish qiyn, albatta.
Lekin koʻpincha ishchilar oddiy ofis xodimlaridan koʻproq maosh olishadi. Baʼzida yerga
xos kasbga ega boʻlgan odam ish topishi oson, hatto oʻzi uchun ishlashi ham mumkin.
“Qanaqa doʻstlar, sen fizikadan tayyorlanishing kerak!”
Albatta, ish uchun asosiy vaqtni ajratish shart, lekin dam olish ham kerak. Imtihon
oldidan ham dam olish kerak, aks holda oʻzini juda charchatib qoʻyib, imtihonga juda
charchagan holda kelishi mumkin. Shunday ekan, yarim tungacha sayr qilish yoki
kompyuter oʻyinlariga koʻp vaqt sarflash mumkin emas, lekin doʻstlar bilan bir bir yarim
soat vaqt oʻtkazish eng toʻgʻri yoʻldir. “Qayerdanam shu imtihonlarni oʻylab topishgan?!
Shunday boʻlsada – men Laziz amaking bilan kelishib oldim, u seni oʻzining
Qurilishmontaj universitetiga oladi. Dadang bilan qancha pul kerak boʻlsa toʻlaymiz – sen
bizning yagonamizsan, jon jigarimizsanku”.
Agar natija aslida hech kimni qiziqtirmasa, nimaga harakat qilish kerak? Bunda ota-
onalar imtihon natijalarini oldindan qadrsizlantirib qoʻyishgan. Xuddiki, Qurilishmontaj
universitetidan tashqari hech kim seni tanish-bilish va pul bilan oladigan joyga olmaydi.
Bola ota-onasining qoʻllab-quvvatlashini his qilishi yaxshi, lekin bu holatda bu uning
oyoqlariga zirh boʻladi. Bundan tashqari, “jon jigar” qayerda oʻqishni xohlashi haqida
hech kim soʻramagan ham...
“Oʻqiyapsanmi? Yaxshi oʻqi. Lekin qiz bola uchun eng muhimi yaxshi turmush
qurish. Oʻylash va pul topish esa erkakning vazifasi...”.
Bu fikr bolaning ahamiyatini pasaytiradi, uning oʻziga boʻlgan ishonchini
kamaytiradi va uning mehnatini qadrsizlantiradi. Shu bilan birga, bolaning shaxsiy
maqsadlari va orzularini chetga surib qoʻyadi. Bola oʻz kelajagi uchun javobgar ekanligini
his qilishi kerak. “Juda koʻp tayyorlanib yubormayapsanmi? Men hamisha imtihonlarga
oxirgi kechada tayyorlanar edim. Va hammasi yaxshi boʻlardi – oʻtib ketardim amallab”.
Oxirgi kechadagi “yodlash” dan hech qanday yaxshi natija chiqmaydi. Uyqusiz
tundan keyin diqqatni jamlash qiyinlashadi; Bu bilan birga, qadrli ota-onalar, siz tanish
“Falonchi opa” ga imtihon topshirgansiz, u sizlarning ilgarigi xizmatlaringiz va
mehrmuhabbatingiz asosida yakuniy ballni chiqargan boʻlishi mumkin. Bitiruv
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 119
imtihonlari, va ayniqsa – kirish imtihonlarida bu ishlamaydi. Bu yerda nafaqat javobni
bilish, balki ishni toʻgʻri rasmiylashtirish muhim. Buni faqat toza miya bilan amalga
oshirish mumkin.
“Senga repetitor bilan yaxshilab shugʻullanish kerak deganmidik?! Endi barcha
harakatlaring befoyda, baribir normal oʻta olmaysan”.
Hozir oʻtgan gaplarni eslashning foydasi yoʻq. Hammamiz oxiriga kelib aqlli boʻlib
ketamiz. Bunday iboralar bilan bolani muvaffaqiyatsizlikka tayyor qilasiz. Agar
yaqinlaringiz ham sizga ishonmasa, nimaga harakat qilish kerak?
“Imtihonlardan normal oʻta olsang – falon joyga sayohatga olib boraman”.
Bola orzu qilgan narsa uchun togʻlarni agʻdarib tashlaydi. Bu juda kuchli taʼsir
vositasi. Lekin, bolaning hayotida yana qancha imtihonlar boʻladi. Har safar yaxshi baholar
uchun bolani mukofotlashga yetarli zaxira boʻladimi? Har safar pul bilan ragʻbatlantirish
juda qimmatga tushishi mumkin. Ammo, agar buni muvaffaqiyatli imtihon uchun emas,
balki bolaga muhim sana uchun ota-ona sovgʻasi deb qabul qilinsa – nim uchun uni yanada
harakatga undash uchun vaʼda qilmaslik mumkin? Lekin “normal”likning mezonlarini
belgilash va vaʼdani bajarish kerak. “Endilik oʻrganib ulgurmaysan – yil davomida
shugʻullanishing kerak edi!” Albatta, shugʻullanish kerak edi, kim ham bahslashardi!
Ammo buni bolaga aytsangiz, uning parvoz qiluvchi qanotlari qayrilishiga olib keladi. U
materialni takrorlasin – hatto shoshilib, hatto tezkor boʻlsa ham. Bu 100 foiz ballarni
ololmasligini bilgan holda ham, darslarni butunlay tashlab qoʻyishdan yaxshiroqdir. Bu
fikrlar bolalarning imtihonlarga tayyorgarligiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Bolaga
imtihonlarga tayyorgarlik davomida qoʻllab-quvvatlash zarur, aksincha ularning
motivatsiyasini tushirib yubormaslik kerak.
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, insonning hayotida bajarayotkan xatti-
harakatlarini asoslab berish uchun uning motivini bilish, unda qanday motivatsiya borligini
aniqlash kabi jarayonlar katta ahamiyatga ega.Motivatsiya shaxsning faolligini belgilovchi
rag'batlantiruvchi omil bo’lib shaxsning qandayda bir rejalshtirgan munosib maqsadlar,
istiqbolli rejalarini tashkillashtirishda katta ahamiyatga ega hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYHATI:
1.
Turemuratova,
Aziza,
and
Kamola
Yoldasheva.
"PSYCHOLOGICAL
CONFIDENTIALITY OF THE FORMATION OF STUDENTS'COLLABORATIVE
2.
SKILLS BASED ON MULTI-VECTOR APPROACHES IN EDUCATION." Modern
3.
Turemuratova, Aziza, Shahlo Matmuratova, and Nargisa Tajieva. "THE
DEPENDENCE OF MULTI-VECTOR APPROACHES ON PEDAGOGICAL
METHODS
AND
PSYCHOLOGICAL
TRAINING
IN
IMPROVING
STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS BASED ON THE EDUCATIONAL
4.
Ziyo net
