Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 27
TA’LIM OLAYOTGAN SHAXSGA PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK TA’SIR
ETISHDA PSIXOLOGIK QARASHLARNING YUZAGA KELISHI
Matvaliyeva Kimyohon Anvarovna
Fargona viloyati Buvayda tumani
18-umumiy oʻrta ta'lim maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya.
Psixologlar insoniyat hayotida muhim rol o'ynaydi. Psixologlar
bolalarning psixologik salomatligini himoya qilish va yaxshilashda, ularni moslashish
jarayonlarida qo'llab-quvvatlashda muhim vazifalarni bajaradi.
Kalit so’zlar
: Psixolog, o'smirlik davri, shaxsiyatni rivojlantirish, psixologik yordam,
moslashish, maslahat, psixologik yordam,ruhiy jarayonlar, muloqot, depressiv xulq,
agressiya
KIRISH
Psixologlarning inson hayotidagi o'rni va ahamiyati katta ahamiyatga ega. Voyaga
yetganlik davri shaxsning shaxsiyatini rivojlantirish, hissiy muvozanat, ijtimoiy
munosabatlardagi uyg'unlik va kelajakni rejalashtirish kabi ko'plab muhim masalalarni o'z
ichiga oladi. Psixologlar bolalarga ushbu davrda duch keladigan qiyinchiliklarni engish va
sog'lom rivojlanishiga yordam beradi. Psixologlarning inson hayotidagi rolini quyidagicha
umumlashtirish mumkin:
1.
Hissiy qo'llab-quvvatlash: Psixologlar bolalarga hissiy o'zgarishlarni engishga
yordam beradi. Ular hissiy muammolarni engishda o'z ko'nikmalarini rivojlantirishda
yordam beradi.
2.
Shaxsni rivojlantirishni qo'llab-quvvatlash: o'smirlik davri shaxsiyatni
qidirish bilan tavsiflanadi. Psixologlar odamlarga o'zlarining shaxsiyatlarini tan olishlari,
qadriyatlarini aniqlashlari va o'zlarini ifoda etishlariga yordam beradi.
3.
Moslashuv jarayonidagi rahbarlik: Psixologlar bolalarni moslashish
jarayonlarida boshqaradi. Ular yangi vaziyatlarga moslashish, stressni engish va
kamolotga erishishda yordam beradi.
4.
Ijtimoiy
munosabatlarda
yordam:
Psixologlar
bolalarga
ijtimoiy
munosabatlardagi qiyinchiliklarni engishga yordam beradi. Ular do'stlik, oilaviy
munosabatlar va tengdoshlar bilan munosabatlarda sog'lom muloqot ko'nikmalariga ega
bo'lishda ularni qo'llabquvvatlaydi.
5.
Kelajakni rejalashtirishda yordam berish: Psixologlar bolalarga kelajagi
haqida qaror qabul qilishda yordam berishadi. Ular ta'lim, martaba va hayot maqsadlari
bo'yicha ko'rsatmalar beradi.
Ta’lim olayotgan shaxsga psixologik-pedagogik ta’sir etish. Muomala madaniyati
pedagog talabalar bilan muloqot o’rnatishida etnik qoidalarga rioya qilishni talab etadi va
pedagogik aloqa o’z navbatida pedagogning talabalar bilan bevosita aloqa o’rnatishi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 28
quyidagi sifatlarda nomoyon bo’ladi: - talabalar fikrini eshita bilish; - talabalar bilan
bo’ladigan muloqot jarayonidan o’zida kamtarlik hissini nomoyon qilish; - muloqot
jarayonida muomala madaniyatiga qat’iyan rioya qilish; - muloqot jarayoni davomida
suhbatdosh shaxsiyatiga tegmaslik; - talabalarga samimiy tarzda maslahat berish va shular
kabilarni sanab otish mumkin. Yana shu qatorda psixologiyani yanada yoritib o’tish
maqsadida shuni ham keltirish mumkin. Hozirgi mustaqillik sharoitida milliy ongning
shakllanishiga taaluqli umumiy ilmiy qonuniyatlarni izlash, yangicha tafakkur qilish va
dunyoqarashni shakllantirish milliy mafkura va milliy g’oyaning shakllanishiga ijobiy
ta’sir ko’rsatadi. Odamning tevarak atrofni bilishi kuzatish va tajribadan boshlanadi. Shu
tufayli ilmiy psixologiya ham o’z mavzuini o’rganishni tajribadan psixik hayot faktlarini
aniqlash, tasvir etish va taxlil qilishdan boshlaydi.
Boshqa fanlar singari psixologiyada ham usullar ya’ni metodlar eksperiment (tajriba),
kuzatish shakllari qollaniladi. Undan tashqari boshqa metodlar suhbat metodi, biografik
metod, solishtirma va tarixiy metodlar va boshqalarini keltirish mumkin. Kuzatish
metodiga keladigan bo’lsak psixik hodisalar hayotda tabiiy sharoitda odamning turli-
tuman faoliyatda qanday ko’rinishda voqea-hodisalar bo’lsa o’sha ko’rinishda kuzatish,
shu metodga misol tariqasida keltirish hisoblanadi. Kuzatishning turlari esa tashqi kuzatish
va o’z-o’zini kuzatish metodlaridan iborat. Eksperimental metodiga keladigan bo’lsak, bu
metod ikki xil usulda tabiiy tajriba va laboratoriya sharoitida tadqiqot olib boriladi.
Keyingi metod yordamida esa, ya’ni bu metod so’rash va suhbat metodi tadqiqotchi psixik
hayot hodisalarining birontasini, masalan, odamda shodlik hissi, subektiv ravishda qanday
borishini irodaga bog’liq harakatlarda qaror qabul qilish jarayoni qanday borishini va
shunga o’xshash hodisalarni yechganda tafakkur jarayoni qanday borishini va shunga
o’xshash hodisalarni tekshirishni oldindan vazifa qilib qo’yadi. Tadqiqotchi suhbat vaqtida
tekshiruvchi kishiga beradigan savollarni oldindan belgilab oladi. Tekshiruvchi kishida
qaysi kechinmalar va ong jarayonlarini o’rganish kerak bo’lsa, u o’z javoblarida xuddi
o’sha kechinmalarni oydinlashtirib beradi. Psixologlarning bolalar hayotidagi bu muhim
o'rni shaxslarning sog'lom rivojlanishi va kamolotiga hissa qo'shadi. Psixologlar
bolalarning psixologik ehtiyojlarini tushunish orqali ularga yordam beradi va ularning
hayotiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Psixologlar oʻsmirlar hayotida muhim rol o'ynaydi. Voyaga etganlik davri - bu
shaxsning o'ziga xosligini izlash, hissiy tebranishlar va moslashish jarayonlari jadal
kechadigan davr. Psixologlar bolalarning psixologik salomatligini himoya qilish va
yaxshilashda, ularni moslashish jarayonlarida qo'llab-quvvatlashda muhim rol o'ynaydi.
-
Psixologning yordami va ko'rsatmasi: Psixologlar bolalarning hissiy va psixologik
ehtiyojlarini tushunadilar va ularga yordam va yo'l-yo'riq ko'rsatadilar. Bunday yordam
bolalarning shaxsiyatini rivojlantirishga ijobiy hissa qo'shishi mumkin.
-
Moslashuv jarayonida psixologik yordam: Oʻsmirlar moslashish jarayonida turli
qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Psixologlar ushbu jarayon davomida psixologik
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 29
yordam ko'rsatish orqali bolalarga inqirozlarni boshqarish va etuklikka yordam berishlari
mumkin.
Psixologlar individual maslahat va terapiya mashg'ulotlarini tashkil qilish
orqali odamlarga hissiy va psixologik muammolarni hal qilishda yordam berishlari
mumkin. Psixologning osmirlar bilan ishlashi shaxslarning psixologik salomatligini
himoya qilish va yaxshilashning muhim vositasidir. Ushbu jarayon davomida ko'rsatilgan
yordam va yo'lyo'riq Osmirlarga o'z shaxsiyatini rivojlantirishga, hissiy muvozanatga
erishishga va moslashish jarayonini muvaffaqiyatli yakunlashga yordam beradi.
Hozirgi vaqtda ko‘pchilik insonlar psixologiyani bilishi va shu bilan birga ma’lum
darajada psixologik bilimlardan va psixologik o‘zgarishlardan xabardor bo‘lishalari
mumkin. Masalan, ijtimoiy muhitdagi har bir inson psixologik ma’lumotlarni har xil
internetdan, gazeta va jurnallardan, psixologik kitoblardan olishi mumkin. Shu o‘rinda
psixologiya so‘ziga tarif berib o‘tsak, psixologiya so‘zining lug’aviy ma’nosi grekcha
“psyuxe”- jon, ruh; “logos”- fan degan ma’noni bildiradi. Psixologiya fan sifatida psixik
faktlar, ularning qonuniyatlari va mexanizmlarini o‘rganadi. Psixologiya asosan psixikani
keng doirada tadqiq qiladi. Shunga ko‘ra psixikani yuzaga keltiruvchi asosiy psixik
faoliyatlari ko‘rsatilgan.
O‘smirlik davri - bu o‘zgarishlar va moslashuv zarurati bilan to‘laqonli qiyinchiliklar
bilan kechadigan davrdir. O‘smirlar o‘zlarining shaxsiyati, manfaatlari va qadriyatlari
to‘g'risida yangi anglashlarga ega bo‘ladilar, bu esa ularning hayotiy tajribalarida ko‘plab
muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Bunday muammolarni samarali hal etishda
psixologning roli beqiyosdir. Hozirgi zamonda o‘smirlar ko‘plab psixologik
qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar, masalan, o‘zini ifoda etish, ijtimoiy bosim, ta'lim
yuklamalari va karyera tanlovi. Psixolog o‘smirlarga ularning hissiyotlarini tushunishda,
muammolarni hal etishda va salbiy odatlardan qochishda yordam berishi mumkin. Yosh
psixologiyasi fani bevosita inson psixologiyasining namoyon bo‘lishi va rivojlanishini
turli yoshlarda qanday kechish xususiyatlari, qonuniyatlari, mexanizmlarini o‘rganadi.
Psixologik xususiyatlari namoyon bo‘lishining yosh xususiyatlari o‘rganilar ekan, shuni
nazarda tutish kerakki, yosh psixologiyasida turli yosh davrlari bir biridan sezilarli
farqlanadi. Bular: chaqaloqlik, ilk bolalik, maktabgacha ta’lim yoshi, kichik maktab yoshi,
o‘smirlik, ilk yoshlik, yoshlik, yetuklik va keksalik davrlaridir. Bu davrlarning har biri
o‘ziga xos xususiyatlarga, sifatlarga ega bo‘lib, ular bir-biridan odamning xronologik yosh
ko‘rsatkichlariga ko‘ragina emas, balki shu davrda inson ruhiyatida kechadigan hodisalar,
ro‘y beradigan o‘zgarishlar, uning ruhiyatidagi umumiy qonuniyatlarga ko‘ra ham
farqlanadi. O‘smirlar hayotida psixolog bilan muloqot o‘ziga ishonch va mustaqillikni
rivojlantirishda ahamiyatli hisoblanadi. Psixologning to‘g'ri yo‘naltirish va maslahatlari
bilan o‘smirlar o‘zlarini yanada yaxshi tushuna boshlaydilar va ijtimoiy vaziyatlarda
samarali qarorlar qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantira oladilar. Psixologga murojaat
etish o‘smirlar uchun yangi imkoniyatlar ochadi, ularni o‘zlarining ruhiy salomatliklari va
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 30
shaxsiy o‘sishlari yo‘lida qo‘llab-quvvatlaydi. Bu esa, o‘z navbatida, ularning hayoti va
atrofdagilar bilan munosabatlari sifatini yaxshilashda muhim qadam bo‘ladi. Bola katta
odamning, sizning xafa ekaningizni, aslida uni yaxshi bola deb bilishingizni his etish
lozim. Bola bilan o‘g`rilik muammosini hal etayotib ma‘naviy ong har bir inson o‘y-xayoli
va faoliyatini keng belgilashini unutmaslik lozim. Uni o‘zganing mulkini hurmat qilishga,
o‘zinikini asrab avaylashga o‘rgating. Bola ma‘naviy xulqning asosiy qoidalarini oilada
o‘zlashtirishini unutmang. Shuni yodda tutish lozimki, bolaga uni koyiydilarmi, yoki
erkalaydilarmi - mutlaqo farqi yo‘q, unga faqat ota-onalarning, atrofdagi kattalarning
e‘tibori, iliq munosabati zarur.
XULOSA:
Psixologlarning roli shaxslarning psixologik salomatligini himoya qilish va
yaxshilash uchun juda muhimdir. Psixologlar bolalarga hissiy yordam, maslahat va
terapiya xizmatlarini ko'rsatadilar, ularning psixologik ehtiyojlarini qondiradilar va
sog'lom moslashish jarayonidan o'tishlariga yordam beradilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Umarova, G., & Toshpoʻlatov, A. (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi
texnikasi
sifatida.
Центральноазиатский
журнал
междисциплинарных
исследований и исследований в области управления, 1(10), 49–55. Извлечено
от.https://inacademy.uz/index.php/cajmrms/article/view/33393
https://t.me/innovatsion_akademic
2.
Umarova, G. (2024). KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI O'QUVCHILARNING
O'QISHGA BO'LGAN KLASTERLI YONDASHUVI. В CENTRAL ASIAN
JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH (Т. 2, Выпуск 6, сс. 116–122
3.
Toshpo’latov,
A.
(2023).
SHAXS
PSIXODIAGNOSTIKASIDA
PROYEKTIV METODIKALARDAN FOYDALANISH. Евразийский журнал
социальных наук, философии и культуры
4.
Ziyo.net
